I SA/Bd 339/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka Sędziowie: sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz sędzia WSA Leszek Kleczkowski (spr.) Protokolant: starszy sekretarz sądowy Natalia Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 września 2019 r. sprawy ze skargi P. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r. nr[...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję Skarżący wnioskiem z dnia [...]. wystąpił o umorzenie zadłużenia, wskazując na trudną sytuacją materialną i zdrowotną. Podkreślił, że od 1999r. do [...]. prowadził działalność gospodarczą. Oświadczył, że był zmuszony zakończyć działalność z powodu wypowiedzenia umowy przez [...] S.A. Poinformował, że zaciągnął pożyczki, których nie był w stanie spłacać. Ponadto ma również zadłużenia wobec Urzędu Skarbowego. Zaznaczył, że sytuację pogarszają również liczne choroby jego i małżonki. Oświadczył, że nie posiada samochodu, własnego mieszkania, ani innych środków trwałych. Poinformował, że wynajmuje mieszkanie, za które płaci miesięcznie [...] zł odstępnego i [...] zł z tytułu opłat eksploatacyjnych. Wskazał, że ma uraz kręgosłupa i kolana oraz cierpi na nadciśnienie tętnicze. Zaznaczył, że małżonka cierpi na choroby kardiologiczne, nadciśnienie oraz choroby układu pokarmowego. Łączny koszt leków i rehabilitacji wynosi [...] zł. Wskazał, że po przejściu na emeryturę w celu zapewnienia środków do życia podjął pracę, lecz przez wzgląd na pogarszający się stan zdrowia będzie zmuszony zrezygnować z niej i jedynym źródłem jego dochodu będzie emerytura. Decyzją z dnia [...]. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie [...]zł, w tym: ubezpieczenia społeczne za okres 06/2014-08/2015 w łącznej kwocie [...]zł, ubezpieczenie zdrowotne za okres 01/2014-07/2015 w łącznej kwocie [...]zł, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 01/2014-08/2015 w łącznej kwocie [...]zł oraz odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...]zł, w tym: ubezpieczenia społeczne za okres 06/2014-07/2015 w łącznej kwocie [...]zł i ubezpieczenie zdrowotne za okres 01/2014-07/2015 w łącznej kwocie [...]zł. W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia zaległych składek skarżący, wskazując na stan zdrowia zaznaczył, że ma postępującą chorobę kręgosłupa i kolana oraz cierpi na nadciśnienie tętnicze. Poinformował, że w chwili obecnej pracuje, by zapewnić sobie minimum egzystencji, lecz zamierza zrezygnować z pracy z powodu ww. chorób. Decyzją z dnia [...]. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ podał, że skarżący do dnia [...]. prowadził działalność gospodarczą. Obecnie pobiera świadczenie emerytalne oraz pracuje na podstawie umowy o pracę. Prowadzone jest w stosunku do zobowiązanego skuteczne postępowanie egzekucyjne z rachunku bankowego i świadczenia emerytalnego. Wskazując na przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: "u.s.u.s.") organ stwierdził, że w przypadku skarżącego przesłanka wymieniona w pkt 1 nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Nie przedłożono także żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym. Zobowiązany nie prowadzi obecnie działalności gospodarczej, jednak uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę oraz pobiera emeryturę. Wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie strona wnosi, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Nadto, nie został ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne. Brak jest też podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne - obecnie postępowanie egzekucyjne nie zostało zawieszone. Odnosząc się do przesłanek umorzenia wskazanych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek, organ podał, że zgromadzone dowody w trakcie toczącego się postępowania nie wskazują na to, iż zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia społeczne w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Jeżeli skarżący w danym okresie nie posiadał wystarczających środków finansowych na opłacenie należnych składek w terminie, to obecnie jest zobowiązany do ich uregulowania wraz z odsetkami za zwłokę. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. W zakresie sytuacji finansowej i materialnej strony organ podał, że zobowiązany prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną. Małżonkowie pobierają świadczenie emerytalne, ponadto skarżący uzyskuje dochód z tytułu wykonywania pracy. Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej. Koszty utrzymania wg oświadczenia strony wynoszą łącznie [...] zł, w tym z tytułu czynszu [...] zł, z tytułu opłat eksploatacyjnych [...] zł oraz z tytułu kosztów związanych z leczeniem [...] zł. Organ zaznaczył, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu. W przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja ma charakter trwały. Zakład upatruje szansę na wyegzekwowanie należności w przyszłości, chociażby poprzez zawarcie układu ratalnego dostosowanego do możliwości płatniczych strony, bądź postępowania egzekucyjnego. Odnosząc się do sytuacji zdrowotnej organ wskazał, że wnioskodawca przedstawił dokumentację medyczną, z której wynika, że ma problemy ze stawami i kręgosłupem. Oświadczył również, że cierpi na nadciśnienie tętnicze. Zakład zaznaczył, że nie neguje wystąpienia problemów zdrowotnych, aczkolwiek zobowiązany nie przedstawił dokumentów potwierdzających całkowitą trwałą niezdolność do pracy. Oświadczył jedynie, że zamierza zrezygnować z pracy z powodu pogarszającego się stanu zdrowia, jednak nadal będzie posiadał źródło dochodów, ponieważ pobiera świadczenie emerytalne, które jest wypłacane bez względu na stan zdrowia. Przedstawiona dokumentacja potwierdzająca problemy zdrowotne żony z kolei nie wskazuje na problemy skutkujące koniecznością całodobowej opieki. W związku z tym w przedmiotowej sprawie nie występuje również okoliczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, która uniemożliwiłaby stronie uzyskiwanie dochodu. Stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłanką do umorzenia należności na podstawie obowiązujących przepisów, gdyż przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu uniemożliwiającego opłacanie należności. W skardze skarżący stwierdził, że wydana decyzja jest dla niego krzywdząca. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sąd administracyjny bada zgodność zaskarżonej decyzji organu administracji z punktu widzenia jej legalności, tj. zgodności tego postanowienia z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Z brzmienia art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", wynika, że zaskarżona decyzja winna ulec uchyleniu wtedy, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie jest związany granicami skargi, co oznacza, że skarga powinna zostać uwzględniona, jeśli tylko Sąd, niezależnie od zarzutów i wniosków w niej sformułowanych, stwierdzi istnienie któregoś z naruszeń prawa, powodujących wzruszenie zaskarżonej decyzji. Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że narusza ona prawo. Przedmiotem sporu w rozpatrywanej sprawie jest kwestia zasadności odmówienia skarżącemu umorzenia przez ZUS należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz za osobę prowadząca działalność gospodarczą w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od czerwca do sierpnia 2015 r., ubezpieczenie zdrowotne za okres od stycznia 2014 r. do lipca 2015 r., Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od stycznia 2014 r. do sierpnia 2015 r., oraz kwestia zasadności odmówienia skarżącemu umorzenia przez ZUS należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od czerwca 2014 r. do lipca 2015 r. i ubezpieczenie zdrowotne za okres od stycznia 2014 r. do lipca 2015 r. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność zostały uregulowane w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Ponadto, w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, według zasad określonych w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Odwołując się do tych regulacji i ustalonego w sprawie stanu faktycznego organ stwierdził, że w sprawie nie zaistniały przesłanki umorzenia wskazanych należności składkowych i odmówił ich umorzenia. Podkreślenia jednak wymaga, że niezbędnym warunkiem podjęcia przez organ prawidłowej decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest jednoznaczne stwierdzenie, że objęte wnioskiem należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność jego umorzenia w całości lub w części, z uwagi na jego bezprzedmiotowość. W tym kontekście wskazać należy, że zgodnie z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej zobowiązanie podatkowe wygasa na skutek przedawnienia, co oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa. Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także odsetek za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik powołał się na tę okoliczność. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu. Powyższe uwagi dotyczą wprawdzie zobowiązań podatