II SA/Bk 344/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys, Sędziowie sędzia NSA Stanisław Prutis, sędzia WSA Małgorzata Roleder (spr.), Protokolant Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 14 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi A. J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie przyznania specjalnego zasiłku celowego 1. oddala skargę; 2. przyznaje adwokatowi M. M. od Skarbu Państwa (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne skarżącej wykonane na zasadzie prawa pomocy.- Zaskarżoną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] utrzymano w mocy decyzję Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie przyznania specjalnego zasiłku celowego. U podstaw podjętego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia. Decyzją Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. z dnia [...] marca 2011 r. przyznano A. J. W.pomoc w postaci specjalnego zasiłku celowego w wysokości [...] zł na zaspokojenie innych potrzeb - leki. Uzasadniając powyższą decyzję, organ I instancji podał, że w okolicznościach konkretnej sprawy spełnione są warunki do otrzymania zasiłku celowego specjalnego, jednakże środki pozostające w dyspozycji organu z przeznaczeniem na ten cel, nie są wystarczające na zaspokojenie w pełni zgłaszanych potrzeb. W związku z tym Dyrektor MOPS ustalił dodatkowe zasady przyznawania zasiłków celowych. Wyjaśniono, że pomocy udziela się w pierwszej kolejności osobom i rodzinom w ogóle bez dochodu lub posiadającym dochód niższy od kryterium dochodowego. Z decyzją tą nie zgodziła się A. J. W. i złożyła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. Stwierdziła, że to wstyd, aby MOPS przyznawał tylko [...] złotych na leki i inne potrzeby, podczas, gdy tylko jedna recepta opiewa na kwotę ponad [...] zł, a zatem z czego ma zrobić inne zakupy. Podała, iż jest bez pracy i zasiłku. Ciągle brakuje jej na wszelkie opłaty, na leki, żywność oraz opłaty mieszkaniowe. Komu ma się pochwalić, ze opieka społeczna daje tylko 50 zł i to liczy za wielką pomoc. Stąd może lepiej byłoby, aby organ z powrotem zabrał zasiłek i nie robił śmiechu i nie poniżał. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. nie podzieliło zarzutów odwołania i decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. orzekło o utrzymaniu w mocy rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego. Organ odwoławczy podkreślił, iż w sprawie jest bezsporne, że wnioskująca nie kwalifikuje się do przyznania pomocy społecznej w formie zasiłku celowego, albowiem dochód w jej dwuosobowej rodzinie na osobę wynosi [...] zł ([...]) i przekracza kryterium dochodowe dla osoby w rodzinie wynoszące 351 zł. Stosownie jednak do treści do art. 41 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. z 2009 r. Dz. U. Nr 175, poz. 1362 ze zm.), w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany: 1) specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi; 2) zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. W tym miejscu organ podkreślił, iż wskazany wyżej przepis przesądza o wyjątkowym charakterze specjalnego zasiłku celowego. Może on być przyznany w szczególnie uzasadnionych przypadkach, w sytuacjach wyjątkowych, niecodziennych, bowiem o możliwości jego przyznania nie decyduje dochód strony, a sytuacja życiowa, w której się ona znalazła. Przyznanie takiego zasiłku nie jest obowiązkiem organu. A ponieważ możliwości finansowe organów pomocy społecznej są ograniczone, rozpoznając wniosek o przyznanie zasiłku celowego specjalnego należy mieć na względzie nie tylko interes osoby wnioskującej, lecz także interesy innych osób będących w trudnej sytuacji materialnej, często pozbawionych jakichkolwiek źródeł utrzymania, które muszą być traktowane priorytetowo przez organy udzielające pomocy ze środków społecznych. Następnie organ wyrażając zrozumienie dla trudnej sytuacji rodziny skarżącej, uznał, iż w sytuacji skarżącej nie miały miejsce zdarzenia, o jakich wyżej. Wydatki na leki ([...] zł miesięcznie) nie są zdaniem organu nadzwyczajnie wysokie, a rodzina posiada stabilny dochód miesięczny i powinna być w stanie utrzymać