II SA/Bk 539/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Danuta Tryniszewska - Bytys (spr.) po rozpoznaniu w dniu 06 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. B. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 15 września 2011 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. B. na postanowienie P. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. z dnia [...] czerwca 2011 r. znak [...] w przedmiocie opłaty legalizacyjnej p o s t a n a w i a 1. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 750 (siedemset pięćdziesiąt) złotych, 2. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałym zakresie. S. B. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając żądanie wskazał, że posiada na utrzymaniu żonę i czwórkę małoletnich dzieci, prowadzi niewielkie gospodarstwo rolne, z którego miesięcznie osiąga dochód 2.000 zł. Otrzymuje świadczenie rodzinne z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w kwocie 524 zł miesięcznie. Dzieci objęto dożywianiem w dni nauki w Szkole Podstawowej w miejscu zamieszkania, na którą to okoliczność przedstawił zaświadczenie (k. 7). Skarżący wezwany do złożenia wniosku na urzędowym formularzu – sprecyzował w nim swoją sytuację rodzinną i finansową. Wskazał, że uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 1.312,78 zł oraz świadczeń rodzinnych w wysokości 524 zł (w sumie 1.836, 78 zł). Posiada dom o powierzchni 38,5 m2 oraz nieruchomości rolne o powierzchni 25,5402 ha (przeliczeniowe 8,2565 ha), budynki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, inwentarz żywy: 14 krów i 10 cieląt, maszyny rolnicze, w tym ciągnik [...], ciągnik [...] i inne podstawowe maszyny rolnicze. Nie posiada żadnych przedmiotów wartościowych oraz oszczędności (k. 11-12). W maju 2010 r. poniósł znaczne szkody związane z huraganem i zmuszony był zwiększyć wydatki, w tym na odtworzenie zdolności produkcyjnej gospodarstwa. Nie posiada wolnych środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych w sprawie niniejszej. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o bardziej szczegółowe dane dotyczące sytuacji majątkowej skarżący wskazał, że prowadzi działalność rolniczą w zakresie sprzedaży mleka i płodów rolnych (głównie żywca). Jego miesięczne wydatki przedstawiają się następująco: ubezpieczenia KRUS i majątkowe – łącznie 938 zł, energia elektryczna – 271,35 zł, telefony – 112,34 zł, gaz butla – 56 zł, woda – 32 zł, wywóz śmieci – 12 zł, zakup paliwa – 900 zł, praca najemna (koszenie kombajnem, belowanie, naprawa maszyn) – 250 zł, pasze, usługi weterynaryjne – 1.150 zł, remonty i zakup części – 650 zł, podatki – 35 zł, żywność, odzież, leki i przybory szkolne – 1.510 zł, kredyt – 233 zł plus odsetki, zakup opału - 450 zł. Łącznie stałe wydatki rodziny skarżącego zamykają się kwotą 6.599,69 zł. Skarżący w marcu 2011 r. otrzymał dopłaty z Unii Europejskiej w wysokości 21.240,46 zł. Posiada samochód osobowy [...], rok produkcji 1992 z miesięcznym kosztem eksploatacji – 360 zł (k. 18-20, 23). Powyższe okoliczności skarżący udokumentował przedkładając: kserokopię decyzji o przyznaniu dopłat do gruntów rolnych (k. 21-22), kserokopie dowodu rejestracyjnego, zaświadczenie z banku o stanie konta na dzień 01.09.2011 r. oraz wyciąg z rachunku bankowego (k. 25-26), faktury za mleko (k. 27-32) oraz dokumenty potwierdzające ponoszone wydatki (k. 34-60). W oparciu o powyższe okoliczności oraz wskazując na obowiązek strony wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania, jak również na obowiązek ponoszenia kosztów sądowych – postanowieniem z 15.09.2011 r. referendarz tutejszego sądu odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Wywiedziono w uzasadnieniu tego orzeczenia, że instytucja prawa pomocy ma w założeniu służyć osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej, które nie mogą uiścić opłat sądowych bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Jak oceniono, skarżący nie wykazał, by znajdował się w takiej trudnej sytuacji. Na dzień 31.08.2011 r. stan jego konta wykazywał kwotę 16.411, 48 zł, co przy uwzględnieniu dopłat oraz świadczeń rodzinnych stanowi o kwocie 7.430,88 zł miesięcznego dochodu z ostatnich trzech miesięcy (5.136,89 zł plus 1.770 zł plus 524), przy zadeklarowanych wydatkach 6.599, 69 zł. Skarżący nie wykazał przy tym, by posiadał zadłużenie oraz by występowały zaległości w opłacaniu bieżących płatności dotyczących utrzymania rodziny. Powyższe okoliczności, a w szczególności posiadanie majątku oraz stałego źródła dochodu, a także, jak ocenił referendarz - niewiarygodne oświadczenia przede wszystkim w zakresie braku środków na pokrycie kosztów sądowych, nie pozwalają na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Dlatego wniosek oddalono. Od powyższego postanowienia sprzeciw złożył S. B. wnosząc o ponowne przeanalizowanie dokumentacji. Wskazał, że nie osiąga miesięcznie takich dochodów ze sprzedaży mleka i płodów rolnych jak wskazano w uzasadnieniu kwestionowanego postanowienia. Na udokumentowanie swoich twierdzeń przedłożył wyciąg z rachunku bankowego za okres, jak stwierdził, 01.09.2010 r. – 31.08.2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek podlegał częściowemu uwzględnieniu. Zgodnie z art. 260 zd. 1 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony sprzeciw, traci moc, a sąd we własnym zakresie rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych zawiera żądanie udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od koszów sądowych. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przedmiotowa sprawa dotyczy opłaty legalizacyjnej w kwocie 50.000 zł, którą nałożono na skarżącego z tytułu samowoli budowlanej. W sprawach, w których przedmiotem zaskarżenia jest akt administracyjny zobowiązujący do zapłaty kwoty pieniężnej pobiera się wpis stosunkowy uzależniony od wysokości należności objętej kwestionowanym aktem. Dla kwot w przedziale ponad 10.000 zł do 50.000 zł wpis stosunkowy wynosi 3 % wartości przedmiotu zaskarżenia, nie mniej niż 400 zł (§ 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 16.12.2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 z późn. zm.). Zatem w sprawie niniejszej należny wpis wynosi 1.500 zł i do momentu wyrokowania są to jedyne koszty sądowe obciążające skarżącego. Zdaniem sądu dokumenty przedłożone przez S. B. uprawniają do wniosku, że nie jest on w stanie ponieść wskazanych kosztów sądowych w pełnym zakresie, natomiast powinien i jest w stanie ponieść je w połowie. Rozważając uprawnienie do otrzymania prawa pomocy wyjść należy od zasady odpłatności obowiązującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym warunkującej w pierwszej kolejności podejmowanie przez sąd czynności procesowych. Wyjątki od tej zasady wynikają z konkretnych przepisów ustawy p.p.s.a. (art. 239) lub też mają charakter prawa pomocy, którego celem jest umożliwienie osobom o niskich dochodach i trudnej sytuacji materialnej poddania ich sprawy rozpatrzeniu przez sąd bez konieczności uiszczania opłat. Chodzi zatem o to, by strony partycypowały w kosztach działania sądu jeśli mają taką możliwość, ale też by jednocześnie nie zamykać drogi sądowej tym podmiotom, które takich kosztów ponieść nie są w stanie w żadnym zakresie lub chociażby w części. Zatem prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa wyłączny ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania powstających w związku z zainicjowaną sprawą. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega ostatecznie ocenie sądu. W sprawie niniejszej bezsporne jest, że skarżący – mimo licznej rodziny pozostającej na jego utrzymaniu (żony i czworga małoletnich dzieci) - posiada płynność finansową, co wynika z przedłożonych wyciągów bankowych, z których żaden nie wykazuje salda ujemnego. Mimo wysokich wydatków zamykających się kwotą miesięczną 6.599, 69 zł, związanych z kosztami bieżącego utrzymania rodziny (żywność, opłaty eksploatacyjne gospodarstwa domowego) i prowadzenia gospodarstwa (zakup pasz, materiałów gospodarskich, podatki, ubezpieczenie) wynika z przedstawionych dokumentów, że skarżący posiada również pokrywające te wydatki, regularne wpływy (vide wyciąg na k. 26). Za okres 01.06 – 31.08.2011 r. wyniosły one średnio miesięcznie około 7.430,88 zł (5.136 zł – średni dochód ze sprzedaży mleka wynikający z zaświadczenia Banku z 01.09.2011 r.; 1.312, 78 zł – dochód wyliczony jako iloczyn liczby ha przeliczeniowych i dochodu z 1 ha; 524 zł tytułem otrzymywanych na dzieci świadczeń rodzinnych). Zbilansowanie kwot wpływów i przybliżonych wydatków wyliczonych przez stronę, które to wyliczenie nie budzi poważnych wątpliwości sądu, uprawnia do wniosku – wspartego wynikami analizy wydruków z przedłożonych rachunków bankowych za okresy kilkumiesięczne roku 2010 i 2011, a także dla porównania z roku 2009 - że wnioskodawca stale obraca zasobami pieniężnymi, nie ponosi strat i zawsze posiadał na rachunku bankowym określone kwoty, zatem jego saldo nigdy nie było ujemne. Skarżący nigdzie też nie wskazywał, by posiadał jakiekolwiek zadłużenie, mimo że z przedłożonego wyliczenia finansowego wynika, iż spłaca kredyty. W tych okolicznościach nie można przyjąć, że nie jest w ogóle w stanie partycypować w kosztach sądowych i powinno być mu udzielone zwolnienie w zakresie pełnych kosztów sądowych (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W ocenie sądu koszty sądowe nie mogą być traktowane jako ostatnie w kolejności zaspokajania. Strona kierując sprawę na drogę sądową musi się liczyć z odpłatnością postępowania i powinna dołożyć starań, aby się z tego obowiązku w miarę możliwości wywiązać. Mając to na uwadze sąd ocenił, że skarżącemu, w jego aktualnej sytuacji finansowej, nie można przyznać zwolnienia od kosztów sądowych w pełnym zakresie, ale też nie można go obciążyć pełną odpłatnością. Z wydruku z rachunku bankowego za okres 01.06.-31.08.2011 r. wynika, że chociaż obroty jego gospodarstwa oscylują w granicach kilkunastu tysięcy, to jednak na dzień 31.08.20100 r. skarżący posiadał na koncie zaledwie 1.433 zł, przy stanie konta na dzień 01.06.2011 r. (trzy miesiące wstecz) – 5.057, 48 zł oraz mając na uwadze wpływ w okresie 01.06.2011 – 31.08.2011 r. w granicach około 15.000 zł. Świadczy to o znacznych wydatkach w ostatnim uwzględnionym okresie (01.06.2011 – 31.08.2011 r.). Dla porównania na dzień 31.08.2010 r., a więc przed rokiem - uwzględniając, że wówczas poniósł straty związane ze zniszczeniem gospodarstwa podczas wichury – posiadał na koncie 5.687, 33 zł (k. 70). Ponadto z dołączonego do skargi zaświadczenia Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej z 08.07.2011 r. wynika, że dzieci skarżącego objęte są dożywianiem w dni nauki w Szkole Podstawowej w R. - T. Jak wynika ze złożonego oświadczenia majątkowego, skarżący nie posiada również żadnych oszczędności czy wartościowych przedmiotów majątkowych, a jedyny majątek ruchomy to maszyny służące prowadzeniu gospodarstwa i samochód rocznik 1992. W powyżej przedstawionych okolicznościach sąd ocenił, że sytuacja skarżącego, zwłaszcza z uwagi na stałe dochody i brak zaległości, nie pozwala co prawda na przyznanie zwolnienia od pełnych kosztów sądowych, jednak poniesienie jednorazowego wydatku w kwocie 1.500 zł byłoby dla niego znacznym obciążeniem. Zdaniem sądu skarżący jest w stanie partycypować w połowie wymienionych wyżej kosztów sądowych, a uiszczenie kwoty 750 zł nie stanowi dla niego obciążenia zagrażającego egzystencji jego i jego rodziny, jak też nie grozi utratą płynności finansowej prowadzonego gospodarstwa rolnego. Zwłaszcza że wnosząc skargę powinien się liczyć z koniecznością ponoszenia spornych kosztów i zabezpieczyć w miarę możliwości na tę okoliczność pewne środki, co – jak wynika z wyciągów bankowych – przy dołożeniu należytej staranności jest możliwe. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.