II SA/Bk 838/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2008r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia F. Z. w B. o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2008 r. przyznającego Stowarzyszeniu F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego i częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. Z. w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] września 2007r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie ustalenia środowiskowych warunków realizacji przedsięwzięcia p o s t a n a w i a: I. zmienić pkt 2 i 3 postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2008r. w ten sposób, że przyznać skarżącemu Stowarzyszeniu F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości, II. umorzyć postępowanie w przedmiocie zmiany pkt 1 postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2008 r., w którym orzeczono o przyznaniu skarżącemu prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Stowarzyszenie F. Z. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego (k.19 i k.24). We wniosku podało, iż działa jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego, nie jest nastawione na osiąganie zysków, działa dla dobra publicznego oraz nie prowadzi działalności gospodarczej. Za rok 2006 strata finansowa z działalności Stowarzyszenia wyniosła 1.085,71 zł, strata za 2007 r. wynosi 10.000 zł. Dodatkowo wskazano, iż w okresie od 01 stycznia 2007 r. do 31 stycznia 2008 r. Stowarzyszenie uzyskało wpływy w wysokości 880,50 zł, w tym 500 zł to darowizna od osoby prywatnej, a 330,50 zł to wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego (k. 23). Wydatki Stowarzyszenia w tym okresie wyniosły natomiast około 10.000 zł i zostały one w całości przeznaczone na działalność statutową. Wyjaśniono również, iż Stowarzyszenie nie zatrudnia ani nie wynagradza żadnej osoby, a jego członkowie nie otrzymują żadnych świadczeń, wszystkie prace wykonywane są nieodpłatnie w ramach wolontariatu. Skarżący nie ponosi też jakichkolwiek świadczeń publicznych, a z uwagi na brak środków finansowych nie wynajmuje również pomieszczeń i nie ponosi związanych z tym opłat eksploatacyjnych. Nadto strona jest zadłużona na kwotę 300 zł z tytułu rozmów telefonicznych (telefon został odłączony) oraz ma zablokowane konto bankowe przez komornika do kwoty 2.000 zł z tytułu zadłużenia Komitetu Wyborczego utworzonego na bazie Stowarzyszenia. Na stratę składają się nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte nieoprocentowane pożyczki od członków Stowarzyszenia. Przejściowy fakt obecności na rachunku bankowym kwoty 10.880 zł strona tłumaczyła "opóźnieniem w rozliczeniach zobowiązań i zadłużenia". Jej zdaniem strata w wysokości ponad 10.000 zł wystarczająco tłumaczy brak środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Stowarzyszenie od około trzech miesięcy nie posiada na rachunku bankowym środków finansowych, przejściowy fakt obecności 880 zł na koncie wynikał z opóźnienia rozliczenia zobowiązań i zadłużenia Stowarzyszenia. Do akt sprawy Stowarzyszenie dołączyło zawiadomienie o stanie rachunków bankowych na dzień 31 grudnia 2007r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku postanowieniem z dnia 18 marca 2008r. przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienie radcy prawnego oraz zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 złotych, oddalając wniosek w pozostałym zakresie (k.34). W uzasadnieniu podkreślił, iż ciężar dowodu okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na skarżącym. W sprawie niniejszej Stowarzyszenie podało kwoty wydatków jedynie w sposób przybliżony, nie określając konkretnie ich przeznaczenia oraz nie przedstawiając jakichkolwiek dokumentów ani faktur na ich potwierdzenie. Nie udowodniło również, iż wydatkowane sumy pochodzą ze wskazanych źródeł ich finansowania. Zdaniem referendarza budzą również wątpliwości kwoty podanych wydatków: w piśmie z dnia 31 stycznia 2008 r. - 10.000 zł, w piśmie z dnia 04 marca 2008 r. już 20.000 zł. Referendarz sądowy podkreślił, iż zapewnienie środków na pokrycie kosztów prowadzonych postępowań może nastąpić z różnych źródeł, w szczególności ze składek członkowskich i działalności gospodarczej. Nie można też, jego zdaniem, twierdzić, iż strona nie powinna przewidywać konieczności ponoszenia kosztów sądowych. Biorąc pod uwagę ilość prowadzonych postępowań oraz sytuację majątkową: deklarowane dochody i nieuwiarygodnione wydatki, jak również brak majątku ocenił, iż strona jest w stanie częściowo ponieść koszty sądowe, jak również przysługuje jej prawo pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Powyższe postanowienie nie zostało przez stronę zaskarżone, wobec czego uzyskało walor prawomomocności. W konsekwencji zarządzeniem z dnia 21 kwietnia 2008r. Stowarzyszenie zostało wezwane do uiszczenia kwoty brakującego wpisu w wysokości 50 zł (k. 42) w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący nadesłał do Sądu pismo datowane na dzień [...] maja 2008r. zatytułowane "Odpowiedź na wezwanie z dnia 22 kwietnia 2008r. (...), Ponowny wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych i bezpłatną pomoc radcy prawnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. – zmiana orzeczenia niekończącego postępowania może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy", do którego dołączył formularz PPPr podpisany w dniu 15 maja 2008r., zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego i zakazie wypłat, wyciąg z rachunku bankowego, sprawozdanie finansowe oraz rachunek zysków i strat. Uzasadniając powyższy wniosek skarżący powtórzył informacje z poprzednich wniosków podając, iż w okresie od 01 stycznia 2007 r. wpływy Stowarzyszenia wyniosły 10.880, 50 zł, w tym 500 zł darowizna od osoby prywatnej, 330, 50 zł wpłaty z przekazania 1 % podatku oraz ze składek członkowskich, zaś wydatki w kwocie 20.000 zł w całości przeznaczono na realizację celów statutowych. Powtórzył również, iż organizacja nadal nie prowadzi działalności gospodarczej, nie zatrudnia pracowników, a wszystkie cele realizowane są przez członków na zasadzie wolontariatu. W związku z tym, iż pismo skarżącego było częściowo nieczytelne zobowiązano ustanowionego w sprawie pełnomocnika do złożenia w terminie 7 dni pisma sporządzonego drukiem, którego wielkość umożliwi odczytanie treści pisma oraz rozpoznanie zawartego w nim wniosku (zarządzenie - k.55). Powyższe wezwanie doręczono pełnomocnikowi skarżącego w dniu 06 czerwca 2008r. w wyznaczonym terminie pełnomocnik skarżącego nie wykonał zobowiązania Sądu. W dniu 12 czerwca 2008r. skarżące Stowarzyszenie złożyło kolejne pismo zatytułowane "Ponowny wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych i bezpłatną pomoc radcy prawnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. - zmiana orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy", do którego dołączyło zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego i zakazie wypłat (k. 57-58). Uzasadniając powyższe pismo skarżący powtórzył informacje z wniosku z dnia 12 maja 2008r. W dniu 26 czerwca 2008r. (data nadania 24 czerwca 2008r.) skarżący po raz kolejny nadesłał do Sądu pismo o identycznej jak poprzednie treści, zatytułowane "Odpowiedź na wezwania z dnia 2 czerwca 2008r., Ponowny wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych i bezpłatną pomoc radcy prawnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. – zmiana orzeczenia niekończącego postępowania może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy" (k. 60). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwanej dalej: p.p.s.a. (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym (zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego) lub częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego). W myśl regulacji art. 246 § 2 pkt 1 ww. ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie prawnej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo to może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Zgodnie natomiast z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W rozpatrywanej sprawie przedmiotem rozstrzygnięcia jest wniosek skarżącego o zmianę postanowienia w zakresie prawa pomocy i całkowite zwolnienie od kosztów sądowych, zawarty w piśmie z dnia 12 maja 2008r. (k.49). Rozpoznawany wniosek jest identyczny w swej treści, jak pozostałe pisma skarżącego złożone do akt sprawy (k.57,60), które Sąd potraktował jako uzupełnienie wniosku z dnia 12 maja 2008r. W ocenie składu orzekającego pismo skarżącego z dnia 12 maja 2008r., z uwagi na wskazaną podstawę prawną - art. 165 p.p.s.a., zawarte w nim sformułowanie: "zmiana orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy" oraz fakt, iż skarżący nie otrzymał prawa pomocy w pełnym zakresie, należy uznać za wniosek o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2008r. i przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie. W tym miejscu należy wskazać na poglądy doktryny, zgodnie z którymi kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy w sytuacji, kiedy pierwszy wniosek został rozpoznany, a postanowienie w tym zakresie stało się prawomocne, winny być rozpatrywane w trybie art. 165 p.p.s.a., zważając jednocześnie na treść, termin i wpływ pisma do sądu dla prawidłowego jego zakwalifikowania (vide A. Trela "Koszty i opłaty w postępowaniach administracyjnych i postępowaniu sądowoadministracyjnym" Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2007 r., s. 169). Właściwym do rozpoznania w/w wniosku będzie wojewódzki sąd administracyjny, a nie referendarz sądowy, co wynika przede wszystkim z analizy przepisów Rozdziału 3 Zwolnienie od kosztów sądowych Oddział 2 Prawo pomocy p.p.s.a., a zwłaszcza z przepisów regulujących kompetencje orzecznicze referendarza sądowego. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się nadto, iż w zakresie czynności orzeczniczych referendarz sądowy może wykonywać tylko i wyłącznie te wskazane w art. 258 §2 pkt 6-8 p.p.s.a. i wyliczenie to należy traktować restrykcyjnie. Poza zakresem uprawnień orzeczniczych referendarza sądowego znajdują się zatem wszelkie inne czynności nie wymienione w powołanym przepisie, a więc np. z art. 165 p.p.s.a (zmiana postanowienia niekończącego postępowania w sprawie), art. 247 w zw. z art. 263 p.p.s.a. (odmowa przyznania prawa pomocy w przypadku oczywistej bezzasadności skargi). Również z uwagi na fakt, iż orzeczenia referendarzy sądowych po ich uprawomocnieniu się uzyskują wagę prawomocnych orzeczeń sądu - mogą być uchylane lub zmieniane jedynie postanowieniem wojewódzkiego sądu administracyjnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. (vide B. Dauter "Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych" Wyd. LexisNexis, Warszawa 2007 r., s. 274-275., oraz postanowienie NSA z 18 listopada 2005 r., II OZ 877/05, niepubl.). Dokonując merytorycznej oceny wniosku z dnia 12 maja 2008r. Sąd doszedł do przekonania, iż wskutek zmiany sytuacji majątkowej Stowarzyszenia nie jest ono w stanie aktualnie ponieść nawet części kosztów sądowych w przedmiotowym postępowaniu, co uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w pełnym zakresie. Przede wszystkim skarżący podał jako nową okoliczność, iż wydaniu postanowienia przez referendarza Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w B. wszczął w stosunku do Stowarzyszenia F. Z. w B. postępowanie egzekucyjne. Jak wynika z zawiadomienia z dnia [...] kwietnia 2008 r. (k. 51) organ egzekucyjny zajął rachunek bankowy Stowarzyszenia do kwoty 7.200 zł należności głównej, 300 zł kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym, 576 zł opłaty egzekucyjnej i 16,35 zł wydatków gotówkowych. Zajęcie rachunku bankowego ma natomiast ten skutek, iż do czasu zaspokojenia opisanych wyżej należności skarżący nie może dysponować wpływającymi na konto środkami finansowymi, tym samym nie może ich przeznaczyć na pokrycie aktualnych kosztów wynikających z prowadzonych postępowań sądowych. Ze znajdujących się w aktach dokumentów wynika również, iż pozostałe informacje na temat sytuacji materialnej skarżącego, na podstawie których uzyskał częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, nie uległy zmianie. Nadal nie prowadzi on działalności gospodarczej, a uzyskiwane dochody są sporadyczne i okresowe oraz nie mają stałego źródła. Wobec zajęcia rachunku bankowego strona nie jest również w stanie spłacić zaciągniętych wcześniej zobowiązań i wyrównać straty wykazanej w sprawozdaniu finansowym. W przedmiotowej sprawie skarżący wykazał zatem, że nie posiada środków na pokrycie kosztów zainicjowanego postępowania sądowego, a nawet gdyby je uzyskał (np. wpływy na konto), to brak jest możliwości zadysponowania nimi. Uwzględniając powyższą okoliczność Sąd postanowił zmienić pkt 2 i 3 postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2008r. poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 w zw. z art. 165 p.p.s.a. (pkt I postanowienia) i art. 161 §1 pkt 3 (pkt II postanowienia), orzeczono jak w sentencji.