II SA/Bk 85/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska,, sędzia NSA Stanisław Prutis (spr.), Protokolant Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 22 marca 2012 r. sprawy ze skargi K. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 17 pkt 1 kpa oraz art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. nr 1, poz. 7 ze zm.), utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta B. przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B. z dnia [...] października 2011 r. nr [...] dotyczącą odmowy umorzenia K. Ż. nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 2.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi w wysokości 309,68 zł. U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia. Decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...], działający z upoważnienia Prezydenta Miasta B., Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w B., po rozpoznaniu wniosku K. Ż. o ustalenie mu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznał mu to świadczenie w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od dnia 1 czerwca do 30 września 2010 r. Następnie decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., po przeprowadzeniu postępowania z urzędu, stwierdziło nieważność ww. decyzji z powodu rażącego naruszenia przepisów art. 9 ust. 1 i art. 2 pkt 11 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ustalono bowiem, że Sąd Okręgowy w B., rozwiązując związek małżeński M. Ż. i Z. Ż. – rodziców wnioskodawcy, w pkt III wyroku z dnia [...] listopada 2008 r. [...], kosztami wychowania i utrzymania dzieci obciążył oboje rodziców, zasądzając m.in. na rzecz K. Ż. alimenty w wysokości 600 zł miesięcznie. Na skutek apelacji, Sąd Apelacyjny w B. wyrokiem z dnia [...] marca 2009 r. [...], zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że kosztami wychowania i utrzymania małoletnich dzieci, tj. P. i M. Ż. obciążył oboje rodziców. Na rzecz K. Ż. alimenty nie zostały zasądzone. Nie był on zatem osobą uprawnioną do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W związku z tym decyzją z dnia [...] września 2011 r. nr [...], Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w B. stwierdził, że wypłacone K. Ż. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 czerwca do 30 września 2010 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał go do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Wnioskiem z dnia 24 września 2011 r. zainteresowany zwrócił się do organu I instancji o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W wyniku przeprowadzonego postępowania ustalono, że K. Ż. jest kawalerem i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką – M. Ż. oraz dwójką młodszego rodzeństwa: P. Ż. (lat 18) - uczniem kl. I zasadniczej Szkoły Zawodowej nr 5 w B. i M. Ż. (lat 15 ) - uczennicą kl. II Gimnazjum w Sz. - przebywającą w Katolickim Ośrodku Wychowania i Terapii Uzależnień - Caritas Archidiecezji P. Wnioskodawca nie pracuje zawodowo ani dorywczo. Jest studentem pierwszego roku, semestr l w Wyższej Szkole Finansów i Zarządzania w B. (studia wyższe I stopnia, niestacjonarne). M. Ż. od dnia 17 sierpnia 2011 r. jest zarejestrowana w PUP w Białymstoku jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Do końca września źródłem utrzymania rodziny były świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane na trójkę rodzeństwa w wysokości 1.500 zł miesięcznie. Dodatkowo rodzina uzyskuje dochód z tytułu najmu lokalu w wysokości ok. 500 zł miesięcznie. Na aktualny okres świadczeniowy wnioski o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zostały złożone, co oznacza że postępowanie egzekucyjne wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczne. Zasądzone alimenty wynoszą łącznie 2.000 zł. Rodzina nie zgłasza problemów zdrowotnych. w oparciu o te ustalenia organ I instancji stwierdził, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku. W świetle powyższych okoliczności faktycznych organ I instancji stwierdził, że sytuacja rodziny wnioskodawcy nie uzasadnia uwzględnienia wniosku w oparciu o art. 23 ust. 8 ustawy. Od decyzji tej K. Ż. złożył odwołanie zarzucając jej błąd w ocenie prawnej oraz liczne nieścisłości w zakresie ustaleń faktycznych mających wpływ na tę decyzję. Organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygnięcie I – instancyjne i podał, że umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia, jako wyjątek od zasady zwrotu takiego świadczenia, dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ustawa nie precyzuje kryteriów umorzenia nienależnie pobranych świadczeń odnosząc się jedynie do nieostrego kryterium "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ orzekający zobligowany jest dokonać zbadania sytuacji życiowej wnioskodawcy oraz rodziny, jaką tworzy. Na sytuację życiową składają się zaś nie tylko wysokość (brak) osiąganych dochodów, ale również takie elementy jak stan rodziny, sytuacja zdrowotna, wiek i zdolność do podjęcia zatrudnienia. Następnie organ powinien ocenić, czy