I SA/Bd 112/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Urszula Wiśniewska po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 15 marca 2018 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...] w przedmiocie solidarnej odpowiedzialności wspólnika spółki za zaległości w podatku od towarów i usług za październik 2012 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Ich miesięczny dochód z tytułu świadczeń emerytalno-rentowych wynosi ok. 2.570 zł. Jako majątek skarżący wskazał dom o pow. 488 m˛ – wartość 1.500.000 zł; stół rozkładany z 6 krzesłami o wartości ok. 8.500 zł; drewnianą witrynę z elementami szklanymi o wartości 11.000 zł oraz stolik kawowy o wartości ok. 5.500 zł. Oświadczył, że nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych oraz wierzytelności. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący podał: 150.000 zł na rzecz Bank P. K. O. S.A. (K. [...] Komornik przy Sadzie Rejonowym w T.); ok. 1.000.000 – kredyt udzielony przez A. B. S.A.; ok. 600.000 zł na rzecz O. D.; media (prąd 300 zł, gaz 300 zł, woda i kanalizacja 80 zł); ubezpieczenie i podatek od nieruchomości ok. 500 zł miesięcznie; wyżywienie i leki 1.200 zł; chemia gospodarcza i środki czystości ok. 300 zł; odzież i obuwie ok. 270 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego; zeznania podatkowe za lata 2015-2017; decyzję o waloryzacji emerytury; decyzję o przyznaniu emerytury; fakturę za energię; fakturę za wodę; fakturę za gaz; kartę informacyjną leczenia szpitalnego. Postanowieniem z dnia 15 marca 2018 r. Referendarz odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jego osoby. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący wniósł o jego uchylenie oraz przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym. W uzasadnieniu podał, że wraz z żoną są osobami w podeszłym wieku (65 lat), co powoduje konieczność ponoszenia wyższych niż przeciętne wydatków związanych z utrzymaniem się, przede wszystkim na zakup lekarstw. Znaczna część dochodu jest przeznaczona na niezbędne medykamenty. Odnośnie prowadzonej działalności gospodarczej zwrócił uwagę na trudności z płynnością finansową, spowodowane nierzetelnością kontrahentów oraz zatorami płatniczymi. Wskazał też na posiadanie szeregu wymagalnych zobowiązań dochodzonych przez organy egzekucyjne, które w znaczący sposób przekraczają wartość majątku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien najpierw poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r., sygn. akt II CZ 104/84). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem Sądu oceny tej nie zmienia również argumentacja przedstawiona przez skarżącego w sprzeciwie. Należy zauważyć, że zgodnie z oświadczeniem zawartym w formularzu PPF, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Oboje małżonkowie otrzymują stały, regularny dochód w postaci świadczenia emerytalno-rentowego. Miesięcznie skarżący z tego tytułu otrzymuje ok. 1.270 zł, a żona skarżącego ok. 1.300 zł. Zatem do dyspozycji małżonków pozostaje miesięcznie kwota 2.570 zł. Z kolei, prowadzona przez skarżącego wraz z żoną działalność gospodarcza w latach 2015-2017 przynosiła znaczne w wymiarze finansowym straty, co wynika z załączonych zeznań podatkowych (k. 35-64 akt sądowych). Natomiast łączne wykazane wydatki, w tym na utrzymanie skarżącego wraz z żoną (bez należności wynikających z podanych zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym) wynoszą miesięcznie 2.950 zł. Biorąc powyższe pod uwagę wskazać należy, że jest sprzeczne z doświadczeniem życiowym, by skarżący utrzymywał się wraz z żoną z kwoty, która jest niższa niż podane, konieczne dla utrzymania wydatki, a jednocześnie nie korzystał z żadnej z form pomocy, np. społecznej. Trudność w zweryfikowaniu rzeczywistej sytuacji majątkowej wynika również z nieprzedstawienia wyciągów z rachunków bankowych, za okres ostatnich trzech miesięcy i niemożności dokonania w oparciu o nie analizy przepływów finansowych. Wśród dokumentów potwierdzających argumentację wnioskodawcy zwłaszcza wyciągi z rachunków bankowych mogą w najbardziej wiarygodny sposób przybliżyć wiedzę o jego rzeczywistej sytuacji finansowej (por. NSA w postanowieniu z dnia 31 sierpnia 2011 r., I FZ 249/11, LEX nr 896209). Skarżący nie podał żadnych innych źródeł utrzymania lub pomocy, które uwiarygodniłyby przedstawioną sytuację materialną i sposób regulowania wskazanych wydatków, przewyższających wykazane dochody. Podane okoliczności potwierdzają stanowisko Referendarza, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie. Wykazywanie przy dużych obrotach równocześnie wysokich kosztów uzyskania przychodów nie przesądza jeszcze, że podatnik nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Odróżnić należy dochód podatkowy od faktycznych wpływów z działalności gospodarczej, którymi dysponuje podatnik. Zatem sam fakt wykazania straty, będącej wynikiem bilansowym nadwyżki kosztów nad przychodami, nie może przesądzać o wyniku rozstrzygnięcia dotyczącego przyznania prawa pomocy. Strata, mająca znaczenie dla rozliczeń podatkowych, nie oznacza bowiem realnego braku środków finansowych (por. postanowienia: NSA z dnia 9 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 43/11; NSA z dnia 04 listopada 2014 r., sygn. akt II GZ 735/14; NSA z dnia 17 grudnia 2014 r., sygn. akt II GZ 860/14 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W sytuacji, gdy skarżący wraz z żoną w latach 2015-2017 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskali łączny przychód w kwocie 1.134.378,05 zł, to bez wątpienia powinni być w stanie ponieść koszty sądowe, które na obecnym etapie postępowania we wszystkich złożonych w tut. Sądzie sprawach sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego od sześciu skarg w łącznej kwocie 5.574 zł. Podnieść również należy, że obowiązkiem strony jest partycypowanie w kosztach postępowania. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, w związku z prowadzoną profesjonalną działalnością gospodarczą. Skarżący, składając skargę, powinien więc liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne czy pieniężne zobowiązania umowne (por. postanowienie NSA z dnia 4 sierpnia 2014 r., sygn. akt I FZ 252/14; WSA w Opolu z dnia 16 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Op 807/14; WSA w Gliwicach z dnia 3 lutego 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 1417/13). Podmiot, który nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym pomimo trudności finansowych, powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego. Wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. W tym kontekście wskazać również należy, że mimo prowadzonej egzekucji i zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego oraz świadczeń emerytalnych skarżący wraz z żoną nadal prowadzą działalność gospodarczą i dokonują transakcji handlowych. Zatem sam fakt prowadzenia postępowań egzekucyjnych wobec nich pozostaje bez wpływu na ocenę wniosku, ponieważ świadczy jedynie o nieuregulowaniu w dobrowolny sposób ciążących na nich zobowiązaniach. Dodać należy, że także wielość toczących się postępowań nie może przemawiać za przyznaniem pomocy (por. postanowienie WSA w Łodzi z 11 października 2012 r., sygn. akt I SA/Łd 1464/11). Z podanych względów, brak jest podstaw do uznania, że istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami zainicjowanego przez skarżącego postępowania sądowoadministracyjnego. Co przy tym istotne, wnioskodawca w sposób niepełny, a w konsekwencji niewiarygodny, przedstawił swoją sytuację materialną, co uniemożliwia ocenę jej możliwości finansowych w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. To strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy podane przez wnioskodawcę dane nie są pełne, mimo istniejącego po jego stronie ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Reasumując, Sąd w sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego nie dopatrzył się przesłanek, które uzasadniałyby stwierdzenie, że wyłożenie przez niego środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, a zatem Referendarz prawidłowo uznał, że nie została spełniona przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Odmienne stanowisko strony co do zaistnienia przesłanek umożliwiających przyznanie prawa pomocy nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest podstawą stwierdzenia jego wadliwości. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Ponadto Sąd wskazuje, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez Referendarza przepisów p.p.s.a. nie stanowi naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA z dnia 28 lipca 2011 r., II FSK 1407/11). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w przekonujący sposób (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.