I SA/Bd 170/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku "[...]" Spółka cywilna J. N., K. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "[...]" Spółka cywilna J. N., K. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] stycznia 2016 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2010 r. postanowił: odmówić przyznania prawa pomocy W dniu [...] kwietnia 2016r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożony na urzędowym formularzu PPPr wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych tj. ograniczenie kwoty za wpis do [...] zł. W uzasadnieniu wniosku spółka wskazała, że z uwagi na utratę płynności finansowej, spowodowanej prowadzonymi wobec niej przez organy podatkowe postępowaniami podatkowymi oraz postępowaniami egzekucyjnymi skarżąca utraciła możliwość prowadzenia działalności gospodarczej w skali umożliwiającej uzyskiwanie dochodu, z którego można byłoby uiścić wpis od skargi. Wskazano, że z uwagi na prowadzone wobec skarżącej postępowanie egzekucyjne skarżąca ma zablokowane konta bankowe oraz ruchomości, maszyny i urządzenia. Rubryki od 6 do 10 zostały przekreślone. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego przedłożono: zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego; tytułu wykonawcze; zarządzenie zabezpieczenia; oświadczenia wspólników o nieposiadaniu żadnych oszczędności pieniężnych i rzeczowych; oświadczenie K. W. o zamieszkiwaniu w lokalu przy ul. [...] w D. nad W. na podstawie umowy życzenia lokalu; oświadczenie J. N. o zamieszkiwaniu w lokalu którego właścicielką jest jego teściowa; wyciągi z rachunku bankowego; zaświadczenia o dochodach wspólników nieopatrzone żadną pieczęcią oraz podpisem; podsumowanie księgi przychodów i rozchodów za 2016r.; wykaz środków trwałych; oświadczenie wspólników, że składniki majątkowe stanowiły źródła przychodu spółki; zeznania podatkowe J. N. za lata 2014-2015 tj. PIT-36L za 2014 i 2015 oraz PIT 37 za 2014r. zeznania podatkowe K. W. za lata 2014-2015 tj. PIT 36L za lata 2014-2015 oraz PIT 37 za lata 2014-2015; zeznanie podatkowe A. W. za 2015r.; deklaracje VAT-7 za okres październik 2015r. -marzec 2016r. Mając na uwadze powyższe zważono, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – dalej zwana p.p.s.a. - prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, może być przyznane gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Użyte w art. 246 ustawy sformułowanie "gdy wykaże" oznacza, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na stronie wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Należy podkreślić, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. sygn. akt FZ 478/04 opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony z obowiązku ich ponoszenia. Wnioskodawca musi zatem wykazać, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. W razie jednak, gdyby treść oświadczenia o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 p.p.s.a.) nie zawierała danych wystarczających do oceny, bądź też nasuwała by wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony i jej zdolności płatniczych, Referendarz sądowy zgodnie z art. 255 p.p.s.a. zobligowany jest do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia tych okoliczności poprzez wezwanie strony do złożenia konkretnie określonych dokumentów i oświadczeń i dopiero w oparciu o taki materiał dowodowy wydaje rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Niezastosowanie się przez stronę do wezwania Referendarza sądowego wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 p.p.s.a. ma ten skutek, że Referendarz sądowy nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy (zob. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wydanie 3, Warszawa 2008, str. 613-614 i powołane tam orzecznictwo). W przedmiotowej sprawie, oświadczenia zawarte we wniosku złożone na urzędowym formularzu PPPr, były niewystarczające do oceny czy strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie strony skarżącej do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej i finansowej oraz sytuacji finansowej i majątkowej wspólników spółki, a także osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. W tym miejscu wskazać należy, że skarżąca spółka cywilna stosownie do treści art. 25 § 3 w zw. z art. 32 p.p.s.a. jest stroną postępowania w niniejszej sprawie. Zgodnie z ww. przepisami zdolność sądową mają także inne jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, jeżeli przepisy prawa dopuszczają możliwość nałożenia na te jednostki obowiązków lub przyznania uprawnień lub skierowania do nich nakazów i zakazów, a także stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa. W postępowaniu w sprawie sądowoadministracyjnej stronami są skarżący oraz organ, którego działanie lub bezczynność jest przedmiotem skargi. Zatem spółka cywilna może składać wniosek o przyznanie prawa pomocy, który