II SA/Bk 1/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marek Leszczyński (spr.), Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 lutego 2021 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości nienależnego zasiłku stałego oraz jego zwrotu oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., po rozpatrzeniu odwołania R. K. od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza Ł. przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. z dnia [...] października 2020 r. nr [...] ustalającej wysokość nienależnego świadczenia w postaci zasiłku stałego za okres od 1 stycznia 2019 r. do 31 maja 2020 r. na kwotę 10 965 zł oraz zobowiązującej do jego zwrotu, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Z akt sprawy wynika, że na mocy decyzji Burmistrza Ł. wydanej z upoważnienia przez Dyrektora MOPS w Ł. z dnia [...] listopada 2018r. nr [...]R. K. (dalej powoływany też jako "Skarżący") nabył prawo do zasiłku stałego od dnia 1 października 2018 r. do dnia 31 października 2020 r. w kwocie 645 zł miesięcznie. W dniu 20 maja 2020 r. organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie w sprawie ponownego ustalenia prawa do zasiłku stałego oraz stwierdzenia, czy doszło do podjęcia zatrudnienia przez Skarżącego. W dniu [...] czerwca 2020 r. organ I instancji wydał decyzję nr [...] o uchyleniu z dniem 1 czerwca 2020r. decyzji nr [...] z dnia [...] listopada 2018 r. o przyznaniu Skarżącemu - zasiłku stałego. W uzasadnieniu tejże decyzji organ I instancji stwierdził, że ze zgromadzonej w toku postępowania - dokumentacji, w tym z informacji o składkach na ubezpieczenie zdrowotne z systemu ZUS, wynika, że Skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu i zdrowotnemu ze stosunku pracy od dnia [...] listopada 2018 r. do [...] kwietnia 2020 r. oraz od 1 maja 2020r., o czym nie poinformował MOPS-u w Ł. Ponadto w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym Skarżący oświadczył, że jest osobą niepracującą i bez dochodu. W związku z brakiem współpracy oraz składaniem fałszywych zeznań organ I instancji uchylił decyzję przyznającą Skarżącemu zasiłek stały oraz wystąpił o jego wyrejestrowanie z ubezpieczenia zdrowotnego, które było opłacane przez MOPS z dniem 1 czerwca 2020 r. Następnie na podstawie decyzji z [...] lipca 2020 r. (znak: [...]) organ I instancji ustalił wysokość nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres od 1 stycznia 2019 r. do 31 maja 2020 r. na kwotę 10 965 zł. i zobowiązał Skarżącego do jego zwrotu w ciągu 30 dni. W uzasadnieniu organ I instancji stwierdził zbieżność świadczeń w tym okresie pobieranego zasiłku stałego oraz osiągniętego dochodu z tytułu zatrudnienia, a także przekroczenie kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej. Organ I instancji ustalił, że Skarżący w dniu 27 listopada 2018 r.[...] odjął zatrudnienie i pracował do 30 kwietnia 2020 r., a następnie od dnia 1 maja 2020 r. podjął kolejne zatrudnienie na podstawie umowy o pracę i uzyskał wynagrodzenie za miesiąc maj br. w kwocie 2637.04 zł netto. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ I instancji podkreślił również, że Skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, nie odbiera telefonów i nie stawił się na wezwanie. Uwzględniające powyższe okoliczności organ zażądał zwrotu zasiłku stałego wypłaconego Skarżącemu w okresie od 1 stycznia 2019 r. do 31 maja 2020r. na kwotę 10 965 zł. Odwołanie od powyższej decyzji złożył Skarżący wnosząc o "anulowanie1' wymienionej decyzji i umorzenie określonej kwoty zwrotu zasiłku stałego. Wyjaśnił, że otrzymywał zasiłek stały po raz kolejny w związku z wydaniem orzeczenia o niepełnosprawności, a sam zasiłek stały w porównaniu do wcześniejszego był niższy, gdyż podjął pracę. Wskazał, że nie został poinformowany o dopuszczalnym kryterium dochodowym w kwocie 701 zł, a w czasie zatrudnienia przebywał na zwolnieniu lekarskim, które było dostarczone do MOPS w Ł., zatem organ powinien wiedzieć o podjęciu przez niego pracy. Skarżący podkreślił jednocześnie, że jego sytuacja finansowa nie pozwala na zwrot kwoty zasiłku stałego, albowiem nie posiada żadnych oszczędności, ani majątku. Ponadto, jak podkreślił, ze względu na stan zdrowia w październiku 2020r. zamierza ponownie ubiegać się