II SA/Bk 835/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Stanisław Prutis, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), asesor WSA Jacek Pruszyński, Protokolant Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 lutego 2008 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] września 2007 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] sierpnia 2007 r. numer [...]; 2. stwierdza, ze zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. oddala wniosek o przyznanie kosztów zastępstwa prawnego ustanowionego na zasadzie prawa pomocy; Decyzją z dnia [...].09.2007r. o nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy decyzje własną z dnia [...].08.2007r. o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia (pisma) Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. z dnia [...].08.1959r. znak [...] o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego pozostałego po przesiedlonej do ZSRR M. M. Stan faktyczny sprawy przedstawiał się następująco: W dniu [...].06.2007r. A. G. złożyła wniosek do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. o stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa jej gospodarstwa rolnego. Twierdziła, że tym orzeczeniem było pismo Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. z dnia [...].08.1959r. o nr [...]. Z akt sprawy administracyjnej oraz licznej korespondencji prowadzonej przez I. G. (córkę A. G.) wynika, że M. M.– matka A. G. była właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni ok. 9 ha, położonego we wsi B. gmina N. W 1944 roku M. M. została przesiedlona do ZSRR. Od 1945 roku część tego gospodarstwa o pow. 3, 31 ha uprawiała A. G., która zamieszkiwała wraz z rodziną w budynku mieszkalnym i użytkowała siedlisko wchodzące w skład tego gospodarstwa. Była też obciążana podatkami gruntowymi. W aktach sprawy organu I instancji (str. 20-23) znajduje się "Protokół w sprawie przejęcia na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR" spisany dnia [...].10.1948r,., z którego wynika, że dokonano opisu i przejęcia na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego M. M., przesiedlonej do ZSRR, na mocy dekretu z dnia 5.09.1947r. o przejęciu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. R.P. nr 59, poz. 318). Pismem z dnia [...].08.1959r. kierowanym do Geodety [...] w B .– Ob. F. S., Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w H. przekazał Państwowemu Funduszowi Ziemi grunty znajdujące się we wsi B. po właścicielach przesiedlonych do ZSRR, gdzie pod pozycją 16 widnieje: M. M.– 9 ha. Z zaświadczenia wydanego przez Urząd Rejonowy w H. z dnia [...].04.1998r. nr [...] wynika, że A. G. figurowała w rejestrze pomiarowo-szacunkowym wsi B. do 1962 roku, jako "wpisana do gospodarstwa rolnego o pow. 3, 31 ha, które orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. zostało przeniesione na Skarb Państwa – Państwowy Fundusz Ziemi" i od 1962r. w ewidencji gruntów gospodarstwo to "zostało wpisane" na Skarb Państwa. Dalej organ podaje, że grunty te (o powierzchni nieco mniejszej – 0,543 ha i 2,69 ha) kupił od Skarbu Państwa w 1987r. i 1980 r. syn A. G. – A. G. A. G., w imieniu której działa córka I. G., od wielu lat próbuje wyjaśnić status prawny gospodarstwa rolnego pozostałego po matce – M. M., przesiedlonej do ZSRR, w celu odzyskania części tego gospodarstwa. Jak wynika z wyjaśnień I. G., A. G., mająca obecnie 83 lata, mieszka cały czas w domu przejętym na Skarb Państwa, a potem zakupionym przez A. G.. Kwestia odzyskania mienia pozostałego po M. M. stała się nagląca po śmierci A. G., którego żona i dzieci zamieszkują w Ł. Organy administracji twierdziły, że nie zachowała się decyzja o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego po przesiedlonej do ZSRR właścicielce M. M. A. G., H. D. i I. G. wystąpiły z pozwem przeciwko Staroście H. i spadkobiercom A. G. o ustalenie prawa własności gospodarstwa rolnego i o stwierdzenie nieważności umów. Powództwo zostało oddalone wyrokiem Sądu Rejonowego w B. P. z dnia [...].02.2007r. sygn. akt [...], a wyrok ten został utrzymany w mocy przez Sąd Okręgowy w B. (sygn. akt [...]). Sądy powszechne stwierdziły, że A. G. nie wykazała interesu prawnego w świetle art. 189 kpc, zaś ochronę praw właścicielskich może uzyskać wnosząc powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. W następnej kolejności A. G. wystąpiła z wnioskiem do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. ([...].06.2007r.) o podjęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa jej gospodarstwa rolnego. Podała, że za takie orzeczenie należy uznać (zgodnie z sugestią Starosty H.) pismo Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. z dnia [...].08.1959 r. [...], na podstawie którego gospodarstwo rolne o pow. 9 ha we wsi B., pozostałe poi M. M., zostało przejęte przez Państwowy Fundusz Ziemi. Decyzją z dnia [...].08.2007r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. odmówiło wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności pisma Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. z dnia [...].08.1959r. [...]