II SA/Bk 869/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marek Leszczyński, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, sędzia WSA Elżbieta Lemańska (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 3 lutego 2022 r. sprawy ze skargi L. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję Zaskarżoną decyzją z [...] września 2021 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., po rozpatrzeniu odwołania L. O. od decyzji Wójta Gminy N. z [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w sprawie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, orzekło decyzję organu pierwszej instancji: 1. uchylić w części stwierdzenia, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane za okres od [...] czerwca 2011 r. do [...] września 2011 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i umorzyć postępowanie administracyjne w tym zakresie; 2. utrzymać w mocy w pozostałej części dotyczącej stwierdzenia, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone stronie w okresie od [...] października 2011 r. do [...] października 2012 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Rozstrzygnięcia wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z [...] lipca 2011 r. L. O. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką. Do wniosku dołączyła oświadczenie, że jest osobą bezrobotną oraz orzeczenie o niepełnosprawności córki. Decyzją z [...] sierpnia 2011 r. nr [...] Wójt Gminy N. przyznał wnioskodawczyni świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką w okresie od [...] czerwca 2011 r. do [...] lipca 2014 r. W dniu [...] lipca 2021 r. do organu pierwszej instancji wpłynęła informacja Zastępcy Naczelnika Wydziału Ubezpieczeń i Składek ZUS Oddział w B. z [...] lipca 2021 r., zgodnie z którą w okresie od [...] lipca 2010 r. do [...] października 2012 r. L. O. posiadała prawo do ubezpieczeń społecznych z tytułu umowy zlecenia. Wezwana przez Wójta Gminy N. do wyjaśnień, w dniu [...] lipca 2021 r. L. O. dostarczyła kserokopie umów zlecenia z [...] czerwca 2010 r., z [...] grudnia 2010 r. oraz z [...] grudnia 2011 r. na wykonywanie przedmiotu umowy w okresie od [...] lipca 2010 r. do [...] grudnia 2012 r., a także oświadczenie o wypowiedzeniu umowy zlecenia z dniem [...] października 2012 r. Zawiadomieniem z [...] lipca 2021 r. Wójt Gminy N. wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranego przez L. O. świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzją z [...] sierpnia 2021 r. organ pierwszej instancji stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką w kwocie 520 zł, przyznane decyzją na okres od [...] czerwca 2011 r. do [...] października 2012 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi w kwocie 7800 zł wraz z odsetkami. Zdaniem organu, strona wprowadziła organ w błąd składając w dniu [...] lipca 2011 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i nie wykazując wykonywania pracy zarobkowej. Sytuacja ta spełnia przesłankę uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: u.ś.r.). W odwołaniu L. O. wywiodła, że nie zaprzestała we wskazywanym okresie opieki nad córką, bowiem umowa zlecenia opiewająca na sprzątanie Wiejskiego Ośrodka Zdrowia była faktycznie wykonywana przez jej drugą córkę. Nie była ona jednak wówczas pełnoletnia i nie mogła być stroną umowy zlecenia, dlatego stroną była odwołująca. Podniosła zarzut przedawnienia roszczeń. Zaskarżoną decyzją z [...] września 2021 r. Kolegium orzekło reformatoryjnie uchylając decyzję organu pierwszej instancji za okres [...] czerwca 2011 r. - [...] września 2011 r. i w tej części umarzając postępowanie, a utrzymując w mocy tę decyzję w pozostałej części za okres [...] października 2011 r. – [...] października 2012 r. Jako podstawę częściowego umorzenia postępowania organ odwoławczy wskazał art. 30 ust. 5 u.