o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z [...] sierpnia 2020 r. orzekło o uchyleniu zaskarżonej decyzji organu I instancji oraz przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia wskazując, że organ I instancji powinien ustalić jaki dochód za pracę osiągnął Skarżący za okres od 27 listopada 2018 r. do 30 kwietnia 2020 r. W okolicznościach sprawy nie było bowiem możliwe stwierdzenie, czy doszło do przekroczenia dopuszczalnego kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej i w jakim zakresie. Organ instancji rozpatrując sprawę ponownie, na podstawie zaświadczenia wystawionego przez byłego pracodawcy Skarżącego, ustalił, że był on zatrudniony na podstawie umowy o prace na czas określony od 27 listopada 2018r. do 30 kwietnia 2020r. na stanowisku pomocnik drukarza z wyszczególnieniem otrzymanego w tym okresie wynagrodzenia brutto oraz składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz zaliczek na podatek dochodowy. W oparciu o tak uzupełniony materiał dowodowy MOPR w Ł. w dniu 5 października 2020 r. wydał decyzję nr: [...] ustalającą wysokość nienależnego zasiłku stałego za okres od 1.01.2019r. do 31.05.2020 r. na kwotę 10 965 zł (pkt 1) oraz zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w okresie 30 dni (pkt 2). W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ I instancji stwierdził, że w okresie od 27.11.2018 r. do 30.04.2020 r. Skarżący pracował i osiągnął miesięczny dochód netto wyższy od kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej, a od dnia 1 maja 2020r. podjął pracę osiągając wynagrodzenie za pracę w wysokości 2637,04 zł. Z powyższą decyzją nie zgodził się Skarżący wyjaśniając, że nie posiada środków na spłatę zadłużenia, a pobrany zasiłek stały przeznaczył na bieżące koszty utrzymania oraz leczenie. Wniósł także o umorzenie należności. Skarżący podkreślił jednocześnie, że dotychczas współpracował z MOPS w Ł. i udzielał wszelkich informacji, jednak ze względu na chorobę oraz obecną sytuację epidemiczną jest zmęczony próbami ponownych wizyt i rozmów z pracownikami socjalnymi. Samorządowego Kolegium Odwoławcze w B. nie podzieliło argumentacji odwołania i decyzją z [...] listopada 2020r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzją organu I instancji. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Kolegium w pierwszej kolejności przypomniało warunki nabycia prawa do zasiłku stałego określone w art. 37 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1507, ze. zm.), oraz zasady ustalania kryterium dochodowego (art. 8 ustawy), wskazując, że dla osoby samotnie gospodarującej wynosi ono 701 zł. Następnie organ odwoławczy przypomniał przebieg postępowania podkreślając, że Skarżącemu został przyznany zasiłek stały w kwocie 645 zł na okres od 1 października 2018 r. do 31 października 2020 r. na podstawie decyzji z dnia 15 listopada 2018r. Dalej odwołując się do materiału dowodowego zgromadzonego w toczącym się postępowaniu Kolegium ustaliło, że Skarżący od dnia 27 listopada 2018 r. do dnia 30 kwietnia 2020 r. pozostawał zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas określony na stanowisku pomocnika drukarza. Z zaświadczenia przedstawionego przez byłego pracodawcę wynikało też, że tylko w listopadzie 2018r. Skarżący osiągnął wynagrodzenie netto poniżej kryterium dochodowego 701 zł, natomiast w pozostałych miesiącach wynagrodzenie netto zdecydowanie przekraczało owe kryterium. Kolegium ustaliło również, że również w przypadku drugiego zatrudnienia Skarżącego (od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 października 2020r.) doszło do przekroczenia dopuszczalnego kryterium dochodowego wynoszącego dla osoby samotnie gospodarującej 701 zł. W tych okolicznościach, zdaniem SKO, zasiłek stały nie powinien być wypłacony Skarżącemu i jako świadczenie nienależne powinien zostać zwrócony, co wynika wprost z art. 6 pkt 16 ustawy. Organ odwoławczy za mało wiarygodne uznał jednocześnie argumentację Skarżącego o braku wiedzy obowiązku poinformowania organu o występujących zmianach w jego sytuacji materialnej, wskazując, że był on informowany o warunkach przyznania świadczenia oraz o obowiązkach z tego wynikających. Ponadto w decyzji o przyznaniu zasiłku stałego został pouczony o obowiązku poinformowania organu