II SA/Bk 713/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Dudar, asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska (spr.), Protokolant specjalista Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 21 października 2021 r. sprawy ze skargi E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Wnioskiem z [...] czerwca 2021 r. E. M. zwróciła się do Wójta Gminy K. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem W. M., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym [...] czerwca 2009 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. Decyzją z 20 lipca 2021 r. Wójt odmówił przyznania wnioskowanego prawa do świadczenia. Ustalił, że do grona najbliższej rodziny niepełnosprawnego należą, oprócz wnioskodawczyni (córki), jego żona, druga córka oraz troje rodzeństwa. Z orzeczenia o ustaleniu stopnia niepełnosprawności wynika także, że W. M. został zaliczony na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym w wieku 32 lat, zatem nie została spełniona przesłanka powstania niepełnosprawności przed ukończeniem 18 roku życia lub 25 roku życia w przypadku osoby uczącej się (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: u.ś.r.). Zdaniem organu pierwszej instancji, wystąpiła jeszcze jedna przesłanka negatywna przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Niepełnosprawny W. M. pozostaje bowiem w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji złożyła E. M., która zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. zastosowanie niekonstytucyjnej normy prawnej art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. i nieuwzględnienie celu przepisów o świadczeniu pielęgnacyjnym – jakim jest prawo do świadczenia dla osób rzeczywiście sprawujących opiekę nad bliskimi niepełnosprawnymi. Zaskarżoną decyzją z [...] sierpnia 2021 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Nie podzieliło stanowiska Wójta o braku podstawy prawnej do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wskazało na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 201 r. w sprawie K 38/13, mocą którego przepis ten utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią określonego wieku ze względu na moment powstania niepełnosprawności – z uwagi na niezgodność z zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). W pozostałym zakresie Kolegium podzieliło ustalenia organu pierwszej instancji stwierdzając, że obowiązek alimentacyjny współmałżonka wyprzedza w niniejszej sprawie obowiązek dziecka wobec rodzica, zaś współmałżonek niepełnosprawnego nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Małżonka W. M. jest osobą pracującą. Kolegium nie dało wiary twierdzeniom wnioskodawczyni o sprawowaniu przez nią dotychczas opieki nad ojcem. Wskazało, że data powstania niepełnosprawności ojca przypada na jej wiek 8 lat, co wykluczało możliwość sprawowania opieki. Podkreśliło związany charakter decyzji w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę na decyzję Kolegium wniosła do sądu administracyjnego E. M. kwestionując ją w całości i zarzucając rażącą obrazę prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem jej ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uzasadniając zarzut skarżąca wywiodła, że dokonana przez Kolegium wykładnia prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami u.ś.r. oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne, zgodnie z zamiarem ustawodawcy, stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na stan zdrowia. Jak wywiodła skarżąca, pozostając wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który ze względu na stan zdrowia nie może sprawować opieki. Tymczasem w sprawie należy dokonać wykładni funkcjonalnej i systemowej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Powołała wyrok w sprawie I OSK 1200/14. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Istotą sporu w sprawie jest to, czy skarżącej przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem. Bezspornie ojciec skarżącej posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, pozostaje w związku małżeńskim z matką skarżącej, która nie posiada orzeczonego stopnia niepełnosprawności. Te okoliczności wynikają z materiału dowodowego sprawy i nie są przez żadną ze stron kwestionowane. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej: u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Kluczowe znaczenie w sprawie ma jednak regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie I OSK 2390/20, a stanowisko to sąd orzekający w sprawie niniejszej podziela, z literalnego brzmienia unormowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł bowiem z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Dlatego, jak wywiódł NSA w tamtej sprawie, "[...] brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, który pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedyny wyjątek w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. dotyczy sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym" (wyrok z 9 lutego 2021 r., dostępny na orzeczenia.nsa.gov.pl). Stanowisko powyższe było wielokrotnie formułowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym w sprawie np. I OSK 599/20 (vide także wymienione tam wyroki). Skoro więc w sprawie niniejszej żona niepełnosprawnego W. M., a matka skarżącej, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, spełniona jest negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Tym samym zaskarżona decyzja oparta na wykładni literalnej tego przepisu, nie narusza prawa. Dodać należy, że sąd rozpoznający niniejszą sprawę posiada wiedzę o orzeczeniach sądów administracyjnych, w których przesłanka pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie była traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego u zstępnego ubiegającego się o to świadczenie. Są to jednak sytuacje wyjątkowe, gdy stan zdrowotny małżonka niepełnosprawnej osoby jest na tyle zły, że obiektywnie wyklucza sprawowanie opieki, a nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności (np. gdy nastąpiło znaczne pogorszenie się stanu zdrowia u osoby posiadającej już orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, czy z uwagi na znacznie podeszły wiek i konieczność uzyskiwania pomocy innych osób przy codziennych podstawowych czynnościach). Należy podkreślić, że są to sytuacje wyjątkowe, szczególne, a z taką nie mamy do czynienia w sprawie niniejszej. Z akt sprawy wynika, że żona niepełnosprawnego W. M. ma 43 lata oraz nie tylko nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale też nie posiada orzeczenia o żadnym innym stopniu niepełnosprawności, gdyż jest osobą aktywną zawodowo. Brak więc orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności małżonki niepełnosprawnego ojca skarżącej wyklucza inną niż zaprezentowana przez organy obydwu instancji wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. W tych okolicznościach bez wpływu na wynik sprawy pozostaje fakt zakresu sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Wymaga jeszcze raz podkreślenia, że w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. ustawodawca na plan pierwszy wysunął obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy między małżonkami i to w taki sposób, że wyprzedza on obowiązek alimentacyjny krewnych, nawet tych którzy są zstępnymi zobowiązanymi do alimentacji w pierwszym kręgu. Nie pozostaje to w sprzeczności z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obok bowiem regulacji art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którą obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami - w K.r.o. funkcjonuje przepis art. 27, zgodnie z którym oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. uwzględnia więc normę i zasadę wynikającą z art. 27 K.r.o. Poza tym, skoro rezygnacja z zatrudnienia bądź niepodejmowanie pracy zarobkowej jest warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi niepełnosprawnego, to okoliczność aktywności zawodowej osoby zobowiązanej do świadczenia pomocy w pierwszej kolejności (matki skarżącej) nie może być traktowana jak okoliczność umożliwiająca przyznanie tego świadczenia skarżącej. To bowiem nie rodzina wybiera ze swego grona osobę uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, ale wyboru tego dokonał sam ustawodawca wskazując w pierwszej kolejności małżonka osoby niepełnosprawnej. W sprawie niniejszej nie zostały więc wskazane i dowiedzione obiektywne okoliczności wykluczające sprawowanie opieki nad niepełnoprawnym przez jego małżonkę (w postaci jej znacznego stopnia niepełnosprawności), co wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Reasumując stwierdzić jeszcze raz należy, powtarzając za NSA w sprawie IOSK 599/20, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. pozwala wyprowadzić obowiązek wykazania wyłącznie orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności okoliczności wykluczającej możliwość sprawowania opieki przez małżonka osoby niepełnosprawnej. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. W związku z powyższym ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Natomiast przesądzone zostało jednolicie w orzecznictwie sądowym, iż wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie K38/13 regulacja art. 17 ust. 1b u.ś.r. utraciła przymiot konstytucyjności w zakresie kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiającego uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium (vide np. wyrok w sprawie II SA/Bk 741/20). Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.