II SA/Bk 142/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marek Leszczyński, Sędziowie sędzia NSA Mieczysław Markowski, sędzia WSA Małgorzata Roleder (spr.), Protokolant referent stażysta Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu zaległości w opłatach za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę Decyzją z dnia [...] grudnia 2016 r. znak [...] Wójt Gminy B. odmówił B. K. odstąpienia od żądania zwrotu kwoty 13 824, 84 zł wraz z odsetkami ustawowymi w związku z niewywiązywaniem się z obowiązku opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej "S." w G. Organ pierwszej instancji ustalił, że ostateczną decyzją Kierownika GOPS w B. z dnia [...] stycznia 2016 r. zobowiązano B. K. do zwrotu powyższej kwoty tytułem nieuiszczonej opłaty za pobyt w DPS za okres: 1 lipca 2007 r. – 30 czerwca 2008 r. Następnie wystosowano do zobowiązanego upomnienie, a ten w odpowiedzi na nie złożył "wniosek o umorzenie" należności, motywując to trudną sytuacją finansową i zdrowotną. Organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] września 2016 r. odmówił umorzenia zaległości, jednakże na skutek wniesionego odwołania decyzja ta została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. w dniu [...] października 2016 r. z uwagi na stwierdzone przez Kolegium rozpatrzenie wniosku w nieprawidłowym, nieprzewidzianym przez przepisy prawa trybie. Organ odwoławczy wskazał, że przepisy ustawy o pomocy społecznej nie przewidują umorzenia należności z tytułu opłat za pobyt w DPS, ale możliwość odstąpienia od żądania zwrotu należności z tego tytułu powstałych. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu zakończonym wyżej wymienioną decyzję z dnia [...] grudnia 2016 r., tym razem w przedmiocie wystąpienia lub niewystąpienia przesłanek do odstąpienia od zwrotu żądania należności, organ pierwszej instancji wskazał, że w sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej zobowiązanego nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności wynikające z art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (u.p.s.) uzasadniające uwzględnienie wniosku. Następnie przedstawiono dotychczasowy przebieg postępowania i okoliczności, w których doszło do zobowiązania strony do uiszczenia zaległości. Wskazano, że w dniu skierowania do DPS B. K. utrzymywał się z renty w kwocie 761,20 zł, z czego pobierano 70 %, tj. 532,84 zł tytułem opłat na DPS. Następnie dokonywano aktualizacji kwoty należnej opłaty. W lipcu 2007 r. (6 miesięcy od umieszczenia w DPS) strona uzyskała dochód jednorazowy w kwocie 27 680 zł, bowiem aktem notarialnym z dnia [...] lipca 2007 r. B. K. sprzedał nieruchomość. Okoliczność ta nie była znana organowi, zaś zobowiązany również o niej nie poinformował, mimo pouczenia o takim obowiązku zawartego w doręczanych decyzjach. Otrzymanie powyższej kwoty pieniężnej zmieniło w istotny sposób sytuację dochodową B. K. i zgodnie z art. 8 ust. 11 u.p.s. wymagało uwzględnienia w wysokości dotychczas ponoszonych opłat, poprzez rozliczenie tego dochodu w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy, poczynając od miesiąca, w którym dochód został wypłacony. Na tej podstawie decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. ustalono odpłatność w wysokości 1 754,10 zł od dnia 1 lipca 2007 r. do dnia 29 lutego 2008 r., a od dnia 1 marca 2008 r. do dnia 30 czerwca 2008 r. w wysokości 1 824,05 zł. Odwołanie od powyższej decyzji ustalającej nie zostało uwzględnione przez SKO w B., bowiem decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. utrzymało ono decyzję pierwszoinstancyjną z dnia [...] listopada 2015 r. w mocy, co spowodowało, że aktualne pozostaje zobowiązanie do zapłaty kwoty 13 824, 84 zł. Organ pierwszej instancji wyjaśnił również, że Dom Pomocy Społecznej zapewnia stronie całodobową i wszechstronną opiekę. Podopieczny aktualnie uzyskuje dochód w postaci renty rolniczej wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym, który jest wypłacany przez KRUS w łącznej wysokości 1096,09 zł miesięcznie. Strona ponosi opłatę za pobyt w DPS w kwocie 695,05 zł miesięcznie. Pozostała część dochodu w wysokości 401,04 zł pozostaje do jego dyspozycji, zatem jest możliwe jej przeznaczenie na spłatę ratalną zaległości wraz z ustawowymi odsetkami. Zdaniem organu pierwszej instancji, świadome wyzbycie się środków pieniężnych w 2007 r. kwocie 27 680,00 zł poprzez ich darowiznę bratu (niezgłoszoną do US) nie pozwala uznać, że strona znajduje się obecnie w sytuacji uniemożliwiającej odstąpienie od żądania zwrotu. Nadto, z wywiadu środowiskowego z dnia 31 października 2016 r. wynika, że w ramach pobytu