II SA/Bk 905/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Tryniszewska - Bytys (spr.) po rozpoznaniu w dniu 21 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. D. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 października 2014 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi S. D. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] czerwca 2014 r. znak [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie oceny zgodności z prawem uchwały spółki wodnej o wysokości składki p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata S. D. (skarżący) wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wyjaśnił, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z ojcem J. D. Utrzymują się z renty ojca (1 572 zł netto) oraz z dochodu skarżącego z pracy sezonowej w wysokości 500 – 600 zł netto. Skarżący uzyskał również dochód z tytułu dopłat unijnych w wysokości: 1 200 zł (dopłaty do niekorzystnych warunków gospodarowania), 5 900 zł (dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych). Wnioskodawca posiada: dom o powierzchni 24 m² (mieszkanie o powierzchni 12 m²) i budynki gospodarcze oraz nieruchomość rolną o powierzchni 1,27 ha przeliczeniowego. Nie dysponuje innym majątkiem ani oszczędnościami. Miesięcznie wydatkuje następujące kwoty: energia elektryczna – 20 zł; telefon – 35 zł; koszty zakupu leków ojca – 100 zł, opłata za śmieci – 19 zł, utrzymanie samochodu F. [...] z 1999 r. – 160 zł oraz koszty zakupu żywności na dwie osoby – 900 zł. Ponadto wnioskodawca ponosi wydatki kwartalne: KRUS – 380 zł, podatek rolny – 83 zł i woda - 15 zł oraz roczne: koszty związane z ubezpieczeniem samochodu OC – 158 zł, ubezpieczenie OC budynków – 84 zł, zakup odzieży i obuwia – 200 zł, zakup opału – 500 zł. Obecnie jest zadłużony wobec Gminnej Spółki Wodnej w K. na kwotę 783 zł. Postanowieniem z dnia 8 października 2014 r. referendarz tutejszego sądu odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie oceniając, że nawet mimo zadłużenia w Spółce Wodnej jest on w stanie ponieść koszty postępowania i koszty ustanowienia adwokata z wyboru. Odliczając od deklarowanych dochodów wysokość deklarowanych wydatków – pozostaje mu bowiem jeszcze kwota ponad 1 000 zł. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożył S. D. Wskazał, że nie może na własną rękę znaleźć adwokata, który zająłby się jego sprawą, bowiem zapytani udzielają odpowiedzi odmownej nie wykazując zainteresowania sprawami administracyjnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Wniosek podlegał oddaleniu. Zgodnie z art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego następuje, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Obowiązek przedstawienia przez wnioskodawcę sytuacji majątkowej celem uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych wynika z faktu, że zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest odpłatność, tzn. sąd podejmuje określone przepisami czynności jedynie wówczas, gdy strona lub uczestnik postępowania wniosą stosowną, przewidzianą dla danej czynności, opłatę (np. wpis od skargi). Wyjątki od tej zasady wynikają z konkretnych przepisów ustawy p.p.s.a. (art. 239) lub też mają charakter prawa pomocy. Celem prawa pomocy, o którego przyznanie zwrócił się do sądu skarżący, jest umożliwienie osobom o niskich dochodach i trudnej sytuacji materialnej poddania ich sprawy rozpatrzeniu przez sąd oraz umożliwienie realizacji innych uprawnień w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez konieczności uiszczania opłat. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji, co wymaga podkreślenia, to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa wyłączny ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania powstających w związku z zainicjowaną sprawą. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega ostatecznie ocenie sądu. Zdaniem sądu, znajdujące się w aktach sprawy oświadczenie strony i wskazane w nim okoliczności nie dają podstaw do przyjęcia, że uiszczenie kwoty 100 zł wpisu oraz ustanowienie adwokata z wyboru pozostaje poza zasięgiem jej możliwości finansowych. Jednocześnie złożone oświadczenie było na tyle szczegółowe, że nie zachodziła podstawa wzywania do jego uzupełnienia. Zestawienie deklarowanych dochodów skarżącego i deklarowanych wydatków uprawnia do wniosku, że co miesiąc pozostaje mu kwota około 1 000 zł. Dochody jego rodziny kształtują się bowiem na poziomie około 2 663, 68 zł (2 072,01 zł – renta i praca sezonowa, 5 900 zł dopłat : 12 miesięcy = 491, 67 zł miesięcznie, 1 200 zł dopłat : 12 = 100 zł miesięcznie). Z kolei sumując deklarowane wydatki otrzymamy kwotę 1 466, 84 zł, na którą składają się: 1 229 zł – żywność, energia, telefon, lekarstwa, śmieci, paliwo do auta (wydatki comiesięczne); 159, 34 zł – KRUS, podatek rolny, woda (wydatki kwartalne sąd podzielił przez trzy i zsumował celem uzyskania średniej miesięcznej); 78, 50 zł – OC auta, OC budynków, odzież, opał (wydatki roczne sąd podzielił przez 12 miesięcy celem uzyskania średniej miesięcznej). Oznacza powyższe, że skarżącemu pozostaje co miesiąc do dyspozycji kwota około 1 196, 84 zł. Zdaniem sądu, pozwala ona na wygospodarowanie środków przeznaczonych na opłatę kosztów sądowych oraz wynagrodzenie adwokata z wyboru, nawet przy uwzględnieniu faktu zadłużenia strony w Spółce Wodnej na kwotę 783 zł. Jak wynika z powyższych obliczeń, zadłużenie to – z uwagi na możliwość wygospodarowania co miesiąc sumy ponad 1 000 zł – jest możliwe do pokrycia jednorazowo. W kontekście powyższego wskazać też należy, że koszty niezbędne do prowadzenia sprawy sądowoadministracyjnej nie mogą być stawiane w ostatniej kolejności ich zaspokojenia, ale powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Wnioskodawca prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy (vide postanowienie NSA z dnia 9 października 2013 r., I OZ 862/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem w sprawie niniejszej skarżący nie musi ograniczać własnych wydatków zabezpieczających jego codzienne funkcjonowanie, bowiem pozostaje mu nadwyżka środków. W takiej sytuacji niezasadne jest przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, bowiem w ten sposób ze skarżącego zdjęty zostałby ciężar ponoszenia finansowej odpowiedzialności za koszty zainicjowanego przez siebie procesu, mimo że możliwości do ponoszenia takiej odpowiedzialności posiada. Niezależnie od powyższego wskazać należy, że wraz ze sprzeciwem strona uiściła wymagany wpis, co potwierdza rozumowanie sądu o istnieniu po jej stronie możliwości pokrycia kosztów sądowych. Nadto w sprzeciwie skarżący nie powołał się na brak środków na uiszczenie wynagrodzenia pełnomocnikowi z wyboru, ale na brak możliwości znalezienia takiego pełnomocnika z uwagi na przedmiot sprawy (sądowoadministracyjna). Dlatego też mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.