II SA/Bk 587/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Stanisław Prutis, Sędziowie asesor WSA Jacek Pruszyński (spr.),, asesor WSA Małgorzata Roleder, Protokolant Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 29 listopada 2007 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] czerwca 2007 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, 3. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz skarżącego A. K. kwotę 100 (słownie: sto) złotych tytułem zwrotu wpisu sądowego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...].06.2007 r. Nr [...] po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...].01.2007 r. Nr [...], w której odmówił A. K. przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że A. K. w złożonym wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich podnosił, że w okresie od 1944 r. do 1947 r. był łącznikiem AK oraz organizacji wyzwoleńczej WiN Wolność i Niepodległość pod dowództwem B. R. ps. B. Podał, że w 1945 r. członkowie jego rodziny (w tym i ojciec) zostali aresztowani przez NKWD i Urząd Bezpieczeństwa i prawdopodobnie wywiezieni do ZSRR, gdzie słuch po nich zaginął. Ponadto we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. K. podał, że w AK był początkującym łącznikiem do chwili aresztowania ojca i stryja, następnie jako dorastający chłopak po powołaniu WiN do 1952 r. był łącznikiem tej organizacji - przekazywał żywość, różnego rodzaju pisma, kontakty, informacje, nie złożył przysięgi - złożył tylko przyrzeczenie, że będzie wywiązywał się z zadań oraz dotrzyma tajemnicy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że ustalone okoliczności nie dają podstaw do przyjęcia, że A. K. w latach 1944-45(47), ewentualnie do 1952 r. pełnił służbę w organizacji konspiracyjnej (Armii Krajowej) i organizacji niepodległościowej (Zrzeszeniu WiN). Organ wskazał na uzasadnienie postanowienia Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia [...] grudnia 1995 r. ([...]), z którego wynika, że w toku postępowania toczącego się na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.) A. K. i jego siostra M. G. nie potrafili podać, czy ich ojciec J. K. należał do Armii Krajowej, bowiem wówczas byli jeszcze dziećmi. Organ stwierdził, iż skoro w postępowaniu toczącym się 12 lat temu wnioskodawca nie potrafił tego określić, a była to okoliczność mająca decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia, trudno dać wiarę aktualnym twierdzeniom strony o jej udziale wraz z ojcem w Armii Krajowej w latach 1944-1945. Organ nie dał też wiary oświadczeniom – B. R., W. R. i E. K. zestawiając je z danymi wynikającymi z ich akt osobowych. Organ wskazał ponadto, że w roku 1944 wnioskodawca nie ukończył 9 lat. Tymczasem instrukcja gen. Kazimierza Sosnkowskiego wydana dnia 4 grudnia 1939 r. w pkt 5a stanowiła, iż członkiem ZWZ-AK może osoba w wieku powyżej 17 lat. W okresie późniejszym granicę wieku dla osób wstępujących do organizacji obniżono do 16 roku życia. Organ wskazał również na rozkaz Komendanta Głównego Armii Krajowej gen. Stefana Roweckiego Grot z dnia 28 lipca 1942 r. dotyczący sposobu przyjmowania członków do AK oraz opinię Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Jak stwierdził, wprawdzie przepis art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t. j. Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) nie posługuje się granicą wieku jako kryterium przesądzającym o możliwości przyznania uprawnień kombatanckich, jednak konieczne jest wykazanie, że osoba ubiegająca się o uprawnienia pełniła służbę w organizacji, a możliwość pełnienia służby wiązała się ściśle z osiągnięciem odpowiedniego wieku. Służba jest bowiem sformalizowanym stosunkiem łączącym uczestnika organizacji konspiracyjnej lub niepodległościowej z tą organizacją. Wymagane jest zatem złożenia przysięgi, uzyskanie pseudonimu, stopnia wojskowego i stałego przydziału mobilizacyjnego oraz poddanie rozkazom i regułom odpowiedzialności dyscyplinarnej ukształtowanej na wzór