. Rozpoznając tę sprawę wskutek złożenia wniosku o ponowne jej rozpoznanie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...].09.2007r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną. Zdaniem organu odmowa wszczęcia postępowania wynika z jego niedopuszczalności w świetle art. 157 § 1 i 3 kpa oraz art. 17 pkt 1 kpa. W ocenie Kolegium pismo Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. z dnia [...].08.1959r. nie jest żadnym aktem administracyjnym, tj. decyzją, postanowieniem, ugodą, które można by uznać za przedmiot kwalifikujący się do stwierdzenia nieważności. Było to pismo informujące o przejęciu gruntów M. M. przez Państwowy Fundusz Ziemi. Natomiast w uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej SKO odniosło się tez do Protokołu przejęcia na własnośc Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR z dnia [...].10.1948r. stwierdzając, iż w protokole tym opisano jedynie gospodarstwo pozostawione przez M. M. we wsi B. Natomiast przejęcie gospodarstwa M. M. na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa powinno być potwierdzone orzeczeniem okręgowego urzędu likwidacyjnego, czy też powiatowej władzy administracji ogólnej, a takiego orzeczenia nie przedstawiono i orzeczenie takie nie było publikowane w latach 1948-1950 w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Powołując się na przepisy dekretu z dnia 5.09.1947r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. nr 59, poz. 318) oraz przepisy rozporządzenia Ministra Skarbu oraz Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 15.07.1948r. w sprawie trybu orzekania o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. nr 37, poz. 271) SKO wywiodło, że przejście mienia M. M. na własność Państwa nie zostało potwierdzone orzeczeniem i nie można stwierdzić nieważności nie istniejącego orzeczenia. Nie godząc się z decyzją SKO w B. A. G. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. Zdaniem skarżącej pismo Powiatowej Rady Narodowej w H. z dnia [...].08.1959 r. powinno być uznane za decyzję administracyjną, ponieważ posiada wszystkie istotne elementy decyzji, było podstawą do przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, a nadto takie stanowisko prezentuje starosta Powiatowy w H. We wcześniejszym odwołaniu z dnia [...].09.2007r. A. G. wyraża pogląd, że skoro SKO nie uznaje pisma z dnia [...].08.1959r. za orzeczenie o przejęciu gospodarstwa na rzecz Skarbu Państwa, ani nie jest to Protokół z dnia [...].10.1948r., to oznacza, że istnieje gdzieś inne orzeczenie w tym przedmiocie, bądź tez Skarb Państwa stał się bezprawnie właścicielem gospodarstwa rolnego pozostałego po M. M. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko, wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlegała uwzględnieniu, przy czym wskazać należy, iż z mocy art. 134 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002r. prawo o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nawiązując do powyższej zasady Sąd stwierdza, że zarzuty skargi nie są zasadne, lecz organ nie rozpatrzył wszechstronnie materiału dowodowego, nie dokonał właściwej oceny dowodu z dokumentu, nie udzielił niezbędnych wskazówek skarżącej w kwestii przedmiotu, który winien podlegać rozstrzygnięciu organu, czym naruszył przepisy art. 77 § 1, 76 § 1, 7 i 9 kodeksu postępowania administracyjnego. Odnosząc się do stanowiska SKO w kwestii uznania pisma Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. z dnia [...].08.1959r. o nr [...] za orzeczenie (akt administracyjny), Sąd uznaje to stanowisko za prawidłowe. Pismo to ma bowiem charakter informujący o tym, że w skład Państwowego Funduszy Ziemi weszło gospodarstwo rolne po M.M., jest kierowane do geodety (F. S.), prowadzącego scalenie we wsi B. Pismo to (wbrew twierdzeniu skarżącej) nie zawiera podstawowych elementów decyzji administracyjnej w rozumieniu art. 107 § 1 obecnie obowiązującego kodeksu postępowania administracyjnego, jak też elementów orzeczenia