powinien być oceniany w świetle przesłanek wskazanych w jednym z punktów art. 246 § 2 p.p.s.a. (dotyczących poza osobami prawnymi także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej) - por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lipca 2007 r. o sygn. akt II FZ 309/07. Do oceny więc wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdy stroną postępowania sądowoadministracyjnego jest spółka cywilna zastosowanie będzie miał przepis art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Skarżąca, składając wniosek o prawo pomocy zażądała częściowego zwolnienia od kosztów sądowych tj. ograniczenie kwoty wpisu do 1.000 zł. We wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPPr i oświadczeń wspólników w zakresie kondycji finansowej spółki wynika, że skarżąca spółka nie ma dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania. Podniesiono, że z uwagi na utratę płynności finansowej, spowodowanej prowadzonymi wobec niej przez organy podatkowe postępowaniami podatkowymi oraz postępowaniami egzekucyjnymi skarżąca utraciła możliwość prowadzenia działalności gospodarczej w skali umożliwiającej uzyskiwanie dochodu, z którego można byłoby uiścić wpis od skargi. Wskazano, że z uwagi na prowadzone wobec skarżącej postępowanie egzekucyjne skarżąca ma zablokowane konta bankowe oraz ruchomości, maszyny i urządzenia. Jednakże, dla oceny zasadności przyznania prawa pomocy spółce cywilnej istotne jest także, że wspólnicy spółki cywilnej w myśl art. 864 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tj. Dz.U. z 2016r. poz. 380) za zobowiązania spółki są odpowiedzialni solidarnie. W sytuacji zatem gdy spółka cywilna nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania, to ze względu na odpowiedzialność wspólników tej spółki należy przy ocenie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy wziąć również pod uwagę sytuację majątkową jej wspólników. W celu ustalenia sytuacji majątkowej wspólników skarżącej spółki, sformułowano do nich wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. Wezwanie referendarza sądowego miało na celu przede wszystkim zobrazowanie aktualnego i rzeczywistego stanu majątkowego wspólników, tworzących spółkę oraz osób pozostających ze wspólnikami we wspólnym gospodarstwie domowym. Oceniając zatem sytuację majątkową i finansową wspólników spółki na podstawie złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenia oraz części przedłożonych dokumentów, należy stwierdzić, iż wspólnicy nie wykazali, że spełniają przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. Odnosząc się w pierwszej kolejności do sytuacji finansowej i majątkowej wspólnika K. W. wskazać należy, że obecnie pełni funkcję członka zarządu w [...]. Z zeznań podatkowych za lata 2014-2015 wynika, że z tytułu zatrudnienia uzyskała dochód odpowiednio w kwotach [...]zł oraz [...] zł. Ponadto jako wspólnik spółki cywilnej w PIT-36L za 2014r. wykazał dochód w kwocie [...]zł oraz za 2015r. wykazała stratę w kwocie [...]zł. Z zeznania rocznego męża K. W. za 2015r. wynika, że za powyższy okres z tytułu stosunku pracy uzyskał dochód w kwocie [...]zł. Jak wynika z oświadczeń K. W. nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych i rzeczowych. Zamieszkuje w lokalu przy ul. [...] w D. nad W. na podstawie umowy życzenia lokalu. Odnosząc się do powyższego wskazać należy, że K. W. nie przedłożyła pozostałych dokumentów oraz oświadczeń o których mowa w wezwaniu wystosowanym w trybie art. 255 p.p.s.a. Otóż nie przedłożyła zeznania podatkowego męża za 2014r.; nie przedłożyła własnych wyciągów z rachunków bankowych nie związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą oraz wyciągów z rachunków bankowych męża, nie złożyła stosownego oświadczenia o posiadanych samochodach zarówno przez nią jak również jej męża. Zatem nadal pozostaje niejasna sytuacja majątkowa męża K. W. w szczególności co do środków zgromadzonych na rachunkach bankowych (w aktach brak oświadczenia K. W. o nieposiadaniu przez jej męża rachunku bankowego) oraz czy K. W. oraz jej mąż posiadają samochody lub inne pojazdy. Podkreślenia wymaga, że lokal w którym obecnie zamieszkuje K. W. tj. Franciszkańska 1 w D. nad W. pokrywa się z adresem siedziby spółki [...] w której pełni funkcje członka zarządu a jedynym udziałowcem powyższej spółki jest ojciec K. W.. Podobne uwagi należy odnieść do kolejnego wspólnika skarżącej. Otóż J. N. pełni funkcję prezesa zarządu w spółce [...]