II SA/Bk 13/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Danuta Tryniszewska - Bytys (spr.), po rozpoznaniu w dniu 03 lipca 2008 r. w Białymstoku na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia F. Z. w B. o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] marca 2008 r. przyznającego Stowarzyszeniu F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego i częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. Z. w B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] października 2007 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia p o s t a n a w i a 1. zmienić pkt 2 i 3 postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] marca 2008r. w ten sposób, że przyznać skarżącemu Stowarzyszeniu F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości, 2. umorzyć postępowanie w przedmiocie zmiany pkt 1 postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] marca 2008 r., w którym orzeczono o przyznaniu skarżącemu prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Stowarzyszenie F. Z. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego (k. 12 - 18). We wniosku podało, iż jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego nie osiąga zysków i nie prowadzi działalności gospodarczej, zaś na dzień sporządzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy tj. 31 stycznia 2008 r. - jego działalność wykazuje stratę w wysokości ponad 1.000 zł, w związku z czym nie posiada żadnych środków finansowych na pokrycie opłat sądowych. Strona podała również, iż rok 2006 zamknęła stratą w wysokości 1.085, 71 zł, zaś rok 2007 – stratą w wysokości 10.000 zł. Stan rachunku bankowego na datę złożenia wniosku jest równy 0 zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o sprecyzowanie opisu sytuacji majątkowej i przedstawienie dokumentów potwierdzających przeznaczenie i wysokość wydatków, jak również bilansu za 2007 r., wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy, dokumentów potwierdzających fakt zaciągnięcia przez Stowarzyszenie pożyczek na sfinansowanie poniesionych wydatków (np. oświadczenie pożyczkodawcy) skarżący złożył pismo z dnia 04 marca 2008 r.), precyzujące pierwotnie zgłoszony wniosek (k. 21-22). Podał, iż w okresie 01 stycznia 2007 r. – 04 marca 2008 r. uzyskał dochody w wysokości 10.880,50 zł, w tym - 500 zł tytułem darowizny od osoby prywatnej, 330,50 zł tytułem wpłat z 1 % podatku (w tym ze składek). We wskazanym wyżej okresie wydatki wyniosły około 20.000 zł i w całości zostały przeznaczone na cele statutowe. Stowarzyszenie nikogo nie zatrudnia ani nie wynagradza, jego członkowie wykonują pracę jako wolontariusze. Skarżący nie ponosi też jakichkolwiek świadczeń publicznych, a z uwagi na brak środków finansowych nie wynajmuje również pomieszczeń i nie ponosi związanych z tym opłat eksploatacyjnych. Nadto strona jest zadłużona na kwotę 300 zł z tytułu rozmów telefonicznych (telefon został odłączony) oraz ma zablokowane konto bankowe przez komornika do kwoty 2.000 zł z tytułu zadłużenia Komitetu Wyborczego utworzonego na bazie Stowarzyszenia. Na stratę składają się nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte nieoprocentowane pożyczki od członków Stowarzyszenia. Przejściowy fakt obecności na rachunku bankowym kwoty 10.880 zł strona tłumaczyła "opóźnieniem w rozliczeniach zobowiązań i zadłużenia". Jej zdaniem strata w wysokości ponad 10.000 zł wystarczająco tłumaczy brak środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Otrzymane w 2007 r. dotacje zostały w całości przeznaczone na cele edukacji ekologicznej i nie mogły zostać wykorzystane na pokrycie opłat sądowych. Roczne składki 15 członków to dochód rzędu 300 zł. Biorąc pod uwagę około 130 postępowań, w których Stowarzyszenie bierze udział (przed Urzędem Miejskim w B., Samorządowym Kolegium Odwoławczym i tutejszym sądem), których koszt wszczęcia na datę sporządzania pisma wyniósł 2.000 zł – dochody ze składek nie wystarczają na uiszczenie opłat związanych z tymi postępowaniami. Skarżący przedstawił również informację z Banku Ochrony Środowiska Oddział w B. z dnia 01 stycznia 2008 r., z której wynika, iż na dzień 31 grudnia 2007 r. stan jego konta wynosił 0 zł (k. 22). Postanowieniem z dnia [...] marca 2008 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego (pkt 1 orzeczenia) i zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł (pkt 2) oraz oddalił wniosek w pozostałej części (pkt 3). W uzasadnieniu podkreślił, iż ciężar dowodu okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na skarżącym. W sprawie niniejszej Stowarzyszenie podało kwoty wydatków jedynie w sposób przybliżony, nie określając konkretnie ich przeznaczenia oraz nie przedstawiając jakichkolwiek dokumentów ani faktur na ich potwierdzenie. Nie udowodniło, iż wydatkowane sumy pochodzą ze wskazanych źródeł ich finansowania. Zdaniem referendarza budzą również wątpliwości kwoty podanych wydatków: w piśmie z dnia 31 stycznia 2008 r. - 10.000 zł, w piśmie z dnia 04 marca 2008 r. już 20.000 zł. Referendarz sądowy podkreślił, iż zapewnienie środków na pokrycie kosztów prowadzonych postępowań może nastąpić z różnych źródeł, w szczególności ze składek członkowskich i działalności gospodarczej. Nie można też, jego zdaniem, twierdzić, iż strona nie powinna przewidywać konieczności ponoszenia kosztów sądowych. Biorąc pod uwagę ilość prowadzonych postępowań oraz sytuację majątkową: deklarowane dochody i nieuwiarygodnione wydatki, jak również brak majątku ocenił, iż strona jest w stanie częściowo ponieść koszty sądowe, jak również przysługuje jej prawo pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Powyższe postanowienie zostało doręczone skarżącemu w dniu 05 kwietnia 2008 r. (k. 29). Siedmiodniowy termin na wniesienie sprzeciwu mijał w poniedziałek 14 kwietnia 2008 r. Z uwagi na niezłożenie sprzeciwu postanowienie z dnia [...] marca 2008 r. uprawomocniło się i w dniu 14 kwietnia 2008 r. Przewodniczący Wydziału wezwał skarżącego do uiszczenia kwoty brakującego wpisu w wysokości 50 zł (wezwanie z dnia 15 kwietnia 2008 r. k. 32) oraz sąd zwrócił się do Okręgowej Izby Radców Prawnych w B. o wyznaczenie pełnomocnika dla skarżącego (k. 31). Powyższe wezwanie do uiszczenia brakującej części wpisu skarżący odebrał w dniu 05 maja 2008 r. (k. 39). Termin na wykonanie powyższego obowiązku mijał w poniedziałek 12 maja 2008 r. W odpowiedzi na wezwanie skarżący nadesłał do sądu pismo z dnia 12 maja 2008 r. (data nadania 12 maja 2008 r. k. 40) zatytułowane "Odpowiedź na wezwanie z dnia 15 kwietnia 2008 r. (...) wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych i bezpłatną pomoc radcy prawnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. – zmiana orzeczenia niekończącego postępowania może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy", do którego został załączony formularz PPPr podpisany w dniu 12 maja 2008 r., sprawozdanie finansowe oraz rachunek zysków i strat. Uzasadniając wniosek skarżący powtórzył informacje z wniosków z dnia 31 stycznia 2008 r. (k. 13 i n.) i z dnia 04 marca 2008 r. (k. 21), w tym wskazał, iż w okresie od 01 stycznia 2007 r. wpływy Stowarzyszenia wyniosły 10.880, 50 zł, w tym 500 zł darowizna od osoby prywatnej, 330, 50 zł wpłaty z przekazania 1 % podatku oraz ze składek członkowskich, zaś wydatki w kwocie 20.000 zł w całości przeznaczono na realizację celów statutowych. Powtórzył również, iż organizacja nadal nie prowadzi działalności gospodarczej, nie zatrudnia pracowników, a wszystkie cele realizowane są przez członków na zasadzie wolontariatu. W pozostałym zakresie treść wniosku z dnia 12 maja 2008 r. odpowiada treści poprzednich pism skarżącego, podobnie jak załączony formularz PPPr również zawiera identyczne informacje jak formularze nadesłane poprzednio. W związku z nieprecyzyjnym sformułowaniem przez skarżącego wniosku z dnia 12 maja 2008 r. zwrócono się do ustanowionego w sprawie pełnomocnika o jednoznaczne wskazanie, jak procesowo należy wniosek ten traktować (zarządzenie k. 44). Pismem z dnia 03 czerwca 2008 r. (data nadania 09 czerwca 2008 r., k. 47) skarżące Stowarzyszenie po raz kolejny nadesłało do sądu pismo o identycznej jak poprzednie treści i identycznie zatytułowane jako "Ponowny wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych i bezpłatną pomoc radcy prawnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. – zmiana orzeczenia niekończącego postępowania może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy". Pismem z dnia 24 czerwca 2008 r. (data