ś.r. i fakt upływu dziesięcioletniego przedawnienia. Odnośnie pozostałego okresu Kolegium wskazało, że okolicznością wykluczającą możliwość pobierania świadczenia pielęgnacyjnego był fakt wykonywania przez stronę pracy zarobkowej w momencie złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, co wynika z informacji uzyskanej z ZUS o okresach podlegania ubezpieczeniu, załączonych umów zlecenia i kserokopii wypowiedzenia. Dowody te wskazują, że w okresie [...] lipca 2010 r. - [...] października 2012 r. skarżąca podlegała ubezpieczeniu społecznemu z tytułu umowy zlecenia. Zdaniem Kolegium, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje czy strona pracę wykonywała osobiście, czy przy udziale lub wsparciu osób trzecich, w tym córki. Skargę do sądu administracyjnego złożyła L. O., która wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania administracyjnego. Zaskarżonej decyzji zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że w okresie od [...] października 2011 r. do [...] października 2012 r. nie sprawowała opieki nad niepełnosprawną córką i w dalszej konsekwencji na stwierdzeniu, że świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem nienależnie pobranym w tym okresie i podlega zwrotowi. Wskazała, że faktycznym "zleceniobiorcą" umowy była jej druga córka. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Skarga podlega uwzględnieniu, aczkolwiek nie z powodów w niej wskazanych, a z powodów dostrzeżonych przez sąd z urzędu, do czego sąd jest uprawniony i zobowiązany na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej: P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Wskazany wyjątek art. 57a P.p.s.a. w sprawie niniejszej nie zachodzi. W pierwszej kolejności wskazać należy, że organy trafnie zakwalifikowały świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką - jako nienależnie pobrane. Skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia nie poinformowała organu, że na dzień złożenia wniosku wykonywała pracę zarobkową na podstawie umowy zlecenia. Tymczasem zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej: u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Jak z powyższego wynika, dla prawidłowego ustalenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma więc świadomość osoby pobierającej świadczenie. Przesłanki wskazane w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony. Zdaniem sądu, okoliczności te ustaliły organy w rozpoznawanej sprawie bez naruszenia prawa. Z materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że składając w dniu [...] lipca 2011 r. wniosek o przyznanie świadczenia, skarżąca podpisała własnoręcznie oświadczenie, że jest osobą bezrobotną (k. 34 akt admin.). W tym zaś czasie ([...] lipca 2010 r. – [...] października 2012 r.) świadczyła pracę na podstawie umowy zlecenia i z tego tytułu podlegała ubezpieczeniu społecznemu (informacja ZUS z [...] lipca 2021 r., k. 19 akt admin., kserokopie umów zlecenia na wykonywanie przedmiotu umowy w okresie od [...] lipca 2010 r. do [...] grudnia 2012 r., a także oświadczenie o wypowiedzeniu umowy zlecenia z dniem [...] października 2012 r., k.10-14 akt admin.). Fakt wprowadzenia w błąd organu rozpoznającego wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został więc prawidłowo przez organy ustalony. Działanie skarżącej było działaniem świadomym, zamierzonym na wywołanie mylnego wyobrażenia organu o stanie uprawnień strony lub przy godzeniu się na wywołanie takiego mylnego wyobrażenia, przez podanie nieprawdziwych faktów lub zatajenie istotnych dla sprawy okoliczności. Składając wniosek o przyznanie świadczenia i nie informując organu o wykonywaniu pracy zarobkowej na podstawie umowy zlecenia i podlegania z tego tytułu ubezpieczeniu społecznemu - skarżąca zataiła istotne dla sprawy okoliczności, czym wypełniła przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt. 2 u.ś.r. Jak zasadnie stwierdził organ odwoławczy, nie są istotne powody zaniechania skarżącej oraz bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje czy strona pracę wykonywała osobiście, czy przy udziale lub wsparciu osób trzecich, w tym przypadku córki. Nawet zrozumienie dla trudnej sytuacji rodzinnej skarżącej i znajomość powodów opisanego wyżej postąpienia - nie zmienia faktu, że to skarżąca była stroną wskazaną w umowie zlecenia i z tego tytułu podlegającą ubezpieczeniu społecznemu. Okres pobierania świadczenia pielęgnacyjnego (które – co istotne - przyznawane jest z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobowej) oraz okres wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia pokrywają się częściowo, tj. od [...] lipca 2010 r. do [...] października 2012 r. W tym okresie pobrane świadczenie pielęgnacyjne jest więc świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Stosownie do treści art. 30 ust. 5 u.ś.r., decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. W ocenie sądu, organ odwoławczy prawidłowo, z uwagi na treść art. 30 ust. 5 u.ś.r., rozważył z urzędu okres przedawnienia, co skutkowało wydaniem w części decyzji reformatoryjnej uchylającej i umarzającej postępowanie przed organem pierwszej instancji na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. Skoro Kolegium wydało zaskarżoną decyzję [...] września 2021 r., to zwrot nienależnie pobranego świadczenia za okres od [...] czerwca 2021 r. do [...] września 2021 r. nie mógł być orzeczony, bowiem roszczenie o zwrot uległo dziesięcioletniemu przedawnieniu. W punkcie pierwszym zaskarżonego rozstrzygnięcia organ odwoławczy błędnie wpisał natomiast dzień, od którego przysługiwało skarżącej przedmiotowe świadczenie. Z akt sprawy wynika bowiem, że przedmiotowe świadczenie przysługiwało skarżącej od [...] czerwca 2011 r., a nie jak wskazał organ od [...] czerwca 2011 r. Z niejasnych zaś przyczyn, orzekając w punkcie drugim zaskarżonej decyzji ("w pozostałej części dotyczącej stwierdzenia, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone stronie w okresie od dnia [...] października 2011 r. do dnia [...] października 2012 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami, utrzymać w mocy") Kolegium sformułowało rozstrzygnięcie w sposób bardzo ogólny, nie wskazując kwoty do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Również w uzasadnieniu decyzji nie zawarło danych będących podstawą obliczeń kwoty do zwrotu. Tymczasem w uzasadnieniu decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń powinny być zawarte wszystkie dane będące podstawą obliczeń kwoty zobowiązanej do zwrotu. Należy w niej przedstawić sposób przeprowadzania obliczeń, z podaniem konkretnych wielkości stanowiących po zsumowaniu kwotę należną do zwrotu. Kwota powinna być wskazana w rozstrzygnięciu decyzji i nie może budzić wątpliwości. Osnowa decyzji musi być sformułowania w taki sposób, aby możliwe było wykonanie decyzji dobrowolnie lub z zastosowaniem środka egzekucji administracyjnej (orzecznictwo). M. Dyl (w:) Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, wydanie 4, Warszawa 2017 r. s. 804). Jak wynika z art. 30 ust. 7 u.ś.r., nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają bowiem egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Nadto, z przepisu art. 30 u.ś.r. wynika, że to od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki za opóźnienie (ust. 2b); a także, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych (ust. 6) oraz że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (ust. 8). Zdaniem sądu, w decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych kwota świadczenia nienależnie pobranego przypadająca do zwrotu powinna być określona wprost. Tego zaś w zaskarżonej decyzji Kolegium zabrakło, a zaniechanie to narusza ww. przepisy u.ś.r. oraz art. 107 § 1 pkt 5 K.p.a. i obowiązek określoności rozstrzygnięcia, art. 107 § 3 K.p.a. i obowiązek uzasadnienia rozstrzygnięcia odnośnie każdego z wymaganych elementów, a także zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (art. 8 K.p.a.) i zasadę przekonywania (art. 11 K.p.a.). Stwierdzone naruszenie prawa miało też wpływ na wynik sprawy. Określenie konkretnej kwoty przypadającej do zwrotu jest elementem rozstrzygnięcia decydującym o jego kształcie i nie może następować na etapie wykonywania decyzji. Brak tego elementu był wystarczający do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Jednocześnie sąd nie stwierdził potrzeby wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji organu pierwszej instancji. Szeroki zakres kompetencji orzeczniczych w postępowaniu odwoławczym, w którym sprawa podlega po raz drugi rozpoznaniu merytorycznemu, uprawnia do uchylenia wyłącznie decyzji drugoinstancyjnej i otwarcia możliwości ponownego orzeczenia na podstawie art. 138 § 1 K.p.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ będzie związany oceną prawną zaprezentowaną przez sąd w sprawie niniejszej. Należy też nadmienić, że pomimo iż sąd nie uwzględnił zarzutów strony skarżącej, to fakt uchylenia zaskarżonej decyzji z powodów proceduralnych i konieczność ponownego orzeczenia o kwocie przypadającej do zwrotu wywoła konieczność uwzględnienia dalej idącego przedawnienia, stosownie do treści art. 30 ust. 5 u.ś.r. W tym stanie rzeczy sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), orzekł jak w sentencji.