I SA/Bd 15/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jarosław Szulc Sędziowie: sędzia WSA Teresa Liwacz sędzia WSA Tomasz Wójcik (spr.) Protokolant: starszy sekretarz sądowy Agnieszka Liberda-Koczorowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 marca 2019 r. sprawy ze skargi K.B. i J.B. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie o umorzenie zaległości podatkowych uchyla zaskarżoną decyzję Skarżący pismem z dnia [...] lipca 2018 r. złożyli skargę do tut. Sądu skargę na bezczynność Prezesa Dyrektor Oddziału Regionalnego Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: KRUS), w której podali, że w dniu [...] maja 2018 r. złożyli do tego organu wniosek o umorzenie zaległości podatkowych. Wniosek ten wpłynął do Dyrektor Oddziału Regionalnego Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w B. – Placówki Terenowej w I. w dniu [...] maja 2018 r., a zatem powinien zostać rozpoznany w terminie miesięcznym do dnia [...] czerwca 2018 r., a najpóźniej do dnia [...] lipca 2018 r. W związku z nierozpoznaniem przedmiotowego wniosku w ustawowym terminie P. z dnia [...] czerwca 2018 r. Skarżący wnieśli do Prezesa KRUS ponaglenie na nierozpoznanie tego wniosku w ustawowym terminie. W dniu [...] lipca 2018 r. Skarżący otrzymali pismo organu, w którym organ przedstawił, dlaczego ich wniosek nie może zostać rozpoznany. Pismem z dnia [...] lipca 2018 r. Skarżący złożyli skargę na bezczynność Prezesa KRUS wnosząc o zobowiązanie tego organu do rozpoznania wniosku o umorzenie zaległości podatkowych, stwierdzenie dopuszczenia się przez niego bezczynności oraz przyznania sum pieniężnych na rzecz każdego ze Skarżących. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ podał, że KRUS Oddział Regionalny w B. Placówka Terenowa w I. posiada w KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w M. IV Wydział Ksiąg Wieczystych wpisane hipoteki przymusowe zwykłe w kwotach [...]zł i [...] zł. Przedmiotowa nieruchomość ma powierzchnię [...] ha fizycznych, co stanowi [...] ha przeliczeniowych. W skład nieruchomości wchodzi łąka i tereny zabudowane. W związku z nieopłaceniem składek na ubezpieczenie społeczne rolników przez poprzedniego właściciela K. B. B., zmarłego [...] kwietnia 2004 r. Placówka Terenowa KRUS w I. wystąpiła do Sądu Rejonowego w M. o wpis przedmiotowych hipotek. Zostały one wpisane w dniu [...] grudnia 2000 r. i [...] listopada 2002 r. Obecni właściciele nieruchomości K. B. i J. B. wcześniej zwracali się do Kasy o wydanie dokumentów umożliwiających wykreślenie hipotek. Za każdym razem otrzymywali pisemną odpowiedź, iż zgodnie z art. 41b ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2017 r., poz. 2336) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Nie ulegają jednakże przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką z tym, że po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek odsetek za zwłokę, liczonych do dnia przedawnienia. Natomiast zgodnie z art. 74 ustawy z dnia 06 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U z 2017 r., poz. 1007 ze zm.), wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości obciążonej hipoteką, bez względu na ograniczenie odpowiedzialności dłużnika wynikające z prawa spadkowego. Organ jednocześnie przypomniał, że pismem z dnia [...] czerwca 2018 r. Skarżącemu udzielono odpowiedzi na jego wniosek z [...] maja 2018 r. informując, iż wyrażenie zgody na wykreślenie przedmiotowych hipotek może nastąpić wyłącznie po uregulowaniu zaległych składek, które zostały odpisane na koncie zmarłego K. B.. Ponadto w kolejnym piśmie z [...] lipca 2018 r. (k.311 akt) po raz kolejny poinformowano Skarżącego, że brak jest podstaw do rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności, gdyż na koncie zmarłego płatnika nie figurują zaległe składki. Wyrokiem z dnia 25 września 2018 r. sygn. akt I SAB/Bd 4/18Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę na bezczynność, zobowiązał Prezesa KRUS do wydania aktu administracyjnego w przedmiocie wniosku o umorzenie zaległości podatkowej w terminie 30 dni od dnia doręczenia wyroku. Stwierdził również, że bezczynność organu nie miała charakteru rażącego naruszenia prawa oraz oddalił wniosek o zasądzenie sumy pieniężnej. Organ rentowy wykonując przedmiotowy wyrok, wydał w dniu 16 listopada 2018 r. zaskarżoną decyzję o umorzeniu postępowania. Podał w niej, że zarówno K. B., jak i J. B. nie posiadają zaległości z tytułu składek, a zatem nie