wymaganych w świetle § 3 rozporządzenia Ministrów Skarbu oraz Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 15 lipca 1948r. wydane w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie trybu orzekania o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. nr 37, poz. 271). W treści skarżonego pisma brak jest elementu rozstrzygnięcia, co już przesądza o tym, że pisma tego nie można zakwalifikować jako orzeczenia administracyjnego. Nieistnienie decyzji oznacza brak przedmiotu zaskarżenia i czyni skargę niedopuszczalną również w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji – art. 156 § 1 kpa. Przy braku przedmiotu zaskarżenia skarga skierowana jest w próżnię. Powyższe rozważania dotyczą, co należy podkreślić, oceny charakteru pisma Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. z dnia [...].08.1959r. Natomiast intencją strony skarżącej było "odnalezienie" orzeczenia, mocą którego przejęto na rzecz Skarbu Państwa mienie pozostawione przez M. M. po przesiedleniu jej do ZSRR, a następnie stwierdzenie nieważności tego orzeczenia. Wniosek z dnia [...].06.2007r. skierowany do SKO w B. brzmi następująco: "Proszę o podjęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego A. G.". Dopiero w uzasadnieniu wniosku skarżąca (jej późniejszy pełnomocnik – I. G.) wskazuje mylnie, że chodzi o pismo Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. z dnia [...].08.1959r. Tymczasem w aktach administracyjnych znajduje się "poszukiwane" (również przez organy administracji) orzeczenie. Jest ono zawarte w "Protokole w sprawie przejęcia na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR" z dnia [...] października 1948r. W art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 5.09.1947r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (DZ. U. nr 59, poz. 318) zostało postanowione, że" Wszelkie mienie ruchome i nieruchome osób przesiedlonych do ZSRR pozostałe na obszarze Państwa Polskiego przechodzi z mocy samego prawa z chwila przesiedlenia tych osób na własność Państwa bez odszkodowania". W art. 3 ust. 1 stwierdzono: "Przejście mienia na własność Państwa i datę tego przejścia (art. 1) ustalają w drodze orzeczenia okręgowe urzędy likwidacyjne, a w stosunku do nieruchomości ziemskich – powiatowe władze administracji ogólnej". Na podstawie art. 3 ust. 2 w/w dekretu zostało wydane rozporządzenia Ministra Skarbu oraz Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 15.07.1948 r. w sprawie trybu orzekania o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. nr 37 poz. 271), gdzie w § 3 zostały określone elementy, jakie powinno zawierać orzeczenie o przejściu mienia na własność Państwa. Są to: imię i nazwisko osoby osiedlonej, określenie rodzaju mienia, datę przejścia mienia na własność Państwa. W/w rozporządzenie zastrzega (§1), że przy orzekaniu o przejściu mienia osób przesiedlonych do ZSRR na własność Państwa mają zastosowanie przepisy rozporządzenia Prezydenta R.P. z dnia 22.03.1928r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. nr 36, poz. 341). Przepisy tego postępowania określają: w art. 72, że "władza wydaje decyzje (orzeczenia i zarządzenia)", zaś "Każda decyzja powinna zawierać powołanie się na podstawę prawną, datę, osnowę decyzji, oznaczenie jej rodzaju, podpis władzy oraz wskazać, czy przysługuje od niej odwołanie" (art. 75 ust. 1). W ocenie Sądu, w stanie prawnym pod rządem tak obecnie obowiązującego kodeksu postępowania administracyjnego, jak też uprzednio – rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22.03.1928r. o postępowaniu administracyjnym, kwestia nazwy rozstrzygnięcia administracyjnego nie rzutuje na jego znaczenie merytoryczne i skutki prawne, jeśli zostały zachowane warunki formalne orzeczenia administracyjnego. Treść, a nie forma przesądza o tym, czy dany akt jest decyzją administracyjną pod warunkiem, że zawiera minimum elementów niezbędnych do zakwalifikowania go jako decyzji (orzecznictwo sądów administracyjnych w tej kwestii zostało utrwalone, wynika m.in. z postanowienia NSA z dn. 27.07.1999r. - I SA 1509/98; postanowienia NSA z dn. 21.03.2002 r.- II SA 2213/01; wyroku NSA z dn. 15.03.2001 r.