II SA/Bk 92/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia WSA Marek Leszczyński, sędzia NSA Mieczysław Markowski (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi W. K., M. A. i A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa własności nieruchomości oddala skargę Decyzją z dnia [...] października 2017 r., nr [...], Starosta S. odmówił przyznania H. A., M. A., A. A., W. A. oraz adw. B. Ż.– kuratorowi spadku po F. T. nieodpłatnego prawa własności nieruchomości gruntowej o powierzchni 0,34 ha, oznaczonej w ewidencji gruntów nr geod. [...], położonej w miejscowości Z., gmina S. Rozstrzygniecie to zostało wydane w oparciu o następujący stan faktyczny: Decyzją Naczelnika Gminy w B., nr [...], z dnia [...] sierpnia 1975 r., wydaną na podstawie przepisów ustawy z dnia [...] maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na Skarb Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U z 1974 r, Nr 21, poz. 118), przejęto na własność Skarbu Państwa w zamian za świadczenia emerytalne, gospodarstwo rolne, należące do J. i Z. Ł., położone w obrębie Z., Gmina S. Decyzją tą zostało ustalone prawo do użytkowania gruntów o powierzchni do 0,50 ha, które było wykonywane na działce nr geod. [...] o powierzchni 0,34 ha. Wniosek o przyznanie prawa własności do działki nr [...] położonej w Z. złożyli: F. T.(córka rencistów), H. A. (żona R. A. - wnuka rencistów), M. A. (prawnuk rencistów), R. A. (prawnuk rencistów), A. A. (prawnuk rencistów), W. A. (prawnuczka rencistów). Wnioskodawcy: F. T. oraz R. A. zmarli w toku postępowania administracyjnego. Kuratorem spadku po F. T. jest adwokat B. Ż., a ustawowymi spadkobiercami po R. A. są: H. A., M. A., A. A., W. A. Odwołanie od powyższego rozstrzygnięcia Starosty S. złożyli: M. A., A. A. i W. K. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję Starosty S. Powołując treść art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, organ II instancji stwierdził, że zebrany materiał dowodowy, wskazuje na brak faktycznego władania nieruchomością, ta właśnie okoliczność stanowiła podstawę odmowy nieodpłatnego przyznania prawa własności wzmiankowanej działki na rzecz skarżących. Grunt był od 1995 roku przedmiotem kilku umów dzierżawy zawartymi w latach 1995, 1997, 2000, 2010 wraz aneksami z 2012 i 2016 r. pomiędzy Gminą S., a osobami trzecimi. Po stronie skarżących zachodzi brak podstawowej przesłanki do nieodpłatnego przyznania prawa własności, określonej w art. 118 powołanej wyżej ustawy tj. władania tą działką po śmierci byłych rolników. Tryb przyznawania prawa własności do działki oddanej w użytkowanie rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne na rzecz Skarb Państwa nie wiąże tego prawa z instytucją dziedziczenia lecz z faktem jej władania, wskazując konkretnie krąg osób, którym prawo to może być przyznane. Skarżący należą do osób z tego kręgu, jednak brak przymiotu nieprzerwanego władania przez nich działką, wyklucza możliwość przyznania na ich rzecz prawa jej własności. Dodatkowo, przeszkodą do nieodpłatnego przyznania na własność przedmiotowej działki na rzecz wnioskodawców jest fakt braku podstaw prawnych do uwłaszczenia zstępnych byłych rolników tą działką w częściach ułamkowych, czyli w udziale. Skargę od tej decyzji do sądu administracyjnego złożyli M. A., A. A. i W. K. zarzucając, iż postępowanie prowadzone przez organy obu instancji nie pozwoliło na ustalenie ponad wszelką wątpliwość stanu faktycznego sprawy. SKO uwzględniając zasady praworządności i oficjalności postępowania, powinno było zebrać ponownie materiał dowodowy w celu ustalenia i dopuszczenia jako dowodu wszystko, co może mieć wpływ na wynik sprawy, powinno również rozważyć możliwość przeprowadzenia oględzin, czy też rozprawy administracyjnej na gruncie, w celu ustalenia, czy rzeczywiście i kto władał gruntem niezależnie od trwającej umowy, czy umów dzierżawy. SKO w B. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko zawarte w spornej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje; Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) - dalej: P.p.s.a., sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ewentualnie ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 lit. a - c P.p.s.a.). Przepis art. 134 § 1 P.p.s.a. stanowi, iż Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Wykładnia powołanego przepisu wskazuje, że Sąd ma nie tylko prawo, ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Z drugiej jednak strony, granicą praw i obowiązków Sądu, wyznaczoną w art. 134 § 1 P.p.s.a. jest zakaz wkraczania w sprawę nową. Granice te zaś wyznaczone są dwoma aspektami, mianowicie: legalnością działań organu oraz całokształtem aspektów prawnych tego stosunku prawnego, który był objęty treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia. Podstawą prawną zaskarżonej decyzji jest przepis art. 118 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r., poz. 2336, ze zm.) - dalej