II SA/Bk 623/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska,, asesor sądowy WSA Marcin Kojło (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 listopada 2019 r. sprawy ze skargi S. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lipca 2019 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę Decyzją z dnia [...] maja 2019 r. nr [...], wydaną z upoważnienia Burmistrza D.: 1. odmówiono S. D. (dalej jako "skarżąca") całkowitego zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w U.; 2. ustalono wysokość odpłatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w kwocie 1.323,22 zł począwszy od 1 kwietnia 2019 r. Organ ustalił, że osobami zobowiązanymi do opłaty są skarżąca i jej siostra, natomiast tylko skarżąca pozostaje w zatrudnieniu i spełnia kryteria dochodowe do jej uiszczania. Od powyższej decyzji S. D. złożyła odwołanie. Wskazała, że nie jest w stanie ponosić kosztów utrzymania ojca w domu pomocy społecznej, nie posiada żadnej własności, wynajmuje stancję z powodu braku możliwości zakupu własnego mieszkania. Skarżąca wymieniła ponadto problemy zdrowotne, z którymi się boryka (alergia, zwyrodnienie kręgosłupa i chore kolano po zabiegu operacyjnym). Dodała, że w obecnej chwili powinna wspierać mamę, która posiada najniższą krajową emeryturę a także siostrę, która jest osobą bezrobotną. Wyjaśniła, iż ojciec nie utrzymywał kontaktu przez ok. 35 lat, nie pomagał jej i siostrze, nie zapewnił startu w dorosłe życie. Niejednokrotnie rodzina była zmuszona do ucieczki i nocowania poza domem. Jej zdaniem, F. D. własnym postępowaniem doprowadził do swojej sytuacji życiowej, nie jest osobą niepełnosprawną i niedołężną i nie wymaga całodobowej opieki. Posiada emeryturę, jest jeszcze w stanie pracować i wynająć sobie stancję. Decyzją z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., w pkt 1 uchyliło i umorzyło postępowanie w zakresie rozstrzygnięcia organu I instancji o odmowie całkowitego zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt ojca skarżącej w Domu Pomocy Społecznej w U.; w pkt 2 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję w zakresie ustalenia wysokości odpłatności za pobyt ojca skarżącej w Domu Pomocy Społecznej. Kolegium wskazało, że stosownie do art. 60 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r o pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r. poz. 1508 ze zm.), pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania. Koszt ten ustalany jest przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa, w zależności od zasięgu domu pomocy społecznej i ogłaszany w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do 31 marca każdego roku (art. 60 ust. 2 ustawy). Zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 1 - 3, do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej obowiązani są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% swojego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. W myśl art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: małżonek, zstępni przed wstępnymi zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2, jeżeli posiadany dochód na osobę w rodzinie jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. W niniejszej sprawie ustalono, że decyzją z dnia [...] października 2016 r. skierowano p. F. D. do Domu Pomocy Społecznej w U. Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS w U. wynosi 3.721,00 zł (zarządzenie Nr [...] Starosty Powiatu B. z dnia [...] stycznia 2019 r.). Podopieczny posiada ustaloną opłatę w wysokości 1.209,45 zł miesięcznie tj. 70% swojego dochodu (decyzja z dnia [...] kwietnia 2019 r. zmieniająca decyzję z dnia [...] października 2016 r.). Ponieważ wnoszona przez niego opłata nie pokrywa pełnego kosztu utrzymania w domu pomocy, z przepisów ustawy o pomocy społecznej wynika, że obowiązek ponoszenia odpłatności w pozostałej części spoczywa na zstępnych mieszkańca. W toku postępowania ustalono, że zstępni F. D. to dwie córki, jedna z córek nie spełnia kryterium dochodowego do ustalenia opłaty za pobyt ojca w DPS. Skarżąca spełnia zaś ww. kryterium, gdyż jej dochód przekracza 300 % kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej, czyli kwotę 2.103,00 zł. W tym stanie rzeczy Kolegium stwierdziło, że w niniejszej sprawie zostały spełnione wszystkie warunki do ustalenia Skarżącej opłaty za pobyt jej ojca w domu pomocy społecznej, a zebrany materiał dowodowy jest wystarczający do podjęcia rozstrzygnięcia. Różnica pomiędzy średnim miesięcznym kosztem utrzymania w DPS w U. a ustaloną opłatą podopiecznemu wynosi 2.511,55 zł. Organ I instancji ustalił, że skarżąca jest osobą samotnie gospodarującą, otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 3.426,22 zł miesięcznie. Kwota ta przekracza kryterium dochodowe 2.103,00 zł czyli opłata wynosi 1323,22 zł miesięcznie. W ocenie Kolegium, decyzja organu I instancji w części dotyczącej ustalenia opłaty jest prawidłowa i nie narusza przepisów prawa. Zdaniem organu odwoławczego w zaskarżonej decyzji co prawda błędnie podano dodatkowo w postawie prawnej art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, jednak z treści decyzji wynika, że rozstrzygnięcie dotyczy ustalenia opłaty, a nie zobowiązania skarżącej do jej zwrotu. W sprawie zaistniały wszelkie przesłanki do ustalenia opłaty. Zdaniem Kolegium na zmianę rozstrzygnięcia nie wpływają kwestie ponoszenia wydatków na własne utrzymanie skarżącej oraz wynajem stancji, a także problemy zdrowotne, ponieważ ustawa o pomocy społecznej uzależnia wydanie decyzji ustalającej opłatę jedynie od ustalenia pokrewieństwa z podopiecznym i od dochodu rodziny osoby zobowiązanej do opłaty. Także argument związany z faktycznymi stosunkami rodzinnymi - brak kontaktów ojca z rodziną i brak opieki z jego strony - mogą stanowić przedmiot rozpoznania dopiero w odrębnym postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłaty. W tym zakresie organ poinformował skarżącą o podstawach prawnych dotyczących zwrócenia się przez osobę zobowiązaną do wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej o zwolnienie od ponoszenia takich opłat. Jednocześnie jednak organ odwoławczy zauważył, że zwolnienie takie ma charakter następczy, pochodny wobec ustalenia obowiązku do ponoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej a postępowanie w tym zakresie prowadzone jest po złożeniu przez Stronę odrębnego wniosku. Rozstrzygnięcie w tej kwestii winno nastąpić w odrębnej decyzji, po ostatecznym ustaleniu opłat w konkretnej wysokości i po wnikliwym przeprowadzeniu postępowania przez organ I instancji i odniesieniu się do wszystkich kwestii przywoływanych w takim wniosku. Kolegium pouczyło zatem skarżącą, że wniosek o zwolnienie złożony w toku postępowania dotyczącego ustalenia opłaty nie może zostać rozpatrzony co do meritum, bowiem opłata taka w dniu wydawania decyzji przez organ I instancji nie została jeszcze ostatecznie ustalona. Z tego powodu organ odwoławczy umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie w części, w której organ I instancji podjął rozstrzygnięcie o odmowie całkowitego zwolnienia z ponoszenia odpłatności. Z takim rozstrzygnięciem nie zgodziła się skarżąca. W skardze złożonej do tut. Sądu wniosła o uchylenie decyzji Kolegium. Wskazała, że nie wzięto pod uwagę stanu jej budżetu domowego po dokonaniu wszystkich opłat włącznie z odpłatnością pobytu ojca w placówce. Przy ustalaniu możliwości finansowych wzięto pod uwagę jedną z wyższych pensji, gdyż jest ona uwarunkowana ilością przepracowanych godzin w miesiącu, obejmującą w tym także godziny nocne oraz inne dodatki socjalne i motywacyjne. Wzięta została pod uwagę kwota 3.426,22 zł, gdzie po odjęciu samej opłaty za pobyt F. D. w DPS pozostaje jej 2.103 zł na utrzymanie. Skarżąca podkreśliła, że po poniesieniu wszystkich wydatków pozostaje jej na żywność, środki czystości, artykuły higieny osobistej oraz bilety i odzież zaledwie 454,11 zł. Jest to kwota niższa od kryterium dochodowego wynikającego z art. 9 ustawy o pomocy społecznej. W momencie utrzymania w mocy decyzji zostanie faktycznie pozbawiona środków do życia oraz możliwości uzyskania jakiejkolwiek pomocy i jej to sytuacja krzywdząca. Odpowiadając na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Ustanowiony z urzędu pełnomocnik Skarżącej przy piśmie z dnia 25 września 2019 r. nadesłał: spis wydatków miesięcznych skarżącej, umowę najmu lokalu mieszkalnego, potwierdzenia otrzymania wynagrodzenia za lipiec i sierpień 2019 r. w kwocie 3.163,28 zł, recepty, paragony fiskalne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. W sprawie prawidłowo ustalono, że skarżąca może zostać zobowiązana do ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej, gdyż jej dochody przekraczają 300% kryterium dochodowego. Spełnione zostały zatem przesłanki do wydania decyzji, o jakich mowa w art. 61 ust. 1 i 2 w zw. z art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tymi przepisami, obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność (art. 61 ust. 1). Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2 (art. 61 ust. 2). Z akt sprawy wynika, że średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS w U. wynosi 3.721,00 zł. Ojciec skarżącej ma natomiast ustaloną opłatę w wysokości 1.209,45 zł miesięcznie tj. 70% swojego dochodu. Ponieważ wnoszona przez niego opłata nie pokrywa pełnego kosztu utrzymania w domu pomocy, stosownie do ww. przepisów obowiązek ponoszenia odpłatności w pozostałej części spoczywa w pierwszej kolejności m.in. na zstępnych podopiecznego DPS. W sprawie ustalono, że osobami, na których spoczywa ten obowiązek są córki F. D., z tym że tylko w przypadku skarżącej spełnione zostały przesłanki określone w art. 61 ust. 2 ustawy. Dochód skarżącej przekracza 300 % kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej, czyli kwotę 2.103,00 zł (701 zł x 300%). Sąd nie może zgodzić się z zarzutem formułowanym przez pełnomocnika, że w realiach sprawy nie doszło do zawarcia ze skarżąca umowy w trybie art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, co miałoby stanowić brak podstaw prawnych do obciążenia skarżącej opłatą z tytułu pobytu jego ojca w DPS. W tym zakresie Sąd wyjaśnia, że w uchwale z dnia 11 czerwca 2018 r. sygn. akt I OPS 7/17, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 tej ustawy, wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 tej ustawy lub w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ustawy o pomocy społecznej. W związku z powyższym oraz faktem, że przekształcenie obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy, w zobowiązanie konkretnej osoby wymaga odpowiedniego aktu stosowania prawa, tj. wydania decyzji administracyjnej, lub zawarcia umowy, nie można czynić w tej sprawie organom zarzutu, że obowiązek ten zindywidualizowała decyzja skierowana do skarżącej. W okolicznościach sprawy istniały podstawy do wydania decyzji o ustaleniu należnych od skarżącej opłat z tytułu pobytu jej ojca w DPS. Jeszcze raz należy podkreślić, że dochód skarżącej przekracza 300 % kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej. Bez znaczenia dla ustalenia wysokości tego dochodu pozostają wydatki miesięczne jakie zmuszona jest ponosić skarżąca. Dochód został wyliczony zgodnie z zasadami określonym w art. 8 ustawy o pomocy społecznej. Jego wysokość wynika z zaświadczenia wystawionego przez pracodawcę, które dotyczy miesiąca poprzedzającego ustalenie skarżącej obowiązku odpłatności za pobyt ojca w DPS. Dochodu tego nie mogą pomniejszać dodatki za pracę w godzinach nocnych, dodatki socjalne i motywacyjne. Dołączone do skargi dowody na otrzymanie w lipcu i sierpniu wynagrodzenia w mniejszej wysokości, mogą natomiast stanowić podstawę do ubiegania się o zmianę decyzji ustalającej opłatę, nie mogą zaś prowadzić do podważenia legalności zaskarżonej aktualnie i kontrolowanej przez Sąd decyzji. Bez wpływu na rozstrzygnięcie tej sprawy pozostają też trudne relacje łączące skarżącą z ojcem oraz stan zdrowia skarżącej oraz związane z tym zwiększone wydatki. Okoliczności te mogą stanowić podstawę odrębnego wniosku o zwolnienie z ponoszenia opłat, o czym Kolegium wyczerpująco pouczyło Skarżącą w zaskarżonej decyzji wskazując na treść art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Nadmienić również trzeba, że zgodnie z aktualnie obowiązującym art. 64a ustawy o pomocy społecznej, osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Podsumowując, Sąd stwierdza, że spełnione zostały przesłanki do obciążenia skarżącej opłatą za pobyt jej ojca w DPS. Również wysokość ustalonej opłaty nie budzi wątpliwości Sądu. Skoro ustalono, że dochód skarżącej wynosi 3.426,22 zł miesięcznie, to górną granicę opłaty jaką można obciążyć skarżącą jest kwota 1.323,22 zł. Kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie jest niższa niż 300% tego kryterium. Organ prawidłowo zastosował art. 61 ust. 1 pkt 2 i art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy o pomocy społecznej. Jednocześnie Kolegium trafnie uchyliło decyzję organu I instancji i umorzyło postępowanie w zakresie odmowy całkowitego zwolnienia skarżącej z ponoszenia odpłatności. Sąd podziela poglądy, że postępowanie o zwolnienie z opłaty za pobyt DPS jest postępowaniem odrębnym od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości. Odrębność ta polega na tym, że najpierw musi istnieć ostatecznie orzeczony obowiązek, a dopiero potem możliwe jest ewentualne zwolnienie z tego obowiązku (por. wyroki NSA: z dnia 6 czerwca 2017 r. sygn. I OSK 649/16; z 23 października 2018 r. sygn. I OSK 2819/17, oba dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Nie znając zakresu takiego obowiązku, wnioskodawca nie może nawet stwierdzić, czy mu podoła, czy też powinien wystąpić z wnioskiem o całkowite lub częściowe zwolnienie z nieustalonej jeszcze opłaty. Innymi słowy, rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt. Przed skonkretyzowaniem tej wartości nie jest możliwe wydanie decyzji na podstawie art. 64 ustawy (wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 1785/17, dostępny w CBOSA). Wpływu na treść skarżonej decyzji nie mogły mieć ponadto argumenty pełnomocnika, że skarżącej nie doręczono decyzji o skierowaniu jej ojca do DPS. Skarżąca nie była bowiem stroną postępowania kierującego F. D. do DPS. Uznając, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.).