wojskowy. Osoby w młodszym wieku mogły mniej lub bardziej świadomie świadczyć na rzecz omawianych organizacji czynności pomocnicze, jednak sama współpraca z organizacją podziemną nie może być podstawą do przyznania uprawnień kombatanckich. W skardze wywiedzionej do sądu administracyjnego oraz w piśmie procesowym z dnia 09.11.2007 r. skarżący stwierdził, nie złożenie przez niego przysięgi oraz młody wiek nie mogą przesądzać o niemożliwości przyznania mu uprawnień kombatanckich, istotny w tym zakresie jest bowiem fakt wykonywania czynności łącznika – przekazywanie informacji, ostrzeganie o ruchach organów ścigania. Ustawa w żadnym miejscu nie czyni jakiegokolwiek ograniczenia odnoszącego się do wieku kombatanta, ani nie odwołuje się w żadnym zakresie do przepisów, czy też instrukcji wydawanych podczas okupacji. Skarżący miał łatwiejszy dostęp do struktur organizacji, ponieważ jego ojciec oraz stryj byli żołnierzami AK. Skoro ustawa nie definiuje pojęcia "pełnienie służby" nie ma przeszkód prawnych do uznania za kombatanta osoby, która z racji wieku nie mogła uczestniczyć w walce lub działaniach zbrojnych, ale wykonywała czynności usługowe lub pomocnicze. Zeznania osób będących bezpośrednimi, naocznymi świadkami wydarzeń z tego okresu, obcych dla strony jednoznacznie wskazują na fakt pełnienia przez skarżącego funkcji łącznika. Występujące niedokładności wynikają z ich wieku i stanu zdrowia. Zdaniem strony organ nie dokonując merytorycznej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie naruszył przepisy art. 7 i 77 § 1 K.p.a. Skarżący wniósł także o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków B. R. oraz W. R. na okoliczność potwierdzenia pełnienia przez niego w latach 1944 - 1952 funkcji łącznika w ramach organizacji podziemnych AK i WiN. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Organ podtrzymał argumenty wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z w art. 3 ustawy z dn. 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji, to jest jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej i oceny tej dokonuje w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy. Z mocy art. 134 § 1 cytowanej ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej skargi, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przede wszystkim wskazać należy, iż w przedmiotowej sprawie na pierwszy plan wysuwają się kwestie proceduralne, co w zasadzie czyni bezprzedmiotową merytoryczną ocenę zaskarżonej decyzji. Ta, bowiem narusza przepisy prawa procesowego w sposób, który może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) zwanej dalej K.p.a, organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się, co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Biorąc pod uwagę administracyjny tryb orzekania o przyznaniu uprawnień kombatanckich (rozstrzygnięcie indywidualnej sprawy w drodze decyzji administracyjnej - art. 1 pkt 1 i 2 K.p.a.) w postępowaniu tym powinna być niewątpliwie stosowana przedstawiona zasada czynnego udziału stron w postępowaniu. Zasada ta ma charakter szczególny wobec reguł przyjmowanych w postępowaniu cywilnym czy karnym. Wiąże się to ze specyfiką postępowania administracyjnego, gdzie organ administracji publicznej występuje w procesie jako rzecznik interesu publicznego i jednocześnie jest powołany do rozstrzygnięcia sprawy. Tego rodzaju kumulacja ról procesowych wymaga, aby w postępowaniu administracyjnym w najszerszym możliwym zakresie dopuścić stronę do wszystkich czynności postępowania. Tylko bowiem strona może najlepiej wyrazić swoje żądania, bronić swoich interesów, zabiegać o swoje prawa. Ona jest w stanie najpełniej wyrazić swoje intencje, jak też określić sytuacje, w których będzie realizować wynikające z decyzji prawa i obowiązki (Komentarz do art. 10 K.p.a., [w:] G. Łaszczyca, Cz. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Tom I i II, Zakamycze, 2005). Z tak sformułowanej zasady dla organu administracji publicznej wynikają dwojakiego rodzaju obowiązki: po pierwsze - obowiązek zapewnienia stronie czynnego udziału w każdym stadium postępowania; po drugie - obowiązek umożliwienia stronie wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Korelatem wskazanych obowiązków organu będą uprawnienia strony postępowania, polegające na prawie do czynnego udziału oraz prawie do wypowiedzenia się, co do materiału dowodowego. W szczególności w fazie między zakończeniem postępowania wyjaśniającego a podjęciem rozstrzygnięcia w sprawie organ administracji ma obowiązek umożliwić stronie wypowiedzenie się, co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Zasada ta przeciwdziała zawężeniu uprawnień strony wynikających z art. 79 K.p.a. tylko do postępowania dowodowego. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, iż bezspornym jest, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie umożliwił A. K. przed wydaniem decyzji wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Wprawdzie w aktach sprawy znajduje się notatka służbowa z dnia 21.05.2007 r. (k. 42) o rozmowie telefonicznej przeprowadzonej z A. K., w której wskazano mu możliwość zapoznania się z aktami i o przybyciu do Urzędu J. K. syna skarżącego i poinformowaniu go o stanie sprawy, jednak niewątpliwie nie czyni to zadość zasadzie zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu. Przede wszystkim należy wskazać na bardzo nieformalny charakter udzielenia przez prowadzącego sprawę informacji stronie o możliwości zapoznania się z aktami. Ponadto po dacie sporządzenia tej notatki do akt administracyjnych dołączono nowe dokumenty i nie ma żadnych dowodów na to, że stronie umożliwiono zapoznanie się z nimi przed wydaniem decyzji. Co więcej skarżący na rozprawie oświadczył, że nie był wzywany do zapoznania się z aktami i nikt go nie informował o tej możliwości. Jako konsekwencję tego faktu można potraktować złożenie przez skarżącego dopiero na etapie postępowania sądowoadministracyjnego wniosku o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków. Należy też stwierdzić, że wskazane naruszenie przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych rozpatrując ponownie sprawę dokonał analizy akt osobowych B. R., W. R. i E. K., dołączając do akt sprawy kopie części tych dokumentów. Co więcej dokumenty te stanowiły podstawę zakwestionowania przez organ oświadczeń w/w osób dotyczących działalności A. K. w AK i WiN. Zatem skarżący powinien mieć możliwość wypowiedzenia się, co do zebranego materiału dowodowego przed wydaniem przez organ decyzji. Godzi się zauważyć, iż zachowanie tych wymogów nie jest pozostawione uznaniu organu, lecz stanowi jego bezwzględny obowiązek, niezależnie od treści i wagi przeprowadzanego dowodu (wyrok NSA z dnia 13 lutego 1986 r. sygn. akt II SA 2015/85, ONSA 1986, nr 1, poz. 13). Organ prowadzący postępowanie zobowiązany jest pouczyć strony o prawie zapoznania się z aktami i złożenia końcowego oświadczenia, wyznaczając na dokonanie tych czynności stosowny termin. Konsekwencją powyższego jest obowiązek wstrzymania się organu od wydania decyzji do czasu złożenia tego oświadczenia w wyznaczonym terminie" (wyrok NSA z dnia 6 października 2000 r. sygn. akt V SA 316/00, niepubl.). Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż w przedmiotowej sprawie niewątpliwie doszło do naruszenia skodyfikowanej w art. 10 K.p.a. zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym. W tym stanie rzeczy wobec stwierdzonego uchybienia przepisom Kodeksu postępowania administracyjnego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję. Rozpoznając ponownie sprawę organ powinien mieć na uwadze przedstawione powyżej naruszenia przepisów procesowych. Orzeczenie o niewykonywaniu zaskarżonej decyzji wydano na podstawie art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Konsekwencją uwzględnienia skargi było orzeczenie przez Sąd o obowiązku zwrotu przez organ na rzecz skarżącego kosztów postępowania sądowego (art. 200 w zw. z art. 205 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).