w którejś z powyższych sfer wystąpiły zdarzenia, którym można przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Występowanie bowiem samej tylko trudnej sytuacji majątkowej nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że sytuacja rodziny wnioskodawcy nie jest szczególna w rozumieniu art. 23 ust. 8 ustawy, uzasadniająca umorzenie zobowiązania. Decyzję tę do sądu administracyjnego zaskarżył K. Ż. i wniósł o stwierdzenie jej nieważności i zmianę rozstrzygnięcia na jego korzyść oraz wniósł o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Kwestionowanej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa poprzez zobowiązanie go do zwrotu świadczeń uprzednio mu przyznanych. W uzasadnieniu skarżący przedstawił przebieg dotychczasowego postępowania i podniósł, że to iż to on musi ponosić wszystkie konsekwencje wadliwych decyzji jest niesprawiedliwe. Tym bardziej, że na bieżąco informował organy o każdej zmianie stanu faktycznego. Zdaniem skarżącego podstawą kwestionowanej decyzji były nierzetelne ustalenia poczynione w toku postępowania. Faktycznie sytuacja rodziny jest taka, że w zasadzie żyje z dnia na dzień z tego co jest w danej chwili. Priorytetem jest spłata długów, co nie jest proste biorąc pod uwagę, że skarżący i jego brat się uczą a mama ma problemy ze znalezieniem stałej pracy. Wszystko co posiada rodzina jest zajęte przez komornika za długi ojca. Mieszkanie może być w każdej chwili zlicytowane. Skarżący podniósł, że pominięto również fakt iż jego brat i mama mają skierowania na rehabilitację. Nadto podał, że nie jest prawdą iż on jak i jego rodzeństwo nie posiadają uprawnień do świadczeń z funduszu alimentacyjnego – decyzją z dnia [...] września 2011 r. przyznano mu to świadczenie na okres od 1 sierpnia 2011 r. do 30 września 2011 r. i decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. na okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca jej wydanie decyzja organu I instancji, nie naruszają prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Punktem wyjścia do rozważań w sprawie niniejszej jest przepis art. 23 ust. 1. ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 1, poz. 7 ze zm.), który przewiduje, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Klauzula zwrotu jest przepisem prawa zobowiązującym świadczeniobiorcę do zwrotu na rzecz organu świadczenia spełniającego warunki stawiane świadczeniu nienależnie pobranemu. Podstawą zwrotu jest przepis prawa definiujący "nienależność pobrania" świadczenia. Definicja nienależnie pobranego świadczenia zawarta została w art. 2 pkt. 7 ustawy (treść obowiązująca na datę wydania decyzji w przedmiocie stwierdzenia niezależności świadczenia – 6 września 2011 r.), zgodnie z którym ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty, e) wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 17 ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego chyba, że zostały zwrócone zgodnie z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego; Wymieniony katalog przesłanek pobrania nienależnego świadczenia ma charakter zamknięty. Wystąpienie którejkolwiek z nich pozwala uznać, że nastąpiło pobranie nienależnego świadczenia. W przedmiotowej sprawie podstawę stwierdzenia, że pobrane świadczenie było nienależne stanowił przepis art. 2 pkt. 7 lit. c w części, w której odnosi się do decyzji przyznającej świadczenie, co do której stwierdzono nieważność (decyzja z dnia 6 września 2011 r.). Ta przesłanka stanowi wskazany przez ustawodawcę wyjątek od zasady działania domniemania legalności ostatecznej decyzji administracyjnej (art. 16 § 1 kpa). Co do zasady bowiem, osoba która uzyskuje ostateczną decyzję o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego może być pewna, że jest uprawniona do swobodnego wydatkowania wypłaconych w wykonaniu tej decyzji kwot pieniężnych. Jednakże musi tez być świadoma, że w zupełnie wyjątkowych odosobnionych przypadkach, uregulowanych enumeratywnie w art. 2 pkt. 7 ustawy, będzie musiała przywrócić stan swego posiadania do tego sprzed wykonania decyzji o przyznaniu świadczenia z uwagi na autorytarną decyzję ustawodawcy, który za pomocą tych regulacji chroni podstawowe funkcje przypisywane świadczeniom z funduszu alimentacyjnego (por. A. Korcz-Maciejko Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz. C.H. BECK W-wa 2010 str. 63-64). W kontekście powyższego stwierdzić należy, że skarżący był zobowiązany do zwrotu pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, pomimo tego, że jak twierdzi nie poniósł winy w wydaniu wadliwej decyzji o przyznaniu tego świadczenia (informował organy o każdej zmianie stanu faktycznego mającego znaczenie w sprawie w tym o treści wyroku sądu apelacyjnego). Powyższe rozważania zostały dokonane w celu wyjaśnienia skarżącemu instytucji zwrotu "nienależenie pobranych świadczeń" przy czym należy stwierdzić, że postępowanie dotyczące obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz postępowanie dotyczące umorzenia nienależnie pobranych świadczeń cechuje