- V SA 2938/99 niepubl.). Powołane przepisy znajdują zastosowanie do analizy i oceny prawnej "Protokołu w sprawie przyjęcia na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR" z dnia [...] października 1948 roku, który oprócz opisu gospodarstwa rolnego M. M., zawiera orzeczenie (decyzję) o jego przejęciu na rzecz Skarbu Państwa. Orzeczenie takie, w świetle art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 dekretu z dnia 05.09.1947 r. miało charakter deklaratoryjny. Orzeczenie to spełnia wszelkie wymogi prawne: - wydane zostało przez władzę - Podkomisarza Ziemskiego R. J. działającego w imieniu Starosty Powiatowego w B. P. i przez niego podpisane - podaje datę i podstawę prawną ([...].10.1948 r. ; dekret z dn. 05.09.1947 r. o przejęciu na własność Państwa...) - zawiera osnowę: komisarz "dokonał opisu i przejęcia na własność Skarbu Państwa gospodarstwa po przesiedleniu do ZSRR M. M. c. Metodego położonego we wsi B. ..." w dalszej części "obszar gospodarstwa wynosi 9 ha" i następuje opis budynków - zawiera datę przejścia mienia na własność Państwa: "wyżej opisane gospodarstwo zostało przekazane przez przesiedlonego dnia 1944 rok". W ocenie składu orzekającego, to właśnie Protokół z dnia [...].10.1948 r. zawiera orzeczenie o przejściu mienia M. M. na własność Państwa, o jakim stanowił art. 3 ust. 1 dekretu z dnia 05.09.1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR. Sąd zauważa, że SKO w uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej z dnia [...].08.2007 r. analizował treść Protokołu z dnia [...].10.1948 r. błędnie dochodząc do wniosku, że nie stanowi on potwierdzenia przejścia gospodarstwa rolnego M. M. na rzecz Skarbu Państwa. Konkludując, stwierdzić należy, że istnieje orzeczenie, które może być przedmiotem postępowania o stwierdzenie nieważności w trybie art. 156 k.p.a. Rozpatrując sprawę ponownie, organ winien kierować się zasadami wyrażonymi w przepisach art. 7 i art. 9 k.pa. Zatem, pełnomocnik strony skarżącej – I. G. powinna sprecyzować wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu na Skarb Państwa gospodarstwa rolnego poprzez określenie, które konkretnie orzeczenie ma być przedmiotem rozpoznania przez SKO. Pełnomocnik skarżącej zdaje się nie zauważać różnicy między posiadaniem gospodarstwa rolnego, a jego własnością, stąd też uważa, że Państwowy Fundusz Ziemi przejął gospodarstwo A. G., zamiast M. M. Organ winien wezwać pełnomocnika Skarżącej również do wskazania przesłanek, które przemawiają za stwierdzeniem nieważności orzeczenia. Dopiero po sprecyzowaniu wniosku w w/w zakresie organ będzie mógł przeprowadzić postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczenia i podjąć właściwe, w tej kwestii, rozstrzygnięcie. Mając na względzie powyższe okoliczności, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) ustawy z dn. 30.08.2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji. Odnośnie odmowy przyznania kosztów adwokatowi ustanowionemu z urzędu, Sąd zważył, co następuje: Kwestię zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, przyznanej stronie w ramach prawa pomocy reguluje przepis art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 162, poz. 1348 ze zm.). § 2 ust. 1 w/w rozporządzenia stanowi, że zasądzona przez Sąd opłata za czynności adwokata z tytułu zastępstwa prawnego jest uzależniona od niezbędnego nakładu pracy adwokata, charakteru sprawy i wkładu pracy adwokata w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia. W postanowieniu z dnia 22.12.2004r. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu należy się wynagrodzenie jedynie za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną. Sąd zwrócił uwagę, że ze względu na opłacenie tego wynagrodzenia ze środków publicznych Sąd ma uprawnienie i obowiązek ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona (sygn. akt OZ 720/04 – ONSAiWSA 2005/5/93). Akceptując powyższe stanowisko NSA oraz mając na względzie przesłanki wynikające z § 2 cytowanego rozporządzenia, Sąd nie znalazł podstaw do przyznania wynagrodzenia adwokatowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy dla skarżącej w sprawie niniejszej. Ustanowiona pełnomocnikiem z urzędu adwokat W. C. udzieliła substytucji do udziału w sprawie aplikantowi adwokackiemu – A. O., który na rozprawie przed sądem w dniu 28 lutego 2008r. oświadczył, że nie zna akt sprawy. Nie potrafił zająć stanowiska w kwestii ważnej merytorycznie dla jej rozstrzygnięcia, zaś sprawa miała dość skomplikowany charakter prawny. Zatem sam fakt podpisania przez stronę pełnomocnictwa adwokatowi ustanowionemu z urzędu, a także stawiennictwo pełnomocnika na rozprawie, jednak bez wykazania choćby minimum przygotowania do obrony praw mocodawcy, nie odpowiada pojęciu pomocy prawnej rzeczywiście udzielonej i nie spełnia przesłanek z § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, warunkującej przyznanie przez Sąd wynagrodzenia.