istnieje przedmiot (kwota zaległych składek), który organ rentowy mógłby rozpatrywać w charakterze umorzenia. W skardze z dnia [...] grudnia 2018 r. na tę decyzję Prezesa KRUS Skarżący wnieśli skargę (omyłkowo oznaczając ją jako "skargę na postanowienie"), zarzucając naruszenie w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.) w zw. z art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r. poz. 2336 ze zm.) w zw. z art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.) oraz art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Ponadto wnieśli o rozpoznanie sprawy w postępowaniu uproszczonym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.) oraz: 1) o uchylenie zaskarżonego postanowienia w części obejmującej jego uzasadnienie w tym zakresie przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia, ewentualnie: 2) o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Organowi do ponownego rozpatrzenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 2188), sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) – dalej jako "p.p.s.a." – lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że decyzja ta narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. W pierwszej kolejności należy wskazać, że przedmiotem wniosku Skarżących z dnia [...] maja 2018 r. było umorzenie zaległości podatkowych. W istocie rzeczy wskazane zaległości dotyczą składek na ubezpieczenie społeczne rolników zmarłego K. B.. Okoliczność ta nie jest sporna między stronami i znajduje potwierdzenie w aktach sprawy. Nie budzi także wątpliwości, że zaległości te uległy przedawnieniu, gdyż z jednej strony zwraca na to uwagę K. B. w piśmie do organu z dnia [...] maja 2018 r. (k.298), z drugie strony wskazuje na to już adnotacja dokonana przez organ rentowy na wniosku o umorzenie z dnia [...] maja 2018 r. (k.303), iż wniosek dotyczy przedawnionej zaległości K. B.. Dodatkowego potwierdzenia dostarczają zawarte w aktach organu wnioski o dokonanie odpisu przedawnionej należności wraz z opisowymi załącznikami. Bez wątpienia zamierzeniem Skarżących będących obecnymi właścicielami gruntów rolnych jest wykreślenie hipotek zabezpieczających zaległe składki K. B. na ubezpieczenie społeczne rolników. Wobec powyższego w ocenie Sądu należy zwrócić uwagę na zagadnienie podstaw wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie. Zgodnie z art. 61a § 1 k.p.a., gdy żądanie wszczęcia postępowania administracyjnego zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Uprawnienia strony przysługują, zgodnie z art. 28 k.p.a., temu, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie, albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. W piśmiennictwie prezentowany jest pogląd, który zakłada, że treścią pojęcia interesu prawnego "będzie publiczne prawo podmiotowe, rozumiane jako przyznanie przez przepis prawa jednostce konkretnych korzyści, które można realizować w postępowaniu administracyjnym, bo orzeka się o nich przez wydanie decyzji administracyjnej. Cechami tego interesu będzie to, że jest on indywidualny, konkretny, aktualny i sprawdzalny obiektywnie" (por. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. 15, Warszawa 2017, Legalis). Podkreślić należy, że należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczanie społeczne oraz ubezpieczenie społeczne rolników są ściśle związane z osobą ubezpieczonego. Ewentualna odpowiedzialność spadkobierców może powstać na gruncie przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, odpowiednio stosowanych na podstawie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. (Dz. U. z 2016 r. poz. 277 ze zm.) – dalej: u.s.r. Byłaby to jednak ich własna odpowiedzialność za zaległości spadkodawcy, powstała na mocy wydanej w tym przedmiocie decyzji (skierowanej do spadkobierców). W odniesieniu do Skarżących do wydania takiej decyzji nie doszło. Sam zaś wniosek o umorzenie dotyczy, jak wyżej wskazano, zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników K. B.. Biorąc zatem powyższe pod uwagę, przy uwzględnieniu okoliczności faktycznych uzasadnione jest wskazanie, iż organ dysponując w chwili złożenia przez Skarżących wniosku informacjami, że wniosek ten nie dotyczy ich zaległości podatkowych nie uwzględnił regulacji art. 61a § 1 k.p.a. W ocenie Sądu, w okolicznościach faktycznych i prawnych występujących w badanej sprawie, organ przyjmując wniosek Skarżących o umorzenie składek zobowiązany był w pierwszej kolejności rozważyć, czy wystąpiła przesłanka niedopuszczalności wszczęcia postępowania. Na zasadność tego, obok wyżej wskazanych wniosków o odpis przedawnionych należności, wskazują także stwierdzenia zawarte w pismach organu stanowiących odpowiedzi na ponaglenie oraz na skargę na bezczynność, z których jednoznacznie wynika, że zaległości z tytułu składek zostały odpisane jako przedawnione na koncie K. B.. Ponadto, niezależnie od powyższego należy zwrócić uwagę na fakt, że Prezes KRUS, konsekwentnie, wskazując na art. 41b ust. 1 i 2 u.s.r., stwierdza, że należności z tytułu składek zabezpieczonych hipoteką nie ulegają przedawnieniu, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek oraz odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Organ jednakże w żaden sposób nie wyjaśnia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powodu, dla którego powyższy przepis znajduje, bądź nie, zastosowanie w rozpoznawanej sprawie. Nie odnosi go bowiem do wydanego rozstrzygnięcia. Należy w związku z tym wskazać na konsekwentnie prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że wykładnia art. 41b ust. 2 u.s.r. powinna zostać dokonana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12 (Dz.U. poz. 1313, OTK ZU nr 7/A/2013, poz. 97) zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do [...] grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., stanowił: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki". Obecnie (tj. po zmianach dokonanych przez art. 1 pkt 58 ustawy z 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie innych ustaw, (Dz.U. nr 169, poz. 1387, ze zm.), odpowiednikiem tego przepisu jest art. 70 § 8 wskazanej ustawy: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu". W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny cecha niekonstytucyjności odnosi się także do art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym na dzień ustanowienia hipoteki. Można więc w tej sytuacji mówić o oczywistej niezgodności z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP także art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej w zakresie, o którym mowa w omawianym orzeczeniu Trybunału. Oczywistość niezgodności ww. przepisu z Konstytucją RP oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału stanowią wystarczające przesłanki do odmowy zastosowania przez Sąd także przepisu art. 41b ust. 2 u.s.r. Przepis ten objęty jest bowiem takimi samymi zastrzeżeniami, co do jego konstytucyjności jak uregulowanie zawarte w art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej, który brzmi analogicznie, jak obowiązujący do dnia 31 grudnia 2002 r. art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej. Mając zatem na uwadze stanowisko przedstawione w cyt. powyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego należy stwierdzić, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych. Zatem przepis art. 41b ust. 2 u.s.r. nie może stanowić podstawy prawnej do ustalenia, że nie uległy przedawnieniu należności zabezpieczone hipoteką w okolicznościach rozpoznawanej sprawy (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 stycznia 2019 r., sygn. akt III SA/Po 601/18; publ.: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (CBOSA), http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak wyżej wskazano, brak analizy prawnej kwestii przedawnienia mimo, że do tej kwestii w nim nawiązuje, tym bardziej wobec faktu niespójnych stwierdzeń, co do samego przedawnienia – albo nie – należności z tytułu składek. Trudno wobec tego przyjąć, iż uzasadnienie spełnia wymagane przepisem art. 107 § 3 k.p.a. wymagania w zakresie wyjaśnienia podstawy prawnej decyzji. Powyższe nakłada się na to, że rozważania na temat zaległości zabezpieczonych hipoteką dotyczą w istocie rzeczy należności K. B., a nie Skarżących. Trzeba wobec tego zauważyć, że mając na uwadze, już choćby w świetle treści wniosku o umorzenie zaległości z [...] maja 2018 r., niebudzące wątpliwości dążenie Skarżących do uchylenia zabezpieczenia, zaskarżona decyzja nie przynosi też Skarżącym wyjaśnienia stanowiska organu w odniesieniu do wszystkich okoliczności faktycznych, np. w zakresie skuteczności wybranego trybu postępowania. Zasadne zatem będzie przyjęcie, że doszło w ten sposób także do naruszenia art. 7, art. 8, art. 11 i art. 77 § 1 k.p.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ weźmie pod uwagę powyższe wskazania. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję.