II SA/Bk 214/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), Sędziowie sędzia NSA Anna Sobolewska-Nazarczyk, sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys, Protokolant referent stażysta Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 maja 2016 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] grudnia 2015 roku o nr [...] Prezydent B., decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...], odmówił umorzenia w całości należności dłużnika alimentacyjnego – W. K., w kwocie 18 140,00 zł z tytułu wypłaconych P. K., P. K. i P. K. zaliczek alimentacyjnych, jak również odmówił umorzenia w całości należności w kwocie 907,00 zł z tytułu przewidzianej do zwrotu kwoty 5% wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że obowiązek zwrotu zaliczek alimentacyjnych wynikał z treści art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Prawo do zaliczki alimentacyjnej zostało ustalone P. i P. K. w okresie od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. decyzją z dnia 10 października 2005 r. Z kolei na okres od 1 września 2006 do 30 września 2008 r. prawo to ustalono na mocy decyzji z dnia [...] października 2006 r. oraz decyzją z dnia [...] października 2007 r. Organ I instancji stwierdził, że egzekucja świadczeń alimentacyjnych w trakcie pobierania przedmiotowych zaliczek alimentacyjnych, prowadzona na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] lutego 2003 r., sygn. akt [...] była bezskuteczna. Z treści zaświadczenia wystawionego przez Komornika Sądowego w B. w dniu [...] grudnia 2015 r. wynika, że postępowanie egzekucyjne w przedmiotowej sprawie jest bezskuteczne, bowiem podczas trwania egzekucji nie zostały żadne kwoty wyegzekwowane. Wobec powyższego, mając na uwadze treść art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2015 r., poz. 859 ze zm.; dalej powoływana jako ustawa), zdaniem organu, brak było możliwości pozytywnego rozpatrzenia wniosku W. K. z dnia 18 listopada 2015 r. o umorzenie zaległości wraz z odsetkami oraz innymi kosztami z tytułu zaliczki alimentacyjnej. Od powyższej decyzji odwołanie złożył W. K. Kwestionując wydane rozstrzygnięcie podniósł, że znajduje się w trudnej sytuacji rodzinnej i dochodowej, co uzasadnia zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy. Podał, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, od 2010 roku przebywa w Domu dla Bezdomnych Caritas przy ul. S. w B. Jest osobą bezdomną i realizuje indywidualny program wychodzenia z bezdomności. Utrzymuje się wyłącznie z zasiłku okresowego w wysokości 317 zł, jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. Podał, że nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać, a co dopiero spłacać swoich zobowiązań. Ustalone alimenty płacił przez kilka miesięcy, ale nie wiedział, że należało brać potwierdzenia, stąd nie może tego udowodnić. Okoliczności te w ocenie strony potwierdzają zasadność jego odwołania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., decyzją z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...], utrzymało zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji w mocy. W uzasadnieniu organ podał, że rozpatrzenie wniosku o umorzenie zobowiązań, złożonego przez W. K. mogło nastąpić jedynie w oparciu o przesłanki wskazane w art. 30 ust. 1 ustawy. W trybie tego przepisu organ właściwy dłużnika może umorzyć należności powstałe z tytułu wypłacenia osobie uprawnionej do zaliczki alimentacyjnej, jeśli spełnione są określone w sposób procentowy warunki skuteczności egzekucji. W przedmiotowej sprawie, jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia wydanego przez komornika, zaległość strony z tytułu zaliczek alimentacyjnych wynosi 19 047,00 zł, zaś z tytułu zaległości dla likwidatora Funduszu Alimentacyjnego 60 742,50 zł. Z dokumentu tego wynika, że nie wyegzekwowano żadnych kwot. Tym samym, zdaniem organu odwoławczego, należy stwierdzić, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 30 ust. 1 ustawy, do umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy. Nie została bowiem spełniona przesłanka skuteczności egzekucji należności z tytułu zaliczek w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, bowiem egzekucja nie była skuteczna, nie tylko przez 5 lat ale i przez 3 lata. Organ podniósł, że kategoryczne sformułowanie art. 30 ust. 1 ustawy nie pozostawia wątpliwości, iż nawet bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Z akt sprawy wynika, że w przypadku strony rozważany warunek nie został spełniony, gdyż prowadzona wobec niego egzekucja należności alimentacyjnych od lat jest całkowicie bezskuteczna. W tej sytuacji organ pierwszej instancji nie miał jakichkolwiek podstaw do oceny możliwości chociażby częściowego umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w oparciu o art. 30 ust. 1 ustawy. Ulga przewidziana w tym przepisie ma bowiem charakter wyjątku od zasady, zgodnie z którą dłużnicy alimentacyjni pokrywają zaległości wynikające z wypłaconych za nich z państwowych zasobów finansowych osobie uprawnionej do alimentów świadczeń w ramach poprzednio istniejącego Funduszu Alimentacyjnego obsługiwanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych i zaliczek alimentacyjnych ustalanych przez organy wykonawcze gminy. Przepis ten nie może więc podlegać wykładni rozszerzającej. Organ odwoławczy podkreślił, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy, dotyczy tylko należności powstałych na skutek świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Tak więc w przedmiotowej sprawie nie może mieć zastosowania. Nie dotyczy on natomiast należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych, wypłaconych uprawnionemu na podstawie ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej. Umarzanie należności z tytułu wypłaconych zaliczek określa art. 30 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy. Skargę od tej decyzji do sądu administracyjnego złożył W. K. i wniósł o jej uchylenie. Skarżący podniósł, że w jego ocenie nie ma powodu, żeby różnicować świadczenia z funduszu alimentacyjnego od zaliczek alimentacyjnych, bo "to jest taka sama należność, a tylko zmieniła się ustawa i weszła nowa nazwa". W związku z powyższym, zdaniem skarżącego, z uwagi na jego trudną sytuację życiową, zasadne jest umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy. W piśmie procesowym z dnia 12 kwietnia 2016 r. pełnomocnik skarżącego ustanowiony z urzędu, poparł jego skargę. Uzupełniająco podał, że zarzuca naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 30 ust. 2 ustawy, polegającą na przyjęciu, że użyty w tym przepisie termin "świadczenia z funduszu alimentacyjnego" nie obejmuje zaliczek alimentacyjnych. Wskazując na to naruszenie wniósł o uchylenie decyzji obu instancji i przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Uzasadniając swoje stanowisko dotyczące tego, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy, obejmuje również zaliczki alimentacyjne, pełnomocnik powołał się na treść wyroków NSA wydanych w sprawach I OSK 1095/11 i I OSK 534/12. W konkluzji pełnomocnik podał, że uznać należy, iż możliwe jest umorzenie należności wynikających z zaliczek alimentacyjnych na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy. Podniósł przy tym, że nie jest kwestionowany uznaniowy charakter takiego umorzenia, jednak w dotychczasowym postępowaniu nie została rozpoznana kwestia sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącego, a jedynie dokonano oceny, iż sytuacja ta nie ma znaczenia przy rozważaniu umorzenia należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie kwestią sporną jest to czy dyspozycją art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, obowiązującej od dnia 1 października 2008 r., objęte są należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych, wypłaconych pod rządami ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86, poz. 732, ze zm.). Zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 ustawy, organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Z treści tego przepisu wynika, że organ właściwy dłużnika może umorzyć należności powstałe we wszystkich trzech sytuacjach, to jest: z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zaliczek alimentacyjnych oraz należności likwidatora funduszu alimentacyjnego. Natomiast zgodnie z brzmieniem art. 30 ust. 2 ustawy, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W zasadzie tożsame z tą regulacją prawną rozwiązania zawierały poprzednio obowiązujące w tym zakresie przepisy prawne. W ustawie z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (Dz. U. z 1991 r., nr 45, poz. 200, ze zm.), art. 17 stanowił że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może w szczególnie uzasadnionych wypadkach umorzyć