odrębność. Oznacza to, że kontrola sądu w niniejszej sprawie ograniczona jest do badania przesłanek dotyczących umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. W ramach tego postępowania nie może natomiast oceniać prawidłowości decyzji uznającej za nienależne świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Przechodząc do oceny zaskarżonej decyzji podać należy, że podstawę prawną jej wydania stanowi art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. nr 1, poz. 7 ze zm.), z treści którego wynika, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego. Działanie organu w ramach uznania administracyjnego oznacza, jak wynika z art. 7 kpa, załatwienie sprawy w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd administracyjny polega na zbadaniu jej zgodności z prawem, bez wnikania w celowość rozstrzygnięcia w niej zawartego. Kontrola ta ma ustalić, czy dopuszczalne było wydanie decyzji zawierającej określone w niej rozstrzygniecie, czy organ przy wydaniu decyzji nie przekroczył granic uznania dozwolonego prawem oraz czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy i czy należycie uzasadnił rozstrzygnięcie z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa. Przechodząc na grunt rozpoznawanej sprawy należy uznać, że z zaskarżonej decyzji wynika, iż organy administracji przeprowadziły wyczerpującą ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i dokonały wnikliwej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącego w kontekście przesłanek zawartych w art. 23 ust. 8 ustawy. Słusznie z ustalonych okoliczności wywnioskowano, że to iż sytuacja rodziny jest inna - gorsza" niż w latach poprzednich nie może stanowić sytuacji "szczególnej" w rozumieniu powyższej regulacji. Wystąpienie trudnej sytuacji majątkowej, z jaką zmaga się znaczna część społeczeństwa, nie może stanowić wystarczającej przesłanki do umorzenia pobranych świadczeń. Podnieść należy, że okolicznością uzasadniającą odmowę umorzenia, w przedmiotowej sprawie, jest to że ojciec skarżącego na podstawie ugody zawartej w dniu [...] stycznia 2011 r. [...] zobowiązał się do uiszczania na jego rzecz tytułem alimentów kwotę 800 zł poczynając od dnia 11 marca 2009 r., do dnia 31 stycznia 2011 r. a od dnia 1 lutego 2011 r. kwotę 700 zł miesięcznie. Z treści powyższej ugody wynika, że obejmuje ona okres za który skarżący zobowiązany jest zwrócić pobrane świadczenia (od 1 czerwca do 30 września 2010 r.). Oznacza to, że w tym okresie skarżący otrzymywał świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł i alimenty od ojca w wysokości 800 zł. To, że alimenty były przez ojca w tym okresie płacone wynika z pisma komornika z dnia 31 maja 2011 r. w którym podano, że na dzień 31 maja 2011 r. postępowanie egzekucyjne jest skuteczne wobec wyegzekwowania od dłużnika alimentacyjnego - ojca skarżącego na jego rzecz całości roszczeń za okres od dnia 11 marca 2009 r. do dnia 31 maja 2011 r. Powyższa informacja stanowiła podstawę do wydania decyzji o odmowie przyznania zainteresowanemu świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 czerwca 2010 r. do 30 września 2010 r. (decyzja z dnia [...] czerwca 2011 r.). W konkluzji stwierdzić należy, że w zaistniałej sytuacji umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń stałoby z sprzeczności z celem ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Z preambuły tej ustawy wynika bowiem, że głównym jej celem jest wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów. Marginalnie nadmienić należy, że wypłacanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty jest samodzielną przesłanką pobrania nienależnego świadczenia. Końcowo odnieść się należy do zarzutu dotyczącego braku rzetelności w ustaleniu stanu faktycznego i konsekwencji błędne przedstawienie sytuacji rodziny skarżącego. W pierwszej kolejności podać należy, że dane te zostały ustalone przede wszystkim w oparciu o przeprowadzony wywiad środowiskowy w którym skarżący uczestniczył i podpisał jego kwestionariusz oraz wypełnił oświadczenie dotyczące jego sytuacji majątkowej. Wskazane w skardze okoliczności faktyczne mające świadczyć o innej sytuacji rodziny skarżącego niż ustalona przez organy, właściwie dotyczą okoliczności które miały miejsce po wydaniu zaskarżonej decyzji (np. uprawnienie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego orzeczone decyzją z dnia [...] września 2011 r. na okres od 1 sierpnia 2011 r. do 30 września 2011 r. i decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. na okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r.). Okoliczności te nie mają znaczenia w sprawie niniejszej, gdyż zgodnie z treścią art. 133 § 1 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd orzeka, co do zasady na podstawie akt sprawy, biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny obowiązujący w dacie wydania zaskarżonej decyzji (vide: wyrok NSA z 26 sierpnia 2008 r., II FSK 853/07, Lex nr 485127). Mając powyższe na uwadze skargę oddalono na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.)