w DPS strona otrzymuje odzież, wyżywienie, środki czystości, obuwie. Na leki w okresie ostatnich 10 miesięcy wydała kwotę 185,60 zł, co stanowi wydatek około 19,00 zł miesięcznie. Pozostająca kwota, około 300 zł miesięcznie, może być przeznaczona na spłatę należności za pobyt w DPS. Brak jest zatem podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu opłaty za pobyt w DPS jako kwoty nienależnie pobranego świadczenia wypłaconego w okresie 1 lipca 2007 r. – 30 czerwca 2008 r. B. K. złożył odwołanie od powyższej decyzji. Zarzucił, że organ pierwszej instancji nie respektuje zaleceń Samorządowego Kolegium Odwoławczego z decyzji z dnia [...] października 2016 r., wydaną decyzję o odmowie odstąpienia żądania kwoty pieniężnej opiera na błędnie ustalonym stanie faktycznym oraz dowolnej interpretacji materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Nie rozważono w szczególności, jak to zaleciło SKO, czy żądanie zwrotu udzielonego świadczenia stanowić może dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też zniweczyć skutki udzielonej pomocy. Tymczasem, jak wskazał, żądanie od niego zwrotu kwoty sięgającej 28 405,64 zł stanowi zbyt duże obciążenie, bowiem otrzymuje jedynie rentę inwalidzką, nie posiada innych składników majątkowych, jest osobą samotną i schorowaną, jest uzależniony od pomocy osób trzecich. Wskazał, że ustalenia organu nie odzwierciedlają rzeczywistości, w szczególności nie wskazano w jaki sposób ustalono, że w przeciągu 10 ostatnich miesięcy wydał tylko kwotę 185,60 zł na leki, podczas gdy na leki przeznacza znacznie więcej środków, niż ustalił organ. Zarzucił organowi, że nie uwzględnił posiadania przez niego działki rolnej ustalając pierwotnie opłatę za pobyt w DPS, gdy tymczasem uczynił to dopiero, kiedy doszło do sprzedaży działki. Wyjaśnił, że środki z tej transakcji nie poprawiły jego sytuacji majątkowej. Wniósł o zbadanie jego aktualnej sytuacji majątkowej. Decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. znak [...] SKO w B. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy orzekając na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w pierwszej instancji. Kolegium podzieliło ocenę tego materiału zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, dokonaną w kontekście regulacji art. 60 ust. 1 i 2 oraz art. 61 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.s. Jednocześnie wskazało, że co prawda przepis art. 104 ust. 4 u.p.s. umożliwia odstąpienie od żądania zwrotu należności z tytułu opłat za pobyt w DPS, jednak może mieć to miejsce jeżeli żądanie zwrotu stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy, podczas gdy takie okoliczności w sprawie niniejszej nie zachodzą. Przepis art. 104 ust. 4 u.p.s. należy interpretować w kontekście celów ustawy, co oznacza, że pomoc może być świadczona po wykorzystaniu wszelkich własnych możliwości przez osobę z niej korzystającą. Ocenę zasadności wniosku i wybór sposobu jego załatwienia ustawodawca pozostawił uznaniu administracyjnemu. W przedmiotowej sprawie, jak wskazało SKO, odwołujący posiada dochód w postaci renty rolniczej z KRUS i dodatku pielęgnacyjnego. Łączny miesięczny dochód strony wynosi 1096,09 zł, z czego uiszcza on opłatę za pobyt w DPS w wysokości 695,05 zł. Na leki wydaje średnio 20,00 zł miesięcznie. Do dyspozycji odwołującego pozostaje więc kwota około 381,04 zł miesięcznie. Biorąc pod uwagę, że ośrodek zapewnia podopiecznemu pełne wyżywienie i opiekę, zdaniem SKO, nie można uznać, że sytuacja odwołującego się jest na tyle szczególna, by uzasadniała zastosowanie daleko idącej ulgi w postaci zwolnienia go z obowiązku spłaty należności. Podopieczny powinien podjąć próbę spłaty zaległości. Podkreślono, że skoro podopieczny uzyskane ze sprzedaży nieruchomości środki finansowe darował rodzinie powodując przerzucenie kosztów swojego utrzymania na społeczeństwo, to również działał sprzecznie z zasadami współżycia społecznego. Skargę na powyższą decyzję złożył do sądu administracyjnego B. K., który pod zarzutem naruszenia prawa wniósł o jej zmianę poprzez uchylenie i orzeczenie o odstąpieniu od żądania kwoty 13 824,84 zł wraz z odsetkami ustawowymi. Zwrócił uwagę, że znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej, nie posiada oszczędności, utrzymuje się z renty wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym w łącznej wysokości 1 096,09 zł, z czego potrącana jest opłata za pobyt w DPS. Organy nie uwzględniają aktualnej jego sytuacji, zaś skoncentrowały swoją uwagę na wydarzeniach sprzed 10 lat. Tymczasem zwrot zażądanej od niego kwoty, łącznie wraz z odsetkami ponad 28 406, 64 zł, stanowi nadmierne obciążenie jak również niweczy skutki udzielanej pomocy. Odstąpiono od próby porozumienia się z nim, a wszczęto postępowanie egzekucyjne. Ponownie zakwestionował, jakoby wydatkował około 20 zł miesięcznie na leki, bowiem wydatki z tego tytułu są znacznie większe. Podkreślił, że organ - formułując ocenę, że z pozostawionych mu środków może spłacać zaległość - nie wziął pod uwagę, że w ten sposób nie miałby jakichkolwiek środków do dyspozycji, w tym na kulturę i edukację, transport i łączność. Żądanie zapłaty tak znacznej kwoty jest dla niego źródłem "śmierci cywilnej". W odpowiedzi na skargę, organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Skarga jest niezasadna i podlegała oddaleniu. Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie, z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] stycznia 2017 r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu zaległości w opłatach za pobyt w domu pomocy społecznej. Materialnoprawną podstawę kwestionowanej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2016 r., poz. 930 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 104 ust. 4 ww. ustawy w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Z treści tego unormowania wynika uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie. Powołany wyżej przepis przewiduje możliwość odstąpienia od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, przy czym posłużono się tu typowym zwrotem niedookreślonym, gdyż mówi się o "przypadkach szczególnych" "nadmiernym obciążeniu" oraz "zniweczeniu skutków udzielonej pomocy". Wybór zatem sposobu załatwienia wniosku strony należy do organu, który w ramach uznania administracyjnego, rozstrzyga w sprawie. Wydanie decyzji przez organ musi jednak zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy oraz jej analizą z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego, co wynika z art. 25 wskazanej ustawy. Organ administracji powinien zatem nie tylko poczynić ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 kpa), ale także załatwić sprawę, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ powinien więc rozważyć szczegółowo kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. W orzecznictwie sądowym nie budzi natomiast wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawie uznać należy, że organy pomocy społecznej nie uchybiły wskazanym wyżej powinnościom w toku prowadzonego postępowania administracyjnego. Wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Z wywiadu środowiskowego oraz oświadczeń skarżącego wynikają wszystkie istotne informacje o sytuacji rodzinnej, materialnej i zdrowotnej skarżącego, a także ponoszonych przez niego niezbędnych wydatków. Jak wynika z akt sprawy, skarżący posiada stały dochód w postaci renty rolniczej z KRUS i dodatku pielęgnacyjnego. Łączny miesięczny dochód strony wynosi 1096,09 zł, z czego uiszcza on opłatę za pobyt w DPS w wysokości 695,05 zł. Na leki wydaje średnio 20,00 zł miesięcznie. Do dyspozycji odwołującego pozostaje więc kwota około 381,04 zł miesięcznie. W tym stanie rzeczy słuszne jest twierdzenie organów, że skarżący dysponując wyżej wskazanymi środkami finansowymi ma możliwość wniesienia omawianych należności. Co więcej regulowanie tych opłat nie zagraża jego egzystencji i w żaden sposób nie niweczy skutków udzielonej pomocy. Zwrócić bowiem należy uwagę, że Dom, w którym przebywa skarżący zapewnia mu całodobowa i wszechstronna opiekę. W ramach pobytu w DPS skarżący otrzymuje także odzież, wyżywienie, środki czystości, obuwie. Nie bez znaczenia w niniejszej sprawie pozostaje także fakt, ze skarżący świadomie wyzbył się środków pieniężnych w kwocie 27 680 zł, uzyskanych ze sprzedaży w 2007 r. nieruchomości, dokonując darowizny tych środków na rzecz brata. Takie działanie nie może być uznane za okoliczność przemawiającą za przyjęciem, że obecna sytuacja finansowa skarżącego jest na tyle trudna, że wymaga odstąpienia od żądania zwrotu. Mając na względzie powyższe, podzielić należy pogląd organów obu instancji, że wskazywane powyżej okoliczności nie uzasadniają uwzględnienie żądania odstąpienia od żądania zwrotu należności za pobyt w domu pomocy społecznej. W tym miejscu powtórzyć należy za organem odwoławczym, że odstąpienie od żądania zwrotu należności na podstawie omawianego przepisu powinno mieć miejsce tylko w przypadkach szczególnie uzasadnionych, a więc wyjątkowych. Z taką sytuacją niewątpliwie nie mamy do czynienia w rozpatrywanej sprawie, co też prawidłowo wykazały organy pomocy społecznej. W tym stanie rzeczy, na postawie art. 151 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skarga podlega oddaleniu.