I SA/Bk 726/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Anna Dziemianowicz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 13 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. G. od postanowienia starszego referendarza sądowego WSA w Białymstoku z dnia 9 sierpnia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy do maja do grudnia 2011 r. p o s t a n a w i a: zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że przyznać skarżącemu J. G. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 1.500 (słownie: tysiąc pięćset) złotych. J. G. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych podając, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz ze współmałżonką K. Z. oraz dwójką dzieci synem (19 lat) i córką (13 lat). Wysokość miesięcznego dochodu rodziny to kwota 9.965,30 zł, z czego 8.465,30 zł, jak oświadczył Skarżący, podlega zajęciu przez ZUS i urząd skarbowy. K. Z. uzyskuje wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w A. Sp. z o.o. w wysokości 1.500 zł. Skarżący od [...] września 2016 r. ma zawartą umowę o pracę w A. Sp. z o.o., a po upływie zwolnienia chorobowego złoży wniosek o świadczenie rehabilitacyjne. Miesięczne wydatki Skarżący oszacował na kwotę 1.300 zł, w tym: utrzymanie domu – 500 zł; wyżywienie – 500 zł oraz opłaty za internat i dojazd do szkoły – 300 zł. Wnioskodawca nie spłaca kredytu za dom, miesięczna rata tego zobowiązania to 5.000 zł. Skarżący wskazał, że posiada objęte postępowaniami egzekucyjnymi zadłużenie wobec organów skarbowych i innych wierzycieli w wysokości przekraczającej 30.000.000 zł. W rezultacie tych postępowań zajęte zostały rachunki bankowe, wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę oraz nieruchomości. Wnioskodawca od 2006 r. ma ustanowioną rozdzielność majątkową ze współmałżonką. W skład majątku Skarżącego wchodzi: nieruchomość o powierzchni ok.1.000 m2 wraz z domem o powierzchni 260 m2 o wartości około 600.000 zł (obciążona hipoteką w kwocie 1.057.290 zł) oraz udział w ½ części nieruchomości rolnej o powierzchni 13,28 ha o wartości 300.000 zł (hipoteka przymusowa na rzecz ZUS w wysokości 270.500,80 zł). Dodatkowy majątek strony stanowią udziały w A. Sp. z o.o. i E. sp. z o.o., przy czym Skarżący oświadczył, że nie uzyskuje dochodów z tytułu dywidendy. Z dniem [...] września 2016 r. działalność gospodarcza pod nazwą PHPU J. została wniesiona aportem do A. Sp. z o.o. Wnioskodawca nie posiada zgromadzonych oszczędności i nie prowadzi obecnie działalności gospodarczej, która została zawieszona. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 29 czerwca 2017 r. Skarżący oświadczył, że małżonka od maja 2017 r. nie uzyskuje dochodu z tytułu wynajmu (czynsz) w kwocie 5.000 zł. Małżonka nie posiada udziałów w A. Sp. z o.o., natomiast posiada 13.685 udziałów o wartości 684.250 zł w E. Sp. z o.o. Skarżący posiada 4.999 udziałów o łącznej wartości 499.000 zł w A. Sp. z o.o. oraz 20.000 udziałów o łącznej wartości 1.000.000 zł w E. Sp. z o.o. Skarżący nie uzyskuje dochodów z tytułu posiadania udziału w ½ części nieruchomości rolnej o powierzchni 13,28 ha (podejmowane próby zbycia bądź też wydzierżawienia udziału w tej nieruchomości, która dodatkowo jest obciążona hipoteką okazały się bezskuteczne), nie prowadzi również rolniczej działalności produkcyjnej, nie uzyskuje dochodów z tego tytułu, nie otrzymuje dopłat unijnych na tę nieruchomość. Kwota wydatków ponoszonych na utrzymanie rodziny obejmuje dodatkowo: ubrania, środki czystości, lekarstwa, inne wydatki związane ze szkołą dzieci, a także dojazdy na wizyty lekarskie i medykamenty związane ze schorzeniem kręgosłupa Skarżącego. Wydatki te wynoszą kilkaset złotych miesięcznie. Z uwagi na okoliczność zajęcia rachunków bankowych wnioskodawca wielokrotnie musiał korzystać z pomocy finansowej znajomych i rodziny. Wydanie decyzji określających względem Skarżącego zobowiązania podatkowe na kwotę 9.762.009,08 zł (stan na dzień [...] marca 2017 r.) spowodowało wypowiedzenie przez banki umów kredytów inwestycyjnych (na rozbudowę zakładu produkcyjnego) oraz obrotowych na łączną kwotę 20.604.666,56 zł (stan na [...] grudnia 2016 r.), co w konsekwencji może prowadzić do bankructwa Skarżącego. Wnioskodawca nie posiada rachunków i faktur dokumentujących wysokość ponoszonych miesięcznie wydatków. Do akt Skarżący dołączył: wydruki z KRS dot. E. Sp. z o.o. i A. Sp. z o.o.; zawiadomienie o zajęciu świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego oraz renty socjalnej z dnia [...] marca 2017 r.; potwierdzenie przyjęcia wniosku z dnia [...] września 2016 r. o zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej małżonki; wyciąg z rachunku bankowego PHPU "J." za okres 1 grudnia 2016 r. - 7 kwietnia 2017 r.; listę blokad środków na dzień [...] kwietnia 2017 r.; zaświadczenie z dnia [...] grudnia 2016 r. stwierdzające stan zaległości podatkowych; dokumenty poświadczające blokadę środków pieniężnych na kontach bankowych; wyciąg z księgi wieczystej; wyciągi z rachunków bankowych za okres 1 marca - 31 maja 2017 r. Postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie uznając, że dane przedstawione przez stronę w zestawieniu z nienadesłaniem wszystkich dokumentów określonych w treści wezwania z dnia 29 czerwca 2017 r. uniemożliwiają pełną ocenę sytuacji majątkowej, a w konsekwencji pozytywne rozpatrzenie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie od tego rozstrzygnięcia pełnomocnik skarżącego wniósł o zamianę postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie określonym we wniosku oraz o zasądzenia na rzecz Skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. W ocenie pełnomocnika zaskarżone postanowienie narusza art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. – dalej: "p.p.s.a."). W sprzeciwie wskazano, że wszelkie wyjaśnienia oraz dokumenty potwierdzające wystąpienie przesłanek do przyznania prawa pomocy zostały przedstawione i dołączone do akt. Zdaniem pełnomocnika kluczowa w sprawie jest wysokość zobowiązań. Wydanie decyzji wywołało lawinę zdarzeń, które mogą doprowadzić do bankructwa. W sytuacji, gdy Skarżący posiada zadłużenie w kwocie kilkudziesięciu milionów złotych, uzależnienie odmowy przyznania prawa pomocy od nie przedstawienia dokumentów potwierdzających m.in. wysokość zaległości z tytułu nieopłaconej raty kredytu na dom, która może stanowić dodatkowe zobowiązanie, jednak w wysokości promilowej w stosunku do już istniejącego zadłużenia, wydaje się zbyt formalistycznym podejściem, nie mającym żadnego wpływu na ocenę tragicznej sytuacji majątkowej Skarżącego. Autor sprzeciwu podniósł, że w innych sprawach zostało przyznane Skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi w kwocie ponad 1.500 zł. Dodał, że Skarżący nigdy nie uchylał się od płatności należności z tytułu opłat sądowych. Dopiero intensyfikacja działań organów skarbowych, komorniczych i banków zmusiła go do wystąpienia o prawo pomocy. Skarżący nie dysponuje obecnie jakimikolwiek wolnymi środkami, które mógłby przeznaczyć na uiszczenie chociażby wpisu od skargi kasacyjnej. Skarżący nie dysponuje także majątkiem, który mógłby spieniężyć, a nawet gdyby do tego doszło to nieruchomości albo są obciążone hipoteką, albo ewentualne koszty uzyskane z tego tytułu zostałyby zajęte przez komornika. Konieczne jest zwracanie się o pomoc finansową do dalszej rodziny. Końcowo Skarżący podniósł, że brak przyznania prawa pomocy uniemożliwi przedstawienie jego racji przed NSA, co pozbawi go konstytucyjnego prawa do Sądu. Do sprzeciwu dołączono: wydruki z historii rachunków bankowych Skarżącego; listy blokad środków na rachunkach bankowych; oświadczenie banku o wypowiedzeniu umowy kredytowej; zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia uzyskiwanego przez Skarżącego w firmie A. oraz przez jego małżonkę w firmach A.; rachunki za energię elektryczną, wywóz nieczystości, Internet, telewizję; potwierdzenie kupna leków jednorazowo za kwotę 900 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. po. 1369, dalej: "p.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Na wstępie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom (zarówno fizycznym, jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Prawo pomocy jest wprawdzie jednym z elementów umożliwiającym realizację konstytucyjnego prawa do sądu, nie oznacza to jednak, że powinno być stosowane w każdym przypadku, gdy wnosi o to strona postępowania. Prawo pomocy zastrzeżone zostało dla przypadków uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jako forma dofinansowania z budżetu państwa, powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Podkreślić wreszcie należy, że to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Analizując sytuację majątkową i finansową Skarżącego oraz osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym, w tym również okoliczności poniesione w sprzeciwie, wniosek o częściowe przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych zasługiwał na uwzględnienie, ale jedynie w części. Zaskarżone rozstrzygnięcie referendarza zostało oparte na okoliczności nie wypełnienia przez Skarżącego całości wezwania do przedłożenia stosownej dokumentacji potwierdzającej dane zawarte w złożonym w tej sprawie wniosku. Do sprzeciwu strona dołączyła natomiast żądane dokumenty potwierdzające wysokość dochodu miesięcznego małżonków, rachunki i faktury potwierdzające niektóre miesięczne wydatki rodziny. Całokształt dokumentów przedstawionych przez Skarżącego wskazuje na niewątpliwie trudną jego sytuację finansową. Skarżący posiada objęte postępowaniami egzekucyjnymi zadłużenie wobec organów skarbowych i innych wierzycieli w wysokości kilkudziesięciu milionów złotych. Nieruchomości, które posiada są obciążone hipotecznie. Bank wypowiedział umowę kredytu. Oceniając możliwości finansowe Skarżącego nie sposób jednak pominąć tego, że małżonkowie uzyskują stały miesięczny dochód w postaci wynagrodzenia za pracę, który choć wypłacany jest z uwzględnieniem zajęć komorniczych, to w zestawieniu z możliwością uzyskiwania dodatkowych dochodów z posiadanego majątku, daje w ocenie Sądu możliwość partycypowania przez Skarżącego w kosztach prowadzonego postępowania sądowego, znajdującego się obecnie na etapie postępowania kasacyjnego. Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczył, że miesięczny dochód netto rodziny wynosi łącznie 1.500 zł. Z przedłożonych zaświadczeń wydanych przez firmy A. wynika, że Skarżący i jego małżonka na przestrzeni trzech miesięcy maj-lipiec 2017 r. uzyskali łącznie przeciętne wynagrodzenie w kwocie nieco ponad 3.300 zł netto. Uwzględniając oświadczenie o korzystaniu z pomocy finansowej dalszej rodziny oraz dokumentowane wydatki rodziny Sąd doszedł do wniosku, że Skarżący jest w stanie częściowo pokryć koszty sądowe w sprawie niniejszej tj. 1.500 zł, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na ocenę możliwości poniesienia części kosztów sądowych wpływ miała okoliczność posiadania majątku, który może stanowić potencjalne źródło dochodu. Ustanowienie na nieruchomości zabezpieczenia w postaci hipoteki nie wyklucza możliwości korzystania z niej i uzyskiwania dodatkowych dochodów w postaci pożytków naturalnych lub cywilnych. Nie stanowi również przeszkody w rozporządzaniu nią według własnego uznania. Zbycie nieruchomości obciążonej hipoteką choć utrudnione, to jest możliwe, a zmiana właściciela nie stwarza zagrożenia dla wierzyciela hipotecznego, który może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to czyją stała się własnością (por. postanowienie WSA w Lublinie z dnia 27 sierpnia 2015 r. o sygn. akt I SA/Lu 1123/14). Ponadto należy zwrócić uwagę, że Skarżący i jego małżonka posiadają udziały w spółkach kapitałowych o wartości przekraczającej 2 mln zł. Zgodnie ze złożonym wnioskiem Skarżący posiada również liczne wierzytelności, a ich bezskuteczności nie uprawdopodobnił w wystarczającym zakresie. Sąd przyjmuje zatem, że mogą one stanowić potencjalne źródło finansowania wydatków Skarżącego. Wobec powyższego sytuacja majątkowa strony skarżącej pozwala przynajmniej na częściowe poniesienie kosztów związanych z postępowaniem sądowym, które to koszty na obecnym jego etapie dotyczą wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 11.684 zł. Partycypacja w tych kosztach na poziomie 1.500 zł odbędzie się w ocenie Sądu bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla Skarżącego i jego rodziny. Mając na uwadze powyższe, Sąd za zasadne uznał zmianę zaskarżonego postanowienie i orzekł jak w sentencji na podstawie art. 260 § 1, 2 i 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W zakresie wniosku o zasądzenie na rzecz Skarżącego kosztów postępowania Sąd zauważa, że obowiązujące przepisy prawa nie przewidują w ramach postępowania wpadkowego dotyczącego przyznania prawa pomocy zwrotu na rzecz strony jakichkolwiek kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.