II SA/Bk 943/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.), Sędziowie sędzia NSA Elżbieta Trykoszko,, sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys, Protokolant Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 29 sierpnia 2013 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] października 2012 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, 3. przyznaje adwokatowi M. Z. od Skarbu Państwa (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne skarżącego W. K. wykonane na zasadzie prawa pomocy.- Decyzją z [...] września 2012 r. nr [...] Prezydent Miasta B. odmówił W. K. (dalej również jako skarżący) umorzenia w całości kwoty należności dłużnika alimentacyjnego w wysokości 2.700,00 zł z tytułu wypłaconych E. K. świadczeń z funduszu alimentacyjnego i ustawowych odsetek w kwocie 1.107,97 zł naliczonych na dzień wydania decyzji. Wymienioną decyzją umorzono natomiast część kwoty należności dłużnika alimentacyjnego w wysokości 1.350,00 zł stanowiącej 50% ww. kwoty i ustawowych odsetek w kwocie 553,90 zł stanowiącą 50% kwoty ww. odsetek. Organ ustalił, że skarżący jest osobą rozwiedzioną, zameldowaną w B., jednak nie mieszkającą pod adresem zameldowania. Mieszka w mieszkaniu Pani M. R. (osoba obca). Lokal ten użytkuje na podstawie umowy zawartej 1 stycznia 2012 r. Na wydatki eksploatacyjne ponosi 250 zł miesięcznie. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego nie posiada on nieruchomości, ruchomości, ani przedmiotów wartościowych. Posiada natomiast zasoby pieniężne w postaci pakietu akcji pracowniczych, lecz nie pamięta w jakiej ilości oraz na jaką kwotę oraz, że nie jest w stanie ich odnaleźć. Skarżący z uwagi na stan zdrowia został uznany za osobę niepełnosprawną w znacznym stopniu do 31 stycznia 2013 r. Rodzaje występujących dysfunkcji powodują konieczność zapewnienia stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżący jest aktualnie niezdolny do pracy. Źródłem jego utrzymania są świadczenia w formie zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 153 zł miesięcznie oraz zasiłku stałego w wysokości 324 zł miesięcznie. Ma także możliwość korzystania z zasiłków celowych na bieżące potrzeby (na leki, dopłaty mieszkaniowe, obuwie, odzież, środki czystości), zasiłku celowego na leki przekazywanego na konto Caritas - 116,85 zł, zasiłku celowego z programu rządowego na artykuły żywnościowe - 150,00 zł. Od czerwca 2011 r. po przebytej operacji korzysta z opieki i pomocy siostry. W ocenie organu I instancji aktualna sytuacja dochodowa i zdrowotna skarżącego (chemioterapia w trakcie, chłoniak DLBCL kanału kręgowego odcinka piersiowego kręgosłupa, stan po usunięciu guza zewnątrzoponowego kanału kręgowego, stan po laminektopii Th5-Th7 i częściowej Th8, naciek ściany klatki piersiowej z destrukcją żebra oraz leczenie specjalistyczne z uwagi na rozpoznaną schizofrenię niezróżnicowaną) daje podstawy do podjęcia decyzji o umorzeniu 50 % kwoty zobowiązania wraz z ustawowymi odsetkami. Obecny stan zdrowia skarżącego wymagający wsparcia osób trzecich, a związana z tym konieczność stałego i systematycznego przyjmowania niezbędnych środków farmakologicznych znacznie ogranicza możliwość samodzielnej egzystencji, czy też uzyskanie przez skarżącego zatrudnienia i tym samym poprawy warunków materialnych. Organ I instancji uznał jednakże, że sytuacja finansowa i zdrowotna skarżącego nie jest na tyle szczególna, aby uzasadniała całkowite umorzenie należności. Podkreślił, że jeżeli skarżący powołuje się na ograniczone zdolności zarobkowe i majątkowe, to mógł skutecznie domagać się zmiany wyroku sądowego zasądzającego alimenty i wydania nowego rozstrzygnięcia wykazując, że nie ma możliwości pozyskania wystarczających środków na alimentację dziecka w ustalonym zakresie. Organ zauważył, że skarżący posiada stałe źródło dochodu w postaci świadczeń pieniężnych o charakterze socjalnym. Korzysta także z pomocy rodziny. Ponadto poczynił osobiste starania celem uregulowania sytuacji lokalowej (umowa użyczenia), co tylko świadczy, że jest osobą zdolną do podejmowania czynności prawnych. Nie występują zaległości związane z użytkowaniem mieszkania. Jest w wieku 46 lat, a obecna jego sytuacja nie kwalifikuje go do uzyskania renty. Systematycznie kontynuuje leczenie, którego zasadniczym celem jest co najmniej zneutralizowanie występujących schorzeń. Zatem zachodzą obiektywne przesłanki do uznania, że istnieje w przyszłości szansa na poprawę sytuacji zdrowotnej, a tym samym życiowej i dochodowej skarżącego, w tym możliwość zarobkowania. Dlatego też, abstrahując od sytuacji zdrowotnej, w porównaniu do stanu poprzedniego, jego sytuacja finansowa i materialna uległa poprawie. Decyzją z [...] października 2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium wskazało, że skarżący nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego, więc na rzecz osoby uprawnionej (córki skarżącego) zostało wypłacone świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie 2.700,00 zł, za okres od 1 kwietnia 2009 r. do 30 września 2009 r. Decyzją z 24 marca 2010 r. zobowiązano skarżącego do zwrotu tej należności, wraz z odsetkami na dzień wydania decyzji oraz dalszymi odsetkami naliczanymi do dnia spłaty. Kolegium stwierdziło, że z włączonych do akt sprawy dowodów wynika, że skarżący choruje i aktualny jego stan zdrowia nie daje możliwości podjęcia pracy zarobkowej, jest bowiem osobą nie mogącą samodzielnie funkcjonować. Jego sytuacja dochodowa jest trudna, utrzymuje się ze stałego świadczenia z pomocy społecznej i świadczenia rodzinnego (opiekuńczego), łącznie dochód wynosi 477 zł. Dochód w tej kwocie może być niewystarczający do jego potrzeb. Po uregulowaniu należności za mieszkanie, z pozostałej kwoty trudno jest mu się utrzymać, tym bardziej ze potrzebuje środków na leki. Wspierany jest więc jednorazowymi świadczeniami pieniężnymi na niezbędne potrzeby bytowe oraz pomocą w zakresie dożywiania. W ocenie organu, sytuacja zdrowotna i dochodowa skarżącego wypełnia dyspozycję art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. nr 1, poz. 7 ze zm.) i daje podstawy do zastosowania umorzenia 50% kwoty zobowiązania. Kolegium nie znalazło natomiast podstaw do umorzenia całości kwoty zobowiązania. Wskazało, że w postępowaniu pierwszoinstancyjnym skarżący zgłosił fakt uzyskania akcji z pakietu pracowniczego, oświadczając, że zaginęły i nie zna ich wartości, a w odwołaniu podaje ich wartość na ok. 500 zł i nie wie czy kiedykolwiek je odzyska. W ocenie organu to, że skarżący nie może aktualnie dysponować tymi akcjami nie oznacza, że jest to okoliczność przemawiająca za stosowaniem umorzenia pozostałej kwoty należności. Również okoliczność regulowania opłat za korzystanie z użyczonego mieszkania nie powoduje, że ma być uwolniony z całości zobowiązania. Jest to zwyczajny wydatek związany z bieżącym funkcjonowaniem i nie zagraża jego egzystencji. Korzystanie z mieszkania wiąże się wydatkami na bieżącą eksploatację i ta potrzeba nie jest ważniejsza od potrzeby łożenia środków na utrzymanie dzieci, do czego został sądownie zobowiązany. Organy muszą brać pod uwagę racjonalne gospodarowanie środkami publicznymi, które zostały zastępczo przekazane na potrzeby utrzymania dziecka z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów od rodzica. Nie można stosować automatyzmu w stosowaniu instytucji, o jakiej mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów tylko z tego powodu, że dłużnik alimentacyjny jest w trudnej sytuacji dochodowej czy zdrowotnej. Przepis ten uprawnia do umarzania należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z ustawowymi odsetkami, z uwagi na trudną sytuację dochodową lub rodzinną. Zdaniem Kolegium, sytuacja dochodowa odwołującego nie jest dramatyczna, ma stałe comiesięczne dochody i jest wspierany środkami pieniężnymi z opieki społecznej, a przy tym nie funkcjonuje jako osoba samotna bez rodziny. Ma rodziców i rodzeństwo. Siostra sprawuje nad nim opiekę po operacji, pomagając mu w pracach domowych i robieniu zakupów. Tak więc są osoby spokrewnione, od których może oczekiwać pomocy w bieżącym funkcjonowaniu, co z kolei może mu dopomóc w uregulowaniu pozostałej kwoty należności, np. w ratach. Dziecko również potrzebuje środków do życia i należy mieć na uwadze także jego potrzeby, a nie wyłącznie potrzeby dłużnika alimentacyjnego. Z decyzją Kolegium nie zgodził się skarżący i złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. Podniósł, że otrzymane z MOPR środki nie pozwalają mu na godne życie. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawę prawną rozstrzygnięć wydanych w tej sprawie stanowi art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzję w przedmiocie zastosowania takiej ulgi organy podejmują w ramach tzw. uznania administracyjnego, dającego swobodę w wyborze treści rozstrzygnięcia. Swoboda ta nie jest jednak niczym nieskrępowana. Jej zakres, wynikający z przepisów prawa materialnego, jest bowiem ograniczony ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego (zob. np. wyrok NSA z 11 czerwca 1981 r. sygn. akt SA 820/81, ONSA z. 1, poz. 57). Sądowa kontrola legalności decyzji podjętych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się zaś do oceny, czy organ administracji publicznej prawidłowo zgromadził materiał dowodowy oraz czy wyciągnięte wnioski w zakresie merytorycznym decyzji o odmowie umorzenia należności mają swoje uzasadnienie w zebranym materiale dowodowym, oraz czy dokonana ocena mieści się w ustawowych granicach, zaś wyciągnięte wnioski są logiczne i poprawne (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.). Sąd administracyjny nie jest bowiem organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może poddawać ocenie, czy dokonany przez organ administracji wybór w zakresie uznania administracyjnego jest słuszny i celowy. Innymi słowy sąd nie może rozstrzygnąć o tym, czy należności dłużnika alimentacyjnego powinny być umorzone. Takie rozstrzygnięcie należy wyłącznie do organów administracyjnych. Natomiast w pełnym zakresie zaskarżona do sądu decyzja podlega badaniu, co do jej zgodności z przepisami proceduralnymi. Analizując treść art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów należy dojść do wniosku, że wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych musi być poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji. O ile ocena sytuacji strony jest dokonywana przy stosowaniu jej porównania do sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, to porównanie powyższe powinno być na tyle konkretne, by dłużnik i sąd administracyjny rozpoznający skargę dłużnika, mogli skontrolować prawidłowość konkluzji organu o braku wystąpienia w sprawie uzasadnienia dla zastosowania w stosunku do strony wnioskowanej ulgi. Odmawiając umorzenia kwoty należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, organ nie może ograniczyć się do konkluzji, że sytuacja dłużnika nie jest wyjątkowa, lecz porównując jego sytuację z sytuacją innych dłużników alimentacyjnych, powinien skonkretyzować, jakie stany faktyczne zasługiwałyby na zastosowanie ulgi (por. wyrok WSA w Białymstoku z 8 listopada 2012 r., sygn. II SA/Bk 625/12, LEX nr 1324946). W sytuacji, gdy organ decyduje się uwzględnić w części wniosek dłużnika alimentacyjnego, powinien jasno i czytelnie wyjaśnić, jakie przyczyny skłoniły do takiego a nie innego rozstrzygnięcia. Z decyzji takiej powinno wynikać w sposób przekonujący, że sytuacja dłużnika alimentacyjnego jest na tyle wyjątkowa, że uzasadnia częściowe umorzenie należności, nie dając jednak podstaw do definitywnego zaniechania dochodzenia zadłużenia. W innym przypadku organ naraża się na zarzut przekroczenia granic uznania administracyjnego. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy Sąd uznał, że - w kontekście art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - analiza sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego nie została przeprowadzona zgodnie z wymienionymi regułami. Jak ustalone zostało w przedmiotowym przypadku, skarżący jest osobą rozwiedzioną, mieszkającą w użyczonym od osoby mu obcej mieszkaniu, nie posiadającą nieruchomości, ruchomości, ani przedmiotów wartościowych. Na użytkowany lokal ponosi miesięczne wydatki w wysokości 250 zł. Źródłem jego utrzymania są zasiłki: pielęgnacyjny w wysokości 153 zł miesięcznie i stały w wysokości 324 zł miesięcznie. Ma także możliwość korzystania z zasiłków celowych na bieżące potrzeby. Skarżący udokumentował również swój zły stan zdrowia. Z akt wynika, że jest w trakcie leczenia zdiagnozowanego chłoniaka kanału kręgowego odcinka piersiowego kręgosłupa. Po przebytej operacji korzysta z opieki i pomocy siostry. Leczy się ponadto specjalistycznie z rozpoznaniem schizofrenii niezróżnicowanej. Z uwagi na stan zdrowia został uznany za osobę niepełnosprawną w znacznym stopniu do 31 stycznia 2013 r. i jest niezdolny do pracy. Mając to na uwadze organy uznały, że sytuacja zdrowotna i dochodowa skarżącego (własnym staraniem nie może poprawić swojej sytuacji dochodowej) daje podstawy do zastosowania umorzenia w 50% kwoty zobowiązania. Stwierdziły ogólnikowo, że okoliczności te są na tyle ważne, że uzasadniają wyjątkowe potraktowanie jego osoby, w stosunku do innych dłużników o stanie zdrowia pozwalającym na podejmowanie pracy zarobkowej i tym samym uwolnienie od obowiązku zwrotu części należności z tytułu wpłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z ustawowymi odsetkami. Nie wyjaśniły przy tym, dlaczego w takich realiach zastosowały 50% ulgę w spłacie należności. Nie wskazały, jakie stany faktyczne zasługiwałyby na przychylne załatwienie prośby o zastosowanie ulgi w pełnym wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie można więc wysnuć jakikolwiek nawet przypuszczeń, w jaki sytuacjach organy przyznają wspomniane ulgi w części, a w jakich w całości. Powyższe kłóci się zasadą przekonywania wyrażoną w art. 11 Kodeksu postępowania administracyjnego i nie pozwala stronie na zapoznanie się z obiektywnym osądem jego sytuacji zdrowotnej i materialnej na tle innych dłużników alimentacyjnych chcących skorzystać (bądź korzystających) z podobnych ulg. Zauważenia wymaga, że organy uznały jednocześnie, że sytuacja skarżącego nie jest na tyle wyjątkowa, aby umorzyć całość zadłużenia. Z jednej strony organy stwierdzają zatem wyjątkowość sytuacji zdrowotnej i dochodowej skarżącego, aby następnie uznać, że sytuacja dochodowa skarżącego "nie jest dramatyczna". Tymczasem jak wynika z akt sprawy skarżący znajduje się w takiej sytuacji materialnej, że jest już beneficjentem pomocy społecznej. Uzyskane z tego tytułu dochody w kwocie niespełna 500 zł muszą mu wystarczyć na pokrycie kosztów eksploatacyjnych zajmowanego lokalu (250 zł), koszty leczenia i codziennej egzystencji. Jego stan zdrowia wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia. Owszem, organy orzekające o przedmiotowych ulgach muszą mieć również na względzie racjonalne gospodarowanie środkami publicznymi, nie można jednak tracić z pola widzenia, że przesłanką umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, jest sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego. Podkreślić należy, że pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy u skarżącego stwierdził, że jego sytuacja dochodowa i rodzinna kwalifikuje do przyznania ulgi (s. 14 kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego z 11 maja 2012 r.). Sąd pragnie również zauważyć, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego w części jest równoznaczne z uznaniem realnej możliwości spłaty pozostałego długu. Z uzasadnienia decyzji nie wynika jednak aby organ przekonująco wyjaśnił zasadność zastosowania przedmiotowej ulgi w takiej a nie innej wysokości oraz to, czy skarżący będzie w stanie regulować pozostałą do spłaty należność. Wystarczającym argumentem nie może być hipotetyczna możliwość odzyskania w przyszłości przez skarżącego jego akcji pracowniczych. Skarżący wprawdzie twierdzi, że posiadał pakiet akcji pracowniczych, które mu zaginęły i nie wie, czy kiedykolwiek go odzyska. Jednocześnie wskazuje jednak, że mają one wartość około 500 zł. Kwota ta, w porównaniu z wysokością zadłużenia skarżącego (ponad 25.000 zł) nie może zatem wpłynąć istotnie na sytuację majątkową strony ustaloną w toku tego postępowania. Odwołanie się przez organ do faktu ponoszenia wydatków na użytkowany lokal oraz korzystania z pomocy siostry również nie może być wystarczające do przekonującego wyjaśnienia odmowy umorzenia całości zadłużenia. Powyższe wskazuje zdaniem Sądu na powierzchowną ocenę sytuacji skarżącego. Wydatek związany z użytkowaniem lokalu jest konieczny dla zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych skarżącego. Opieka siostry to efekt ciężkiej choroby skarżącego, który nadal się leczy i przechodzi rekonwalescencję po zabiegu operacyjnym. Z tego tytułu trudno jest wywieźć, że siostra skarżącego, ale jak wskazuje w decyzji organ i inne osoby spokrewnione, mogą mu dopomóc w uregulowaniu pozostałej kwoty należności. W tym stanie rzeczy Sąd dostrzegając naruszenie art. 7, art. 11, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.). O niewykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono w myśl art. 152 ww. ustawy procesowej, zaś o wynagrodzeniu pełnomocnika za zastępstwo prawne skarżącego wykonane na zasadzie prawa pomocy w oparciu o art. 250 tej ustawy oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 2 ust. 3 cytowanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461). Rozpoznając ponownie sprawę Kolegium uwzględni stanowisko wyrażone w wyroku i w świetle zebranych dowodów jeszcze raz rozważy zasadność uwzględnienia wniosku strony w całości.