II SA/Bk 426/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. W. i W. W. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 czerwca 2014 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. W. i W. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lutego 2014 r. znak [...] w przedmiocie ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych W. W. i W. W. wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazali, że pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym. Osiągają następujące comiesięczne dochody: 2 468 zł i 100 zł odpowiednio z tytułu umowy o pracę i czynszu dzierżawnego – otrzymywane przez W. W. oraz 4 389 zł i 10 847 zł - średnia z trzech miesięcy - odpowiednio z tytułu umowy o pracę i z tytułu umów zlecenia otrzymywane przez W. W. W skład ich majątku wchodzą: nieruchomość rolna o powierzchni 12,001 ha (8,93 ha gruntów ornych), oszczędności w kwocie 1 600 zł, obligacje P. o wartości – 965,81 zł oraz samochód osobowy marki A. z 1995 r. Skarżący pomagają finansowo pełnoletnim dzieciom prowadzącym samodzielne gospodarstwa domowe za granicą. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o sprecyzowanie oświadczenia majątkowego wskazali, że miesięcznie ponoszą następujące wydatki: energia elektryczna 147 – 199 zł, woda – 82 zł, telefon – 95 zł, Internet – 59 zł, gaz – 150 zł w miesiącach letnich, a 1100 zł w miesiącach zimowych, odpady komunalne – 34 zł, zakup żywności, lekarstw 3 000 – 4 000 zł; opieka medyczna – 250 zł, rata kredytu 1 750 – 1 770 zł, rata leasingowa – 3 545 zł, rata pożyczki w kasie zapomogowo pożyczkowej – 1000 zł. Ponoszą również inne nieudokumentowane wydatki (zakup warzyw, bilety do kina i teatru, posiłki) w kwocie około 1200 – 1500 zł. Dochód miesięczny z tytułu dzierżawy części gruntów rolnych to 125 zł (przed zapłaceniem podatku). W. W. nie prowadzi upraw rolnych, nie posiada maszyn rolniczych, hobbystycznie prowadzi klatkową hodowlę zajęcy (około 160 sztuk). Skarżący nie otrzymują dopłat unijnych do posiadanej nieruchomości rolnej. Nieruchomość przy ul. [...] w B. (działka o powierzchni 420 m² oraz połowa domu tzw. "bliźniaka" o powierzchni 110 m² jest własnością dzieci wnioskodawców (od 2009 r.). Skarżący złożyli do akt sprawy następujące dowody dokumentujące ich wydatki: rachunki za prąd, wodę i ścieki, telefon i Internet, gaz; potwierdzenie spłaty rat kredytu i kredytu leasingowego; zaświadczenia z zakładów pracy o zatrudnieniu i zarobkach; umowę dzierżawy; wyciągi z kont i rachunków bankowych za okres marzec – czerwiec 2014 r.; zeznania podatkowe za 2013 r. Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2014 r. referendarz tutejszego sądu odmówił przyznania skarżącym prawa pomocy w żądanym przez nich zakresie zwolnienia od kosztów sądowych argumentując swoje rozstrzygnięcie wysokim i stałym dochodem wnioskodawców. Skarżący złożyli sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. Wskazali, że podany przez nich dochód z tytułu stałych umów o pracę w wysokości 8 040 zł obejmował kwotę brutto, a nie netto, która wynosi 5 738 zł. Podobnie błędnie przyjęto, w ich ocenie, wysokość średnich miesięcznych zarobków W. W. z okresu ostatnich trzech miesięcy jako 10 847 zł (brutto) a nie jak powinno być prawidłowo 8 786 zł (netto). Nadto, jak wskazali, w drugiej połowie roku dochód W. W. jest zawsze niższy, co jest związane z wyczerpywaniem się środków NFZ finansującego placówki medyczne. Stąd też należy przyjąć, że ich średni miesięczny dochód w 2014 r. będzie podobny do dochodu w 2013 r. i wyniesie około 13 349 zł. Wyjaśnili, że ich udokumentowane średnie wydatki, uwzględniając sezon grzewczy, oscylują w granicach około 12 660 zł. Zdaniem skarżących nie uwzględniono również w wydatkach kwot, jakie ponoszą z tytułu comiesięcznego finansowania zagranicznego utrzymania dzieci, na który to cel W. W. zaciągnęła pożyczkę z kasy zapomogowo – pożyczkowej w miejscu pracy. Podkreślili, że kwota wpisu jest poczwórna z racji złożenia czterech skarg, co powinno zostać uwzględnione podczas rozpatrywania wniosku o prawo pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek podlegał oddaleniu. Zgodnie z art. 260 zdanie 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony sprzeciw, traci moc, a sąd we własnym zakresie rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek skarżących o zwolnienie od kosztów sądowych zawiera żądanie udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od koszów sądowych. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W sprawie niniejszej aktualne koszty sądowe (wpis od skargi) wynoszą 500 zł, przy czym z uwagi na wniesienie czterech skarg (w sprawach II SA/Bk 424 – 427/14) – należy uwzględnić, że skarżący będą zobowiązani do uiszczenia wpisów w łącznej wysokości 2 000 zł. Zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest odpłatność, tzn. sąd podejmuje określone przepisami czynności jedynie wówczas, gdy strona lub uczestnik postępowania wniosą stosowną, przewidzianą dla danej czynności, opłatę (np. wpis od skargi). Wyjątki od tej zasady wynikają z konkretnych przepisów ustawy. (art. 239 p.p.s.a) lub też mają charakter prawa pomocy. Celem prawa pomocy jest umożliwienie osobom o niskich dochodach i trudnej sytuacji materialnej poddania ich sprawy rozpatrzeniu przez sąd oraz umożliwienie realizacji innych uprawnień w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez konieczności uiszczania opłat. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji, co wymaga podkreślenia, to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa wyłączny ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania powstających w związku z zainicjowaną sprawą. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega ostatecznie ocenie sądu. Zdaniem sądu znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia i dokumenty nie dają podstaw do przyjęcia, że uiszczenie w sprawie niniejszej kwoty 500 zł pozostaje poza zasięgiem możliwości finansowych stron. Wniosek ten jest aktualny także przy uwzględnieniu łącznej kwoty wpisów, do których uiszczenia zobowiązani są skarżący w sprawach II SA/Bk 426/14 (niniejsza) oraz II SA/Bk 424/14, II SA/Bk 425, II SA/Bk 427/14 tj. w sumie kwoty 2 000 zł. Rozstrzygająca dla powzięcia takiej oceny jest przede wszystkim wysokość dochodów skarżących oraz fakt, że są to dochody mające charakter zasadniczo stały. Nawet uwzględniając, jak wskazują w sprzeciwie, że średnie comiesięczne ich dochody wynoszą – po wzięciu pod uwagę kwot netto oraz okoliczności obniżenia dochodów W. W. w II połowie każdego roku kalendarzowego - nie 18 800 zł (które to wyliczenie, jak zarzucili, ma charakter brutto) a 13 349 zł (kwota netto), to nadal mamy do czynienia z bardzo wysokim dochodem gospodarstwa domowego składającego się z dwojga osób - w porównaniu ze średnimi miesięcznymi dochodami gospodarstw domowych w Polsce oraz z dochodami osób, których wnioski o przyznanie prawa pomocy wpływają do tutejszego sądu. O dobrej kondycji finansowej skarżących, uniemożliwiającej przyjęcie, że nie są oni w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku dla rodziny - jest okoliczność terminowego spłacania zaciągniętych rat kredytu, leasingu i pożyczki, które nie są ratami niskimi (1 750 – 1 770 zł, 3 545 zł, 1 000 zł). Z żadnego dokumentu przedłożonego sądowi nie wynika, by powstała zaległość z tego tytułu. Na taki fakt nie powołują się również skarżący w sprzeciwie. Analiza oświadczenia majątkowego zawierającego uszczegółowienie wydatków uprawnia do wniosku, że jednorazowo uiszczona kwota 2 000 zł (cztery wpisy od skarg) nie nadweręży budżetu skarżących. Zauważyć należy, że zadeklarowali oni comiesięczne wydatki około 4 200 - 5 500 zł na żywność, lekarstwa, wyjścia do kina i teatru, spożywanie posiłków poza domem. Doświadczenie życiowe oraz praktyka sądu wskazują, że są to bardzo znaczne kwoty, przekraczające dochody całkowite wielu gospodarstw domowych oraz że umożliwiają poczynienie oszczędności z przeznaczeniem na koszty postępowania sądowego (np. poprzez ograniczenie wydatków na działalność kulturalną). Sąd nie neguje również deklarowanej przez wnioskodawców pomocy dzieciom przebywającym za granicą, jednakże w kontekście całokształtu sytuacji majątkowej stron oraz wysokości pozostających do uiszczenia wpisów, w tym w sprawie niniejszej 500 zł, nie może to być argument decydujący o udzieleniu zwolnienia. Koszty sądowe nie mogą być bowiem stawiane w ostatniej kolejności ich zaspokojenia. Strona ma obowiązek podjąć starania o ich wygospodarowanie, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy. Tym bardziej, że instytucja ta, będąca wyjątkiem od zasady odpłatności postępowania sądowego, powinna umożliwiać dostęp do sądu przede wszystkim podmiotom znajdującym się w wyjątkowo, szczególnie trudnej sytuacji materialnej, do których, zdaniem sądu, skarżący nie należą. W tych okolicznościach nie było możliwe uznanie, by nie byli w stanie uiścić pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku dla swojej rodziny. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.