nadania, k. 58) pełnomocnik skarżącego wskazał, iż pismo wskazane w wezwaniu z dnia 10 czerwca 2008 r. należy traktować jak sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Niniejsze postanowienie dotyczy wniosku zawartego w piśmie skarżącego z dnia 03 czerwca 2008 r. (k. 47), albowiem pełnomocnik skarżącego sprecyzował wyłącznie treść wniosku z dnia 12 maja 2008 r. (k. 40, podając, iż jest to sprzeciw), gdyż tylko do tego był wzywany. Wniosek z dnia 03 czerwca 2008 r. (k. 47) tą odpowiedzią nie był objęty. Wpłynął on do sądu już po wysłaniu zobowiązania do pełnomocnika (wezwanie wysłano w dniu 10 czerwca 2008 r., wniosek wpłynął faktycznie w dniu 12 czerwca 2008 r.). Niewątpliwie rozpoznawany wniosek z dnia 03 czerwca 2008 r. jest identyczny w swej treści jak pozostałe składane w sprawie niniejszej pisma skarżącego. Przed przystąpieniem do jego merytorycznego rozstrzygnięcia należy jednak wyjaśnić jego charakter. Zwraca uwagę, iż powyższe pismo z dnia 03 czerwca 2008 r. zatytułowane jest "Wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych i bezpłatną pomoc radcy prawnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. – zmiana orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy". Wniosek ten został złożony już po uprawomocnieniu się postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] marca 2008 r. o przyznaniu skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego i częściowe zwolnienie od wpisu, co na skutek niewniesienia sprzeciwu nastąpiło w dniu 15 kwietnia 2008 r. (skarżący odebrał postanowienie w dniu 05 kwietnia 2008 r., wniosek nadał 09 czerwca 2008 r.). W ocenie składu orzekającego pismo skarżącego z dnia 03 czerwca 2008 r., z uwagi na jego treść, w szczególności wskazanie na art. 165 p.p.s.a. i zawarte sformułowanie: "zmiana postanowienia niekończącego postępowania może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy" oraz fakt, iż skarżący nie otrzymał prawa pomocy w pełnym zakresie jak o to pierwotnie wnosił, należy potraktować jak wniosek o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] marca 2008 r. w kierunku korzystnym dla wnioskodawcy tj. przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie. Przytoczyć należy w tym miejscu poglądy doktryny, zgodnie z którymi kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy w sytuacji, kiedy pierwszy wniosek został rozpoznany, a postanowienie w tym zakresie stało się prawomocne, winny być rozpatrywane w trybie art. 165 p.p.s.a., zważając jednocześnie na treść, termin i wpływ pisma do sądu dla prawidłowego jego zakwalifikowania (vide A. Trela "Koszty i opłaty w postępowaniach administracyjnych i postępowaniu sądowoadministracyjnym" Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2007 r., s. 169). Dalej wskazać trzeba, iż właściwym do rozpoznania w/w wniosku jest wojewódzki sąd administracyjny, a nie referendarz sądowy. Wynika to przede wszystkim z analizy przepisów Rozdziału 3 Zwolnienie od kosztów sądowych Oddział 2 Prawo pomocy p.p.s.a., zwłaszcza z przepisów regulujących kompetencje orzecznicze referendarza sądowego. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, iż w zakresie czynności orzeczniczych referendarz sądowy może wykonywać tylko i wyłącznie te wskazane w art. 258 §2 pkt 6-8 p.p.s.a. i wyliczenie to należy traktować restrykcyjnie. Poza zakresem uprawnień orzeczniczych referendarza sądowego znajdują się zatem wszelkie inne czynności nie wymienione w powołanym przepisie, a więc np. z art. 165 p.p.s.a (zmiana postanowienia niekończącego postępowania w sprawie), art. 247 w zw. z art. 263 p.p.s.a. (odmowa przyznania prawa pomocy w przypadku oczywistej bezzasadności skargi). Również z uwagi na fakt, iż orzeczenia referendarzy sądowych po ich uprawomocnieniu się uzyskują wagę prawomocnych orzeczeń sądu - mogą być uchylane lub zmieniane jedynie postanowieniem wojewódzkiego sądu administracyjnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. (vide B. Dauter "Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych" Wyd. LexisNexis, Warszawa 2007 r., s. 274-275., oraz postanowienie NSA z 18 listopada 2005 r., II OZ 877/05, niepubl.). Przechodząc do merytorycznej oceny wniosku skarżącego z dnia 03 czerwca 2008 