o zmianie sytuacji osobistej i majątkowej. Wielokrotnie także w przeprowadzanych wywiadach środowiskowych podpisywał oświadczenia, z których wynikał obowiązek poinformowania organu o zmianie sytuacji osobistej i majątkowej. Tymczasem Skarżący kilkakrotnie składał oświadczenie dla celów świadczeń z pomocy społecznej, w których wprost oświadczał, że jest bierny zawodowo z powodu niepełnosprawności, nie posiada stałego źródła dochodu i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Negatywnie Kolegium oceniło też trudności po stronie Skarżącego w zakresie możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Podkreślono, że w interesie wnioskodawcy leży umożliwienie przeprowadzenia organom wywiadu środowiskowego, przedstawienie w sposób najobszerniejszy stanu majątkowego, a także najściślejsza współpraca z organem. Niewyrażenie zaś zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez osoby ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej, stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń z pomocy społecznej. Odnośnie zaś złożonego w odwołaniu wniosku o umorzenie ustalonej do zwrotu kwoty zasiłku stałego, Kolegium poinformowało, że nie jest organem właściwym w tej sprawie i z takim wnioskiem Skarżący powinien wystąpić do organu I instancji. W skardze złożonej na powyższą decyzję do tut. sądu administracyjnego Skarżący zarzucił jej (-) błędną ocenę materiału dowodowego oraz brak uwzględnienia jego części, co doprowadziło do uznania, że Skarżący świadomie wprowadził w błąd MOPS w Ł. i pobrał nienależne świadczenie, (-) nieuwzględnienie przez Kolegium przyczyny, która doprowadziła do jego trudnej sytuacji życiowej wynikającej z jego choroby (schizofrenia), która wywołuje problemy z pamięcią i kojarzeniem faktów. Skarżący podniósł, iż błędnie zrozumiał pouczenie dotyczące informowania o zmianie jego sytuacji majątkowej, nie odnosząc tego do faktu podjęcia zatrudnienia. Wyjaśnił, że lekarze orzecznicy zachęcali go do podjęcia pracy jako formy terapii. Wskazał też, że po podjęciu pracy, utracił prawo do zasiłku pielęgnacyjnego i był przekonany, że to jedyna konsekwencja w zakresie prawa do świadczeń z pomocy społecznej. Dopiero zaś na etapie postępowania przed Kolegium stało się jasne, że powinien poinformować MOPS o podjęciu pracy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi jako bezzasadnej i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, wbrew zarzutom skargi nie naruszają prawa materialnego, a ich wydanie poprzedziło postępowanie, w którym nie uchybiono regułom prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. utrzymująca w mocy decyzję Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. w przedmiocie ustalenia wysokości nienależnego świadczenia w postaci zasiłku stałego za okres od 1 stycznia 2019 r. do 31 maja 2020 r. na kwotę 10 965 zł oraz zobowiązania Skarżącego do jego zwrotu. Materialnoprawną podstawę zaskarżonego w niniejszym postępowaniu rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz.U. z 2019 r., poz. 1507 z późn. zm., w skrócie "u.p.s."). Zgodnie z art. 6 pkt 16 tej ustawy, świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub w okolicznościach niepowiadomienia o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W kontekście powyższej regulacji istotną rolę odgrywa również art. 109 u.p.s., nakładający na świadczeniobiorcę obowiązek niezwłocznego informowania organu o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczenia. Niewypełnienie tego obowiązku może prowadzić do uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Z przepisu art. 98 u.p.s. wynika natomiast, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 ustawy stosuje się odpowiednio. Stosownie zaś do tego przepisu, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Powołany przepis umożliwia zatem osobom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej ubieganie się o odstąpienie od żądania zwrotu, umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. Ocenę zasadności wniosku i wybór sposobu jego załatwienia ustawodawca pozostawił uznaniu administracyjnemu. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, uznać należy, że organy obu instancji zasadnie przyjęły, iż w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z nienależnie pobranym prze Skarżącego świadczeniem w wysokości 10 965 zł z tytułu zasiłku stałego za okres od 1 stycznia 2019 r. do 31 maja 2020 r. Bezsporną w niniejszej sprawie jest bowiem okoliczność, iż przedmiotowy zasiłek został przyznany Skarżącemu decyzją z dnia 15 listopada 2018r. na okres od 1 października 2018r. do 31 października 2020r. Bezsporne jest także, iż w okresie od 27 listopada 2018 r. do dnia 30 kwietnia 2020 r. Skarżący pozostawał zatrudniony w ramach umowy o pracę na czas określony na stanowisku pomocnika drukarza, i tylko w listopadzie 2018 r. osiągnął wynagrodzenie netto poniżej kryterium dochodowego 701 zł. W pozostałych miesiącach wynagrodzenie Skarżącego przekraczało kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej. W późniejszym okresie, tj. od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 października 2020 r., Skarżący również pozostawał w stosunku zatrudnienia, uzyskując w miesiącu maju 2020r. wynagrodzenie za pracę w kwocie 2637.04 zł netto, która to wysokość w sposób oczywisty przekracza ustawowe kryterium dochodowe. Niewątpliwy jest również fakt, iż Skarżący nie ujawnił faktu podjęcia zatrudnienia, zatem wypłata przedmiotowego świadczenia w postaci zasiłku stałego realizowana była wobec niepowiadomienia przez Skarżącego o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Skarżący kilkakrotnie składał natomiast oświadczenie dla celów świadczeń z pomocy społecznej, w których wprost oświadczał, że jest bierny zawodowo z powodu niepełnosprawności, nie posiada stałego źródła dochodu i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Ostatnie takie oświadczenie złożył w dniu 23 czerwca 2020 r. pomimo, że w tym czasie, co nie jest sporne, pozostawał w stosunku pracy. W tych okolicznościach faktycznych i prawnych zaskarżone rozstrzygnięcie ustalające, że pobrany przez Skarżącego zasiłek stały we wskazanym okresie i kwocie jest świadczeniem nienależnie pobranym, podlegającym obowiązkowi jego zwrotu, odpowiada prawu. Wprawdzie z omówionego wyżej przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające dotyczące aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważenie możliwości odstąpienia od żądania takiego zwrotu, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty. Tym niemniej, co potwierdzają akta administracyjne i co trafnie uwypukliło SKO w zaskarżonej decyzji, wszelkie próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego na tą okoliczność okazały się bezskuteczne z powodu niewyrażenie zgody na przeprowadzenie takiego wywiadu przez Skarżącego. Pracownicy organu I instancji kilkakrotnie próbowali przeprowadzić wywiad środowiskowy ze Skarżącym osobiście oraz telefonicznie, lecz Skarżący wprost oświadczył, że nie stawi się na spotkanie w ośrodku w uzgodnionym terminie i odmawia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w związku z prowadzonym postępowaniem administracyjnym. Brak zatem możliwości przeprowadzenia wywiadu wynikający z jednoznacznej odmowy jego przeprowadzenia, uniemożliwiał w sposób oczywisty ustalenie aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia. Kwestie, o których stanowi art. 104 ust. 4 u.p.s. nie mogły być zatem przedmiotem jakichkolwiek rozważań i oceny organów administracji, która znalazłaby odzwierciedlenie w rozstrzygnięciach oraz uzasadnieniach wydanych decyzji. Wobec powyższego sąd uznał, że zebrany materiał dowodowy nie dawał żadnych podstaw do stwierdzenia, iż organy uchybiły swym powinnościom w toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego, wynikającym z art. 7, 8 § 1, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Wyciągniętych przez organy wniosków nie można też uznać za dowolne, a uzasadnień wydanych decyzji za niespełniających wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Na tle zgromadzonego materiału, według stanu faktycznego istniejącego na dzień wydawania zaskarżonej decyzji, w żaden sposób nie można było też wykazać, że Skarżący znajduje się w sytuacji szczególnej, uzasadniającej umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, o co zawnioskował w odwołaniu od decyzji organu I instancji. W tym stanie rzeczy, skoro zaskarżona decyzja nie narusza prawa, sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi – orzekł jak w sentencji wyroku.