I SPP/Bk 96/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Anna Dziemianowicz (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 listopada 2019 r. sprzeciwu P. M. od postanowienia Starszego referendarza sądowego z dnia [...] października 2019 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych powyżej kwoty 3.000 zł w sprawie ze skargi P. M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] stycznia 2019 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za niektóre miesiące 2015 r. oraz umorzenia postępowania podatkowego przedmiocie obowiązku zapłaty podatku VAT na podstawie art. 108 ust. 1 ustawy o VAT z tytułu wystawienia faktur VAT p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie P. M. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych tj. od kwoty 3.000 zł. Skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką E. M. Podał, że źródłem miesięcznego utrzymania rodziny jest wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę otrzymywane przez E. M. w kwocie 3.346 zł. Okresowo ojciec skarżącego przekazuje mu kwoty na pokrycie kosztów bieżącego utrzymania w wysokości 300 – 500 zł. Wnioskodawca nie osiąga dochodu, pozostaje na utrzymaniu matki. Wykazane wydatki stałe to: woda, gaz, prąd, ogrzewanie – 500 zł; żywność – 600 zł; Internet – 100 zł; telefon – 20 zł; rata leasingu – 1.320 zł; paliwo – 200 zł. Po uiszczeniu wzmiankowanych wydatków pozostaje 606 zł, przeznaczane na pokrycie opłat związanych z zakupem lekarstw czy też leczeniem stomatologicznym. Majątek rodziny stanowi dom będący własnością E. M. Dodatkowo, wnioskodawca posiada samochód marki BMW, rok prod. 2014 będący w leasingu (wartość pojazdu to około 60.000 zł). Raty leasingowe opłaca matka skarżącego, która również korzysta z tego samochodu (k. 2 – 3). Ponadto skarżący podniósł, że wszystkie posiadane przez niego środki finansowe zostały wykorzystane na opłacenie wpisu sądowego od skargi w kwocie 23.587 zł i nie posiada środków na pokrycie kosztów wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 11.794 zł, co potwierdza ujemne saldo na rachunkach bankowych. Do akt sprawy dołączono: rachunki i faktury (k. 4-10, 13); wyciąg z rachunku bankowego skarżącego za okres 8 maja – 30 września 2019 r. (k. 11) oraz drugiego rachunku za okres 24 lipca 2019 r. do 30 września 2019 r. (k. 12). Postanowieniem z dnia [...] października 2019 r. Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu wskazał, że analiza oświadczenia oraz dokumentów przedłożonych przez skarżącego uniemożliwiła pozytywne rozpatrzenie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, nawet w sytuacji, gdy obecnie na kontach skarżącego jest debet. Referendarz podkreślił, że wpływy na konto skarżącego w okresie od dnia 1 stycznia do 31 marca 2019 r. w kwocie 182.460 zł niewątpliwie świadczą o znacznym rozmiarze prowadzonej przez niego działalności, a toczące się postępowania podatkowe umożliwiały skarżącemu zabezpieczenie środków na dalsze postępowanie przed sądem. Referendarz podkreślił również, że skarżący samodzielnie pokrywa koszty ustanowienia pełnomocnika z wyboru. Jego zdaniem koszty postępowania sądowoadministracyjnego – w tym koszty sądowe - nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania, dlatego też część uzyskiwanych środków powinna być przeznaczona na ich poniesienie. Skarżący, nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem, wywiódł sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że postanowienie referendarza wydane na podstawie danych obejmujących swym zakresem miesiące od stycznia do marca br., oraz branie pod uwagę wpływów z tego okresu, jest sprzeczne z istotą instytucji prawa pomocy, bowiem sytuacja majątkowa oraz finansowa może ulec drastycznej zmianie w krótkim czasie – jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie. Skarżący wskazał, że z uwagi na toczące się wobec niego postępowania, stał się osobą ubogą, która tylko dzięki wsparciu najbliższych jest w stanie wygospodarować środki finansowe na najpilniejsze potrzeby życiowe. Podał, że pełnomocnik z wyboru jest opłacany przez jego matkę, a on nie posiada żadnych nieruchomości ani ruchomości, ani też oszczędności umożliwiających mu zgromadzenie środków finansowych pozwalających na uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 11.794 zł. Z uwagi na trudną sytuację finansową nie ma również szans na uzyskanie kredytu. Skarżący wskazał, że chwili obecnej saldo na jego rachunkach jest ujemne, a wszelkie oszczędności oraz możliwości pożyczek od najbliższych, wykorzystał gromadząc środki finansowe niezbędne do opłacenia wpisu od skargi w kwocie 23.587 zł. Powyższe, zdaniem skarżącego, świadczy o tym, że jest on świadomy konieczności ponoszenia kosztów sądowych we własnym zakresie, jednakże na chwilę obecną nie jest w stanie wygospodarować środków niezbędnych na uiszczenie całego wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Ponadto skarżący podniósł, że referendarz sądowy w przedmiotowym postanowieniu niezasadnie uznał go za przedsiębiorcę, podczas gdy od września 2019 r., wskutek zawieszenia prowadzonej działalności gospodarczej, funkcjonuje w obrocie gospodarczym jako osoba fizyczna. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302, dalej: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Stosownie do treści art. 259 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia jego doręczenia. Sąd rozpatrując sprzeciw, zgodnie z treścią art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z dyspozycją art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych przyznanie prawa pomocy następuje, w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1), a w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt. 2 cyt. wyżej przepisu). Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać, poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa na stronie, co wynika z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Informacje na temat możliwości płatniczych, powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że wnoszenie opłat sądowych jest zasadą natomiast zwolnienie z ich uiszczenia stanowi odstępstwo od niej. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Na obecnym etapie postępowania koszty sądowe ograniczają się do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 11.794 zł. W ocenie sądu, po przeprowadzeniu analizy sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, należy stwierdzić, że jest on w stanie wygospodarować środki finansowe na pokrycie wymaganych kosztów sądowych. Sąd w pełni podziela ustalenia faktyczne dotyczące stanu majątkowego P. M. poczynione przez referendarza sądowego w trakcie prowadzonego postępowania wpadkowego z zakresu prawa pomocy, zawarte w spornym postanowieniu z dnia 24 października 2019 r., tj. że P. M. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z matką E. M. Wysokość stałego miesięcznego dochodu dwuosobowej rodziny wynosi 3.346 zł – wynagrodzenie uzyskiwane przez E. M. z tytułu zatrudnienia w Przedsiębiorstwie Wielobranżowym F. D. M. w B. Dodatkowo, okresowo ojciec skarżącego przekazuje mu kwoty na pokrycie kosztów bieżącego utrzymania w wysokości 300 – 500 zł. Z treści znajdujących się w aktach sprawy o sygn. I SPP/BK 29/19 zeznań podatkowych PIT 36L wynika, że skarżący za 2018 r. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskał dochód w wysokości 20.898,21 zł, przy przychodzie 1.469.726,92 zł; za 2017 r. dochód ten wynosił 58.153,91 zł, przy przychodzie 1.492.051,92 zł. Wyszczególnione stałe wydatki miesięczne to opłaty za: wodę, gaz, prąd, ogrzewanie, opłata za śmieci i podatek od nieruchomości w kwocie 500 zł; wyżywienie w kwocie 600 zł; internet w kwocie 100 zł; telefon w kwocie 20 zł oraz paliwo w kwocie 200 zł. Dodatkowo, matka skarżącego opłaca comiesięczną ratę leasingu w kwocie 1.320 zł. W skład majątku rodziny wchodzi dom będący własnością E. M. Wnioskodawca posiada samochód marki BMW seria 5, rok produkcji 2014, będący w leasingu (wartość pojazdu to około 60.000 zł), który jest przedmiotem zastawu banku. Po uiszczeniu ww. opłat wnioskodawcy oraz jego matce pozostaje kwota 606 zł, co daje kwotę 303 zł na osobę. W niektórych miesiącach niezbędne jest też pokrycie opłat związanych z zakupem lekarstw czy leczeniem stomatologicznym, co sprawia, że ww. kwota jest jeszcze niższa. Z analizy wyciągu z rachunku bankowego wnioskodawcy (Przedsiębiorstwo F. T. P. M.) nr PL [...] Millenium Bank od 8 maja do 30 września br. wynika, że na konto skarżącego w okresie tym nie wpłynęły żadne środki, natomiast rachunek ten został obciążony w dniu 14 maja br. prowizją w kwocie 30 zł. Pozostałe środki w kwocie 28,34 zł zostały przelane na konto Drugiego Urzędu Skarbowego w B. Dodatkowo, z dołączonego wyciągu z rachunku bankowego nr PL [...] za okres od 24 lipca do 30 września br., wynika, że w analizowanym okresie skarżący ponosił opłaty z tytułu spłaty karty kredytowej o numerze [...], o której nie wspomniał przedstawiając swoją sytuację materialną w złożonym oświadczeniu. W analizowanym okresie na rachunek ten wpłynęło łącznie 1650 zł, w tym 800 zł z tytułu pożyczki gotówkowej z ww. karty oraz kwoty 300 zł, 440 zł i 1100 pochodzące z transakcji kartą płatniczą do konta Visa Konto 360 nr karty [...]. Saldo na ww. rachunku na dzień 30 września 2019 r. było ujemne i wynosiło -26.495,48 zł. W tym miejscu należy zatem skonstatować, że P. M. jeszcze kilka miesięcy temu dysponował znacznymi środkami finansowymi, których z całą pewnością nie utracił na pokrycie kosztów postępowania sądowego w sprawie niniejszej. Nie bez znaczenia dla okoliczności sprawy pozostaje również przychód uzyskany przez wnioskodawcę w 2018 r. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej tj. 1.469.726,92 zł, przy dochodzie w wysokości 20.898,21 zł, świadczące niewątpliwie o znacznym rozmiarze prowadzonej przez wnioskodawcę działalności. Skoro skorzystanie z prawa pomocy wiąże się - jak to już podkreślono wyżej - z wystąpieniem szczególnych okoliczności, to - w ocenie sądu - nie zachodzą one w niniejszej sprawie. Sąd nie neguje przy tym, że sytuacja finansowa skarżącego nie należy do łatwych – od września br. nie prowadzi działalności gospodarczej, nie pracuje, pozostaje na utrzymaniu matki, jego samochód jest przedmiotem zastawu banku, a na rachunku ma ujemne saldo. Niemniej jednak powyższe okoliczności nie mogą przesądzać o przyznaniu mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Z akt sprawy wynika bowiem, że spór w niniejszej sprawie dotyczy tego czy dotychczasowa aktywność skarżącego sprowadzała się jedynie do bycia ogniwem łańcucha podmiotów uczestniczących w oszustwie podatkowym czy też prowadził on faktycznie działalność gospodarczą (jak wywodził w skardze, a teraz również w skardze kasacyjnej). Co ciekawe, w spornym 2015 r. skala prowadzonej – jak twierdzi skarżący – działalności była znaczna, co potwierdzają ww. zeznania podatkowe PIT 36L. Z powyższego wynika, że prowadzona działalności kształtowała się na wysokim poziomie. Już tylko ten fakt dyskwalifikuje skarżącego jako osobę wymagającą przyznania prawa pomocy. Osiągnięcie przychodu w takiej wysokości przeczy bowiem założeniu, że wniosek złożyła osoba znajdująca się w trudnej sytuacji finansowej, a do takich właśnie osób skierowana jest instytucja prawa pomocy. Oceny tej nie zmienia akcentowany przez skarżącego fakt zawieszenia działalności gospodarczej. Prowadząc dobrze prosperującą działalność gospodarczą od 2014 r. skarżący miał bowiem możliwość zabezpieczenia w stosownym czasie środków finansowych na pokrycie kosztów zainicjowanego przez siebie postępowania. Jakkolwiek nie jest rzeczą sądu ocena sposobu, w jaki środki te wykorzystał, niemniej nie może on obecnie skutecznie domagać się zwolnienia od tych kosztów, a za co tym idzie – przerzucenia ich ciężaru na ogół społeczeństwa, w sytuacji gdy mógł przygotować się na ich poniesienie. Wskazać w tym miejscu należy, że prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Zwrócić jednocześnie należy uwagę, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy istotna jest nie tyle wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. Koszty związane z prowadzonym postępowaniem sądowym, zainicjowanym przez stronę, nie mogą być stawiane jako ostatnie w kolejności do zaspokojenia (por. postanowienia NSA z dnia 22 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 72/12 - Lex nr 1121302 oraz sygn. akt II OZ 81/12 - Lex nr 1121304, z dnia 3 marca 2011 r., sygn. II OZ 130/11 Lex nr 1080416, z dnia 1 czerwca 2011 r., sygn. II FZ 234/11 Lex nr 821432). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem w przedmiotowej sprawie dokonano szczegółowej analizy stanu majątkowego i rodzinnego wnioskodawcy dochodząc do wniosku, że w zakresie możliwości finansowych skarżącego jest w chwili obecnej zgromadzenie środków niezbędnych na uiszczenie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 11.794 zł. Zdaniem sądu skarżący jest w stanie uiścić wpis od skargi kasacyjnej w pełnej kwocie. Na podstawie złożonych przez niego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy oświadczeń oraz przedłożonych dokumentów nie da się bowiem ustalić pełnego obrazu sytuacji majątkowej skarżącego. Wnioskodawca w złożonym sprzeciwie podnosił, że jego obecna sytuacja nie daje mu szans na uzyskanie kredytu, jednakże – jak już zostało wskazane powyżej – skarżący dysponuje kartą kredytową o numerze [...], o której nie wspomniał przedstawiając swoją sytuację materialną. Powyższe okoliczności uniemożliwiają pełną ocenę jego sytuacji majątkowej, a w konsekwencji pozytywne rozpatrzenie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Reasumując, w ocenie sądu, z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika, że nie obrazują one jego pełnej sytuacji majątkowej, dlatego też należało stwierdzić, iż skarżący nie wykazał w sposób przekonywujący, że faktycznie znajduje się w sytuacji materialnej, która skutkuje, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w sprawie niniejszej Mając na uwadze powyższe okoliczności, na podstawie art. 260 § 1 i 2 w zw. z art. 245 § 3 oraz 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.