również jako ustawa, stanowiący, że osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Stosownie do treści art. 118 ust. 2a ustawy, z wnioskiem o nieodpłatne przyznanie prawa własności działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków. Wskazana regulacja prawna art. 118 ust. 2a ustawy stawia zstępnemu, ubiegającemu się o przyznanie prawa własności działki, warunek faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania), oznacza to wymóg osobistego użytkowania nieruchomości przez zstępnego. Roszczenia przewidziane tymże przepisem nie mogą być interpretowane rozszerzająco, albowiem ich celem jest zaspokojenie interesów rolnika, a nie osób trzecich. Co do zasady przysługują one rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne Państwu, jeśli zaś chodzi o jego zstępnych, odnoszą się one jedynie do osób ściśle określonych w ust. 2a wskazanej normy prawnej, czyli tym, którzy po śmierci rolnika faktycznie władają działką w zakresie wynikającym z prawa użytkowania. Zgodnie z definicją prawa cywilnego użytkowanie polega na prawie używania rzeczy i prawie pobierania jej pożytków - art. 252 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 459). Takie prawo korzystania z działki, czyli jej uprawiania i pobierania pożytków, ustawodawca zapewnił rolnikowi, który przekazał Państwu gospodarstwo rolne. Użytkowanie jest niezbywalne (art. 254 Kc) i wygasa na skutek niewykonywania przez lat 10 (wyrok NSA z dnia 14 lipca 2014 r., sygn.. akt II OSK 1096/10, publ. www.cbois.nsa.gov.pl; wyrok NSA OZ w Białymstoku z dnia 9 lipca 1998 r., sygn. akt SA/Bk 1482/97).. Jak wskazano wyżej, art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zezwalający zstępnemu ubiegać się o przyznanie prawa własności działki uzależnia pozytywne rozpoznanie wniosku od zaistnienia przesłanki faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom. Oznacza to, że zstępni właściciela gospodarstwa rolnego przejętego na własność Państwa, któremu przyznane zostało prawo dożywotniego użytkowania działki gruntu, mogą po jego śmierci ubiegać się o przyznanie im tej działki na własność, jeżeli najpóźniej w chwili śmierci uprawnionego przejęli po nim posiadanie działki i działkę tę nieprzerwanie użytkują. Cytowane przepisy art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy określają zatem przesłanki nieodpłatnego przyznania prawa własności nieruchomości w rozumieniu tego aktu normatywnego. Po pierwsze mając na uwadze treść art. 118 ust. 1 ustawy, w sprawie niniejszej skarżący M. A., A. A. i W. K. będąc zstępnymi rolników J. i Z. Ł.(prawnukowie) mogą skutecznie ubiegać się o nieodpłatne przyznanie na ich rzecz przedmiotowej nieruchomości. Przesłanki tej nie spełnia natomiast H. A. – żona R. A. (wnuka rolników) – będąca jednym z adresatów decyzji organu I instancji, nie należy bowiem do zstępnych rolników. Skarżący nie wykazali natomiast zaistnienia przesłanki określonej w art. 118 ust. 2a ustawy. Wykładnia tego przepisu jak wskazano wyżej wymaga, by użytkowanie nieruchomości po śmierci rolników miało charakter ciągły, zatem po stronie skarżących zachodzi brak tak określonej przesłanki do nieodpłatnego przyznania prawa własności. W sprawie niniejszej poza sporem pozostaje, że przedmiotowa działka była od 1992 r. przedmiotem kilku umów dzierżawy zawartych przez Gminę S. z osobami trzecimi w latach 1992, 1995, 1997, 2000, 2010 wraz z aneksami z 2012, 2016 r., 2017 (k. 27 – 39, k. 170 – 175, k. 232 – 234 akt administracyjnych). Dodatkowo, jak wynika z treści wyjaśnień złożonych przez skarżącą W. K. (prawnuczkę rolników małż. J. i Z. Ł.) do protokołu rozprawy przeprowadzonej przed tut. Sądem dnia [...] kwietnia 2018 r., jej ojciec R. A. zmarł w październiku 1992 r. (świadczy o tym także postanowienie SR w S., I Wydział Cywilny z dnia [...] grudnia 1992 r., sygn. akt [...],k. 62 akt administracyjnych). W okresie tym skarżący byli małoletni (W. K. – 6 lat; A. A. – 11 lat; M. A. – 15 lat; R. A. – 16 lat). Z tego właśnie powodu osoby te mogły być użytkownikami działki. Podkreślenia wymaga również, że przedmiotowa nieruchomość od września 1992 r. była w dzierżawie – umowa dzierżawy z dnia [...] września 1992 r. zawarta między Wójtem Gminy S. a A. R. (k. 171 akt administracyjnych). Dokumenty nadesłane przez H. A. potwierdzające opłacanie przez R. A. zobowiązań podatkowych i ubezpieczenia za przedmiotową nieruchomość obejmują jedynie rok 1990 (k. 134 – 136 akt administracyjnych), natomiast nie została nadesłana dokumentacja za inne okresy. Za bezzasadny należy uznać zarzut skarżących niedostatecznego wyjaśnienia sprawy organy obu instancji w sposób wyczerpujący ustaliły stan faktyczny, o czym świadczy zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy oraz dokonały prawidłowej oceny prawnej ustalonych okoliczności sprawy. Mając na uwadze powyższe, skarga podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 151 P.p.s.a. jak w sentencji wyroku.