r. o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] marca 2008 r. wskazać trzeba, iż zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być zmieniane i uchylane wskutek zmiany okoliczności sprawy. Ciężar udowodnienia, iż taka zmiana nastąpiła spoczywa na tym, kto zmiany żąda. Zdaniem składu orzekającego skarżący wykazał, iż zmiana dotycząca jego sytuacji majątkowej uzasadnia przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie. Przede wszystkim skarżący podał jako nową okoliczność, iż po wydaniu postanowienia przez referendarza Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w B. wszczął w stosunku do Stowarzyszenia F. Z. w B. postępowanie egzekucyjne. Jak wynika z zawiadomienia z dnia 10 kwietnia 2008 r. (k. 48) organ egzekucyjny zajął rachunek bankowy Stowarzyszenia do kwoty 7.200 zł należności głównej, 300 zł kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym, 576 zł opłaty egzekucyjnej i 16,35 zł wydatków gotówkowych. Z kolei z wydruku z konta skarżącego na dzień 22 kwietnia 2008 r. wynika, iż wszelkie kwoty wpływające na to konto są niezwłocznie zajmowane na poczet egzekucji. Zajęcie konta bankowego w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym, udokumentowane przez skarżącego, stanowi nową okoliczność, nie istniejącą wcześniej i niewątpliwie świadczy o tym, iż stan majątkowy Stowarzyszenia uległ pogorszeniu. W obecnej sytuacji skarżący nie jest bowiem w stanie swobodnie dysponować wpływającymi na konto środkami finansowymi, a w związku z tym jakiekolwiek kwoty nie mogą być przeznaczone na pokrycie aktualnych kosztów wynikających z prowadzonych postępowań sądowych, w tym z postępowania niniejszego. Ze znajdujących się w aktach dokumentów wynika, iż również pozostałe informacje na temat sytuacji materialnej skarżącego, na podstawie których uzyskał częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, nie uległy zmianie. Nadal nie prowadzi on działalności gospodarczej, a uzyskiwane dochody są sporadyczne i okresowe oraz nie mają stałego źródła. Wobec zajęcia rachunku bankowego strona nie jest również w stanie spłacić zaciągniętych wcześniej zobowiązań i wyrównać straty wykazanej w sprawozdaniu finansowym. Dlatego w przeważającej części podzielić należy ocenę sytuacji finansowej skarżącego wyrażoną przez referendarza sądowego w postanowieniu z dnia [...] marca 2008 r. W przedmiotowej sprawie strona wykazała zatem, że nie posiada środków na pokrycie kosztów zainicjowanego postępowania sądowego, a nawet gdyby je uzyskała (np. wpływy na konto), to brak jest możliwości zadysponowania nimi. Tutejszy sąd administracyjny pragnie jednak podkreślić, iż podmiot inicjujący postępowanie sądowe winien liczyć się z koniecznością ponoszenia wynikających z tego tytułu kosztów. Wywiązanie się z obowiązku odpłatności ustanowionego w art. 199 p.p.s.a. nie oznacza, iż dla zrealizowania tego celu konieczne jest wyzbycie się przez stronę własnego majątku (o ile go posiada), jednak oznacza to, iż strona powinna w pełni wykorzystać dostępne dla niej środki, by w kosztach sądowych w miarę możliwości uczestniczyć. Wydatki związane z prowadzonymi postępowaniami nie mogą być bowiem stawiane w ostatniej kolejności ich zaspokajania. Mając na uwadze, iż Stowarzyszenie faktycznie nie posiada w chwili obecnej płynności finansowej, orzeczono o zmianie pkt 2 i 3 postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] marca 2008 r. poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych na podstawie art. 165 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Uzasadniając rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 niniejszego postanowienia, wydane na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. tj. umorzenie postępowania w zakresie zmiany pkt 3 postanowienia z dnia [...] marca 2008 r., wskazać trzeba, iż skarżący nie sprecyzował w wystarczający sposób zakresu wniosku z dnia 03 czerwca 2008 r. Należało zatem wywodzić, iż wniosek o zmianę dotyczy postanowienia referendarza w całości, a więc również jego pkt 1 – faktycznie korzystnego dla skarżącego. Z uwagi zatem na fakt, iż referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego – postępowanie w części dotyczącej pkt 1 orzeczenia z dnia [...] marca 2008 r. należało umorzyć jako bezprzedmiotowe.