się sama. Obecna sytuacja rodziny nie jest dla tej rodziny sytuacją niespodziewaną czy niezwykłą, jest to sytuacja stała, zwyczajna. Zatem posiadanymi środkami należy starać się tak gospodarować, żeby zapewnić sobie najniezbędniejsze potrzeby, kosztem innych mniej ważnych, skoro nie wystarcza na wszystkie. Dodatkowo organ zauważył, iż osobami zobowiązanymi do pomocy krewnym znajdującym się w niedostatku są ich najbliżsi krewni (dzieci, rodzice, rodzeństwo). Pomimo to organ odwoławczy uznał za organem I instancji, iż sytuacja A. W. to szczególny przypadek, uzasadniony niepełnosprawnością, który podlega wsparciu pomocą finansową w zakresie możliwości organu. Powyższe nie oznacza jednak zdaniem organu, że pomoc ta musi być przyznawana na wszystkie zgłaszane potrzeby i w oczekiwanej wysokości. Poza tym obecnie nie zostało udowodnione, że występuje niezbędna potrzeba, której osoba potrzebująca nie jest w stanie zaspokoić samodzielnie. W aktach sprawy znajduje się faktura zakupu leków wystawiona przez aptekę na kwotę [...] zł opłacona gotówką, natomiast na wykupienie leków z recepty skarżąca otrzymała wsparcie ([...]zł) w postaci specjalnego zasiłku celowego, a zatem nie została pozostawiona bez pomocy. Odnosząc się do treści odwołania podkreślono, iż zwłaszcza dla osób żyjących w niedostatku każda kwota przyznana w ramach pomocy społecznej stanowi jakieś wsparcie i nie powinna być lekceważona, bo jest przyznawana z podatków osób pracujących. Skarżąca jest osobą w wieku produkcyjnym, a orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności nie wyklucza pracy stosownej do stanu zdrowia, a zatem możliwa jest poprawa sytuacji rodziny we własnym zakresie. Końcowo organ podniósł, iż pomoc społeczna jest pomocą doraźną, wynikającą z przemijającej sytuacji, w której znalazła się osoba/rodzina i nie jest w stanie zapewnić w całości realizacji potrzeb wszystkim potrzebującym. Pomoc społeczna ma jedynie wspierać osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej i pomagać im w przezwyciężaniu ich trudności. Nie może natomiast zaspokajać wszystkich zgłaszanych potrzeb, choćby najbardziej uzasadnionych, bo nie taki jest cel i możliwości finansowe organów pomocy społecznej. Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem A. J. W. wywiodła skargę do tutejszego sądu administracyjnego, wnosząc o jego uchylenie. Skarżąca podniosła, iż przyznana jej kwota zasiłku celowego specjalnego jest bardzo niska i wiadomo, że za taką sumę nie może wykupić leków (recepta opiewa na ponad [...] zł), zrobić okularów czy zakupów. Podała, iż jest osobą niepełnosprawną, cierpi na nadciśnienie i dlatego nikt nie chce jej przyjąć do pracy (posiada średnie wykształcenie). Jest na utrzymaniu męża, który jest emerytem. Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko prezentowane w sprawie i wniósł o jej oddalenie. Ustosunkowując się do zarzutów skargi podniesiono, iż orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności nie wyklucza pracy stosownej do stanu zdrowia, a zatem możliwa jest poprawa sytuacji rodziny skarżącej we własnym zakresie poprzez podjęcie chociażby jakichkolwiek prac dorywczych. Tymczasem skarżąca pomimo wskazanego w skardze zainteresowania w podjęciu lekkiej pracy, nie jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy. Nadto organ ponownie podkreślił, iż osobami zobowiązanymi do pomocy krewnym znajdującym się w niedostatku są ich najbliżsi krewni, w tym dzieci. Skarżąca podała do wywiadu środowiskowego, że dzieci są samodzielne, ale nie ma powodu, żeby utrzymywać z nimi kontakty. W tej sytuacji zdaniem organu nie może ona liczyć tylko na pomoc ze strony opieki społecznej. Pomoc ta nie może bowiem zaspakajać wszelkich zgłaszanych potrzeb, choćby nawet najbardziej uzasadnianych, bo nie taki jest cel i możliwości finansowe organów pomocy społecznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a., sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji, to jest jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej i oceny tej dokonuje w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy. Sąd nie posiada natomiast uprawnień do oceny słuszności, czy też celowości skarżonej decyzji, jak również nie rozpatruje sprawy kierując się zasadami współżycia społecznego. Rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku nie dopatrzył się, aby w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej wydanie decyzji organu I instancji zostały naruszone przepisy prawa obowiązujące w chwili ich wydawania. W szczególności uznać należy, iż organy obu instancji prawidłowo ustaliły stan faktyczny zaistniały w niniejszej sprawie oraz właściwie zastosowały i zinterpretowały przepisy prawa będące podstawą podjętych decyzji. Podstawę orzekania w niniejszej sprawie stanowi ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.) - zwana dalej "ustawą". Zgodnie z art. 2 ust. 1 w/w ustawy, celem pomocy społecznej jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 wskazanej ustawy, prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 351 zł, przy jednoczesnym wystąpieniu, co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2-15 ustawy lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy społecznej. Zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu - art. 39 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Źródłem utrzymania dwuosobowej rodziny jest emerytura męża w wysokości [...] zł miesięcznie, co daje dochód na jedną osobę w wysokości [...]. W tym stanie rzecze nie budzi wątpliwości, iż dochód w rodzinie skarżącej przekroczył wskazane wyżej ustawowe kryterium dochodowe ([...]). Powyższe ustalenia znajdują potwierdzenie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, w szczególności w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym i jako takie nie budzą wątpliwości. Dowodzą one, iż skarżącej nie przysługuje pomoc socjalna za zasadach ogólnych. Stosownie jednak do art. 41 pkt 1 ustawy osobie takiej albo rodzinie może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi, ale tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Powołany przepis liberalizuje możliwości udzielenia świadczeń z pomocy społecznej, albowiem przewiduje, iż w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie lub rodzinie, których dochody przekraczają ustawowe kryteria może być przyznane wsparcie finansowe. Należy jednakże podkreślić, iż omawiane świadczenie ma charakter fakultatywny, a uzależnione jest od tego czy przypadek osoby lub rodziny spełnia kryterium szczególnie uzasadnionego oraz jakimi możliwościami finansowymi w tym zakresie dysponuje akurat ośrodek pomocy społecznej. Ustawa nie precyzuje, co należy rozumieć przez "szczególnie uzasadniony przypadek" pozostawiając rozstrzygnięcie tej kwestii uznaniu organu wydającego decyzję. Zgodnie jednak z poglądem zaprezentowanym w wyroku NSA z dnia 14 stycznia 1999 r. (I SA 1601/98, Lex 47408) szczególne przypadki muszą być tak wyraziste i odbiegające od sytuacji osób kwalifikujących się do otrzymania pomocy przy spełnianiu kryterium dochodowego określonego w art. 8 ust. 1, że uzasadniają przyznanie tej szczególnej pomocy. Podobnie w wyroku NSA z dnia 19 stycznia 2006 r. (I OSK 777/05, Lex 194414) wskazano, iż przepis art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, w sposób niemogący budzić wątpliwości przesądza o zupełnie wyjątkowym charakterze specjalnego zasiłku celowego. Może on być przyznany w "szczególnie uzasadnionych przypadkach", a więc w sytuacjach zupełnie wyjątkowych, bowiem o możliwości jego przyznania nie decyduje dochód strony, a sytuacja życiowa, w której się ona znalazła. Nie można z tej formy pomocy społecznej wyprowadzać wniosku, iż przyznanie takiego zasiłku jest obowiązkiem organu – tak jak czyni się to w odniesieniu do osób spełniających kryterium dochodowe. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, iż sytuacja życiowa skarżącej ustalona przez organy obu instancji nie posiada cech "szczególnie uzasadnionego przypadku", o których mowa wyżej. Jak wynika z akt sprawy rodzina skarżącej dysponuje stałym dochodem wynoszącym [...] zł miesięcznie i jak słusznie zauważył organ odwoławczy obecna sytuacja nie jest dla tej rodziny sytuacją niespodziewaną czy niezwykłą, jest to sytuacja stała. Pozostający w dyspozycji małżonków dochód nie jest wprawdzie najwyższy, jednakże znamiennym pozostaje fakt, iż skarżąca posiada możliwości zaspokojenia potrzeb we własnym zakresie. Pomimo to organy obu instancji uznały, iż sytuacja skarżącej to szczególny przypadek, uzasadniony niepełnosprawnością i wsparły ją pomocą finansową w zakresie możliwości organu, tj. w wysokości [...] zł. Sąd podziela stanowisko organów, iż rozpoznając wniosek o przyznanie zasiłku celowego specjalnego należy mieć na względzie nie tylko interes osoby wnioskującej, lecz także interesy innych osób będących w trudnej sytuacji materialnej, często pozbawionych jakichkolwiek źródeł utrzymania. Organy podkreśliły, iż sytuacja finansowa ośrodka pomocy społecznej jest trudna i nie jest on w stanie w pełni zabezpieczyć wszystkich zgłaszanych podczas wywiadów potrzeb. Stan ten powoduje konieczność stosowania określonych kryteriów w udzielaniu pomocy, a mianowicie w pierwszej kolejności realizację wypłaty środków na zasiłki celowe na opał na zimę dla podopiecznych, co pochłania około 40 % całej dotacji na zasiłki celowe i celowe specjalne. W świetle powyższego nie można postawić organom orzekającym zarzutu dowolności w podejmowaniu decyzji. Decyzje wydane zostały w oparciu o obowiązujące przepisy, a o wysokości przyznanego świadczenia decydowała zarówno sytuacja życiowa wnioskodawczyni, a więc możliwość zabezpieczenia potrzeb przez skarżącą przez wykorzystanie własnych środków i możliwości, jak również trudna sytuacja finansowa ośrodka pomocy społecznej. Podobnie odnosząc się do argumentacji rozstrzygnięć zarówno, co do zakresu jak i powodów przyznania zasiłku celowego specjalnego uznać należy, iż jest ona zgodna z obowiązującym prawem, specyfiką świadczeń z opieki społecznej i ugruntowanym już orzecznictwem sądów administracyjnych w tym przedmiocie. Końcowo wskazać należy, iż z ustawowych zasad świadczeń pomocy społecznej wynika, że osoba występująca o przyznanie pomocy społecznej powinna także pokrywać wydatki związane z utrzymaniem z własnych dostępnych jej środków. Z woli art. 4 ustawy osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej, w tym do poszukiwania źródeł dochodu. Skarżąca jest osobą w wieku produkcyjnym, a orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności nie wyklucza pracy stosownej do stanu zdrowia, a zatem możliwa jest poprawa sytuacji rodzinnej we własnym zakresie. Nadto jak słusznie podnosił organ odwoławczy w uzasadnieniu swojej decyzji oraz w odpowiedzi na skargę, osobami zobowiązanymi do pomocy krewnym znajdującym się w niedostatku są ich najbliżsi krewni, w tym dzieci. Tymczasem skarżąca podała do wywiadu środowiskowego, że dzieci są samodzielne, ale nie ma powodu, żeby utrzymywać z nimi kontakty. W tej sytuacji podzielić należy stanowisko organu, iż skarżąca nie może liczyć tylko na pomoc ze strony opieki społecznej. Powtórzyć również należy za organem, iż pomoc społeczna ma jedynie wspierać osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej i pomagać im w przezwyciężaniu ich trudności. Nie może natomiast zaspokajać wszystkich zgłaszanych potrzeb, choćby najbardziej uzasadnionych, bo nie taki jest cel i możliwości finansowe organów pomocy społecznej. W niniejszej sprawy nie uchybiono również przepisom prawa procesowego. Wydanie kwestionowanej decyzji poprzedziło dokładne wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie dla podejmowanego w sprawie rozstrzygnięcia. Ocena ta nie nosi zaś cech dowolności (art. 80 kpa). Zgodnie zaś z art. 107 kpa w decyzji zawarto podstawowe jej elementy, wskazano także uzasadnienie faktyczne i prawne. W szczególności uzasadniono stanowisko organu, wyjaśniono podstawy prawne decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 p.p.s.a. O wysokości kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, przyznanych ustanowionemu z urzędu adwokatowi, Sąd orzekł na podstawie przepisu art. 250 w/w ustawy oraz przepisów § 2 ust. 3 i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Obejmują one opłatę ze czynności adwokata w kwocie 240 zł powiększoną o należny podatek od towarów i usług, wyliczony według 23% stawki w kwocie 55,20 zł.