należności funduszu alimentacyjnego od osób zobowiązanych do alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia z tego funduszu. Obecnie na mocy art. 68 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2006 r., nr 139, poz. 9920), w szczególnie uzasadnionych przypadkach związanych z sytuacją zdrowotną lub rodzinną osoby, przeciwko której jest prowadzona egzekucja alimentów, lub osoby zobowiązanej do zwrotu bezpodstawnie pobranych świadczeń z funduszu, likwidator może umorzyć, rozłożyć na raty lub odroczyć termin płatności należności likwidowanego funduszu z tytułu wypłaconych lub bezpodstawnie pobranych świadczeń z funduszu. Natomiast zgodnie z treścią art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, organ właściwy wierzyciela mógł umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, a także wierzyciela z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną tych osób. Analiza powołanych wyżej przepisów wskazuje jednoznacznie, że do tej pory istniała możliwość umorzenia powstałych należności dłużnika alimentacyjnego ze względu na sytuację dochodową i życiową. W szczególności możliwość ta istniała pod rządami ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, czyli w czasie, w którym powstały przedmiotowe zaległości alimentacyjne. Wobec tego oraz biorąc pod uwagę art. 2 i 32 Konstytucji, zgodnie z którymi Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej, wszyscy są wobec prawa równi i mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne, a nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny, uznać należy, że art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pod pojęciem "z funduszu alimentacyjnego" obejmuje również należności powstałe pod rządami ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, czyli z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Inna wykładnia art. 30 ust. 2 powołanej ustawy spowodowałby, w ocenie Sądu, nieuzasadnione pozbawienie dłużników alimentacyjnych, których należności powstały w związku z wypłatą zaliczek alimentacyjnych, możliwości ubiegania się o umorzenie powstałych należności z uwagi na sytuację życiową i dochodową dłużnika, w sytuacji, w której pozostali dłużnicy alimentacyjni (których należności powstały pod rządami ustawy 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym oraz ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) nadal taką możliwość posiadają. Ponadto należy także zwrócić uwagę, że przepisy przejściowe, to jest art. 41, 42 i art. 43 ustawy z dnia 7 września 2007 r. wskazują do jakich rodzajów spraw mają zastosowanie dotychczasowe przepisy, a są to: sprawy o zaliczki alimentacyjne (art. 41), sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne (art. 42) , sprawa egzekucji należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art. 43). Tym samym zakres przepisu art. 41 określony jako "sprawy o zaliczki alimentacyjne" nie może być interpretowany w sposób rozszerzający obejmujący między innymi sprawy należności dłużnika alimentacyjnego. Gdyby bowiem ustawodawca chciał zakresem tego przepisu objąć wszelkie sprawy, jakie mogą powstać w związku z zaliczkami alimentacyjnymi, wówczas wskazanie w kolejnych przepisach rodzajów spraw i reguł intertemporalnych byłoby zbędne. Zdaniem Sądu w przepisach art. 41, art. 42 i art. 43 powołanej ustawy, wśród wymienionych rodzajów spraw nie ma spraw dotyczących należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, zatem uznać należy, że do tych spraw nie mają zastosowania przepisy dotychczasowe, tylko aktualnie obowiązujące przepisy, to jest ustawa z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Tym samym skład orzekający w sprawie niniejszej w pełni podziela stanowisko i argumentację wyrażoną przez NSA w wyrokach wskazanych przez pełnomocnika skarżącego, tj. w wyroku z 16 listopada 2011 r., I OSK 1095/11 i z 6 sierpnia 2013 r., I OSK 534/12, pub. http://orzeczenia.nsa.gov.pl. Rozstrzygając sprawę ponownie, organy – w oparciu o poczyniony powyżej wywód – zastosują przepis art. 30 ust. 2 ustawy, czyli dokonają oceny sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącego. Wezmą przy tym pod uwagę zasadność umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, która jest instytucją o charakterze wyjątkowym, mające miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych. Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.