II SA/Bk 733/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu E. Sz. wobec postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] stycznia 2013 r. o odmowie przyznania E. Sz. prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. Sz. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie ustalenia warunków zabudowy p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych E. Sz. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych podając, że jest rolnikiem samotnie prowadzącym 20 - hektarowe gospodarstwo rolne. Orzeczeniem komisji lekarskiej KRUS został uznany za czasowo niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym (wada serca) i z tego powodu zmuszony jest do ograniczenia produkcji rolnej do najmniej pracochłonnych czynności, co oznacza spadek dochodów. Majątek wnioskodawcy stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 20 ha, drewniany dom o powierzchni 60 m² z 1908 r. oraz stare i niefunkcjonalne budynki gospodarskie. Nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Źródłem utrzymania jest renta w wysokości 360 zł miesięcznie oraz dochód z tytuły sprzedaży płodów rolnych – wnioskodawca jednorazowo sprzedał zboże za 1.600 zł. Przeciwko wnioskodawcy toczy się pięć postępowań egzekucyjnych, które skutkują zwiększeniem zadłużenia. Obecnie jest on zadłużony wobec: osób fizycznych, sądu rejonowego, sądu okręgowego, PEPES S.A. w Ł., zakładu energetycznego, hurtowni nawozów, PZU S.A. na łączną kwotę ponad 14.000 zł. Posiada 8 sztuk bydła, w tym 3 krowy oraz ciągnik rolniczy, przyczepę rolniczą z 1973 r., kombajn do zbioru ziemniaków i inne drobne maszyny. Wykazane wydatki miesięczne to około 1.016 zł, w tym: 600 zł – żywność; 100 zł – energia elektryczna; 30 zł - woda ; 36 zł - wywóz nieczystości, około 100 zł – lekarstwa, 150 zł – koszty przejazdów i korespondencji. Wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego to głównie zakup oleju napędowego i silnikowego. W okresie sierpień – listopad 2012 r. wnioskodawca nie sprzedawał płodów rolnych. Do akt sprawy skarżący dołączył: zaświadczenie lekarskie (k. 285); wezwania z dnia 30 października 2012 r. dotyczące pokrycia nieuiszczonych kosztów postępowania sądowego i grzywny w łącznej kwocie 2.418,60 zł (k. 292 – 293); faktury na zakup oleju napędowego i silnikowego (k. 286 – 287 i k. 290 - 291); wezwanie PZU z dnia 27 września 2012 r. do zapłaty kwoty 1.234,04 zł; fakturę za zakup akumulatora (k. 288); odcinki za energię elektryczną (k. 289); zawiadomienie o wszczęciu egzekucji (k. 295); zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego na kwotę 1.006 zł (k. 296). W oparciu o powyższe okoliczności referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podano, że u podstaw negatywnego rozstrzygnięcia wniosku leży okoliczność, iż E. Sz. dysponuje znacznym majątkiem. Posiadany areał użytków rolnych, maszyny rolnicze niezbędne do produkcji rolnej, inwentarz żywy świadczą o dużych możliwościach zarobkowych wnioskodawcy. Ponadto, zdaniem referendarza, w sprawie niniejszej należało mieć na uwadze również to, że treść złożonego przez E. Sz. oświadczenia dotyczącego sytuacji majątkowej budzi uzasadnione wątpliwości, co do jego zgodności ze stanem rzeczywistym. Przede wszystkim świadczy o tym brak możliwości określenia faktycznych źródeł dochodu wnioskodawcy, poza rentą w wysokości 360 zł. E. Sz. oświadczył bowiem, iż w okresie sierpień – listopad nie osiągnął dochodu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie sprzedawał żadnych płodów rolnych. Deklarowane wydatki miesięczne związane z utrzymaniem własnym wynoszą około 1.016 zł. Ponadto, wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego to kwota około 2.420 zł (za okres sierpień – październik 2012 r.). Wykazane wydatki wnioskodawcy znacznie przekraczają osiągany przez niego dochód miesięczny. E. Sz. nie wykazał natomiast skąd uzyskuje środki finansowe na ich pokrycie. Wnioskodawca nie posiada również zgromadzonych oszczędności, z których mógłby pokryć wykazane wydatki. Od powyższego postanowienia wnioskodawca wywiódł sprzeciw i wskazał, że uwadze referendarza umknęło, iż znajduje się on w niezwykle trudnej sytuacji finansowej. Jest osobą samotną, nie mogącą liczyć na wsparcie finansowe ze strony swojej rodziny. Z powodu choroby jest czasowo, całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym (dowód: decyzja KRUS z dnia [...] marca 2012 r. w sprawy), co utrudnia osiągnięcie dochodów z pracy na gospodarstwie. Wprawdzie ma grunty rolne, a także żywy inwentarza, jednakże z uwagi na niezdolność do pracy nie sposób przyjąć, by posiadał on możliwości zarobkowe. O ile można się zgodzić z referendarzem, że ma on majątek w postaci gruntów, maszyn oraz inwentarza, to jednak uwadze referendarza umknęło, że ma on jednocześnie liczne zobowiązania finansowe, które doprowadziły do wszczęcia względem niego różnych postępowań egzekucyjnych. Obecnie uwzględniając zadłużenie, wartość aktywów nie jest tak wielka jak zakłada referendarz. Stanowisko referendarza prowadzi do prostego wniosku, że skarżący mógłby być w posiadaniu środków pieniężnych sprzedając składniki majątku. W ocenie wnioskodawcy rozumowanie takie jest nieprawidłowe, albowiem sprzedaż dotyczyć miałaby składników gospodarstwa rolnego, które jest jego jedynym utrzymaniem. Niemożność poniesienia przez niego kosztów sądowych, nie jest wynikiem niewykorzystania lub ograniczenia możliwości zarobkowych, lecz ma charakter obiektywny, a mianowicie wynika z faktu istniejącego zadłużenia oraz nie osiągania wystarczającego dochodu z powodu niezdolności do pracy. Zobowiązanie do ponoszenia opłat sądowoadministracyjnych pogłębi zatem i tak już złą jego sytuację finansową. Na marginesie wnioskodawca zaznaczył, że art. 6 Konwencji Europejskiej formułuje prawo do sądu "jako gwarancję poszanowania praw". Prawo to obejmuje też dostępność do sądu, a naruszenie tego prawa może polegać na kosztowności wymiaru sprawiedliwości przez stawianie takich wymogów sprostania kosztom, które obiektywnie uniemożliwiają dostęp do sądu. Celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie takim podmiotom jak skarżący, tj. znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu - art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Wniesienie sprzeciwu zgodnie z przepisem art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. nr 270 ze zm.) spowodowało utratę mocy postanowienia referendarza i konieczność rozpoznania sprawy będącej przedmiotem wniosku przez Sąd. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną (prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania. W przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z następująca sytuacją. Pierwotnie skarżący miał przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata (postanowienie z dnia [...] grudnia 2011 r.). Na skutek ustalenia przez Sąd, że skarżący podał mniejszą o około 10 ha powierzchnię posiadanych gruntów, postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2012 r. cofnięto przyznane prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. NSA orzeczeniem z dnia [...] maja 2012 r. oddalił zażalenie od tego postanowienia. Po rozpoznaniu kolejnego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, referendarz sądowy postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2012 r. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Po rozpoznaniu sprzeciwu również Sąd odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych – postanowienie z [...] października 2012 r. NSA postanowieniem z dnia [...] listopada 2012 r. oddalił zażalenie od tego postanowienia. Z uzasadnień tych orzeczeń wynika, że powodem odmowy przyznania prawa pomocy było to, iż w oparciu o złożone przez stronę dokumenty nie można było rzetelnie ocenić jej sytuacji majątkowej. Podkreślono, że skarżący ewidentnie eksponuje swoje wysokie wydatki a nie przedstawia w sposób pełny swoich dochodów. W ocenie Sądu skarżący również w aktualnie złożonym wniosku nie wykazał w sposób rzetelny, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Informacje w nim zawarte oraz przedłożone dokumenty są niemal zbieżne z tymi przedstawionymi w uprzednim wniosku. Istotnie z analizy tych danych wyłania się obraz trudnej sytuacji życiowej i majątkowej skarżącego: jest on osobą chorą, samotną, zadłużoną, bez oszczędności, z jedynym udokumentowanym źródłem dochodu w postaci renty w wysokości 360 zł. Niemniej jednak takie okoliczności jak to, że deklarowane wydatki znacznie przekraczają osiągany dochód miesięczny (wydatki związane z utrzymaniem własnym wynoszą około 1.016 zł., wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego to kwota około 2.420 zł - za okres sierpień – październik 2012 r.) pozwalają stwierdzić, że skarżący w złożonym oświadczeniu nadal przedstawia jedynie okoliczności mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, co w konkluzji prowadzi do wniosku, że dysponuje on nieujawnionymi środkami finansowymi, które mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych w sprawie niniejszej. Podnieść należy, na co zwrócił już uwagę NSA w uzasadnieniu swojego postanowienia z dnia [...] listopada 2012 r., że pomimo tego, iż z akt sprawy nie wynika aby skarżący zlikwidował posiadany rachunek bankowy to nie dołączył on do wniosku o przyznanie prawa pomocy wyciągu z tego rachunku. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.-