. Przedłożył zeznania podatkowe za lata 2014-2015. Ze stosunku pracy za powyższe okresy uzyskał dochód odpowiednio w kwotach [...]zł oraz 20.300,64. Ponadto jako wspólnik spółki cywilnej w PIT-36L za 201r. wykazał stratę w kwocie ponad [...] zł. Nie przedłożono zeznania podatkowego za 2014r. Jednakże mając na uwadze formę prawną prowadzonej działalności gospodarczej w 2014r. przyjąć należy, że uzyskał dochód, jaki uzyskała K. W. tj. [...] zł. Oświadczył, że nie posiada oszczędności pieniężnych i rzeczowych. Zamieszkuje w lokalu stanowiącym własność jego teściowej. Nie przedłożono zeznań podatkowych żony J. N. za lata 2014-2015; nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych nie związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą oraz wyciągów z rachunków bankowych żony, nie złożył stosownego oświadczenia o posiadanych samochodach zarówno przez niego jak również jego żonę. Zatem nadal pozostaje niejasna sytuacja majątkowa żony J. N. w szczególności co do środków zgromadzonych na rachunkach bankowych (w aktach brak oświadczenia J. N. o nieposiadaniu przez jego żonę rachunku bankowego) oraz czy J. N. oraz jego żona posiadają samochody lub inne pojazdy. Z uwagi więc na uchylenie się wspólników od przedstawienia pełnej dokumentacji, pozwalającej ocenić zasadność wniosku, nie można przyjąć, że dołożyli oni wszelkich starań, aby w sposób zupełny zaprezentować swoją sytuację finansową i majątkową oraz osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Orzekający natomiast nie jest zobowiązany do prowadzenia z urzędu dochodzenia, kiedy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wspólników (w tym osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym) nie są znane, wobec nieprzedstawienia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym akcentuje się, że podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy, który nie przedstawia żądanych wyjaśnień, musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z jego bierności. Sąd jest wówczas zmuszony do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o niekompletny materiał dowodowy przedłożony przez stronę, który może okazać się niewystarczający dla wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 109/13, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślenia również wymaga, że orzekający nie daje wiary oświadczeniom wspólników o nieposiadaniu oszczędności mając na uwadze, że spółka cywilna [...] 2014r. wykazała przychód w kwocie [...]zł. Zatem przychód każdego ze wspólników w powyższym okresie wyniósł ponad [...] zł. Z ugruntowanego orzecznictwa wynika, że w przypadku podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria dochodu, lecz przychodu. Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejsze zatem jest to, że strona uzyskuje przychody z działalności gospodarczej (postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2012r., II FZ 280/12). W ocenie orzekającego podmiot gospodarczy, który nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Zatem wspólnicy spółki cywilnej przewidując realizację praw przed sądem, powinni uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę powinni liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych. Podkreślenia również wymaga, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Istotne znaczenie dla oceny wykazania podstaw przyznania prawa pomocy ma również fakt, że strona skarżąca samodzielnie podjęła decyzję o sfinansowaniu udziału profesjonalnego pełnomocnika w pierwszej kolejności, tj. przed zabezpieczeniem środków na opłacenie wpisu sądowego od wnoszonej skargi. Istotny w tym zakresie jest fakt, że dla wszczęcia postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie jest konieczny, w przeciwieństwie do uiszczenia wpisu sądowego, udział profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem referendarza sądowego nie można przenosić na budżet państwa i ogół podatników ewentualnych konsekwencji wyboru dokonanego w przez stronę skarżącą, bez względu na moment dokonania tego wyboru, w wyżej wskazanym zakresie, tj. braku środków pieniężnych na opłacenie m. in. pełnego wpisu sądowego od skargi. Końcowo odnosząc się do okoliczności, że aktualnie [...] cywilna w zasadzie nie prowadzi działalności gospodarczej o czym świadczą przedłożone deklaracje VAT-7 wskazać należy, że działalność gospodarcza w zakresie handlu złomem jest prowadzona w innej formie prawnej tj. przez sp. z o.o. [...] gdzie prezesem zarządu oraz członkiem zarządu są wspólnicy skarżącej. Powyższa spółka została zarejestrowana w KRS w dniu [...] lipca 2014r. Powyższa zmiana spowodowana była bez wątpienia okolicznością wszczęcia kontroli podatkowej w spółce cywilnej [...] wszczęciem na późniejszym etapie postępowania egzekucyjnego. Okolicznością potwierdzającą fakt, że de facto sp. z o.o. [...] jest następca spółki cywilnej [...] świadczy chociażby wpis na stronie internetowej [...] Przedsiębiorstwo [...] J. N. powstało w 2002 roku i od tego czasu nieustannie i dynamicznie się rozwija. Zajmujemy się skupem i sprzedażą złomu stalowego i metali kolorowych (miedź, aluminium, mosiądz, brąz, ołów, cynk, stal nierdzewna). Posiadamy dwa oddziały we [...]. Z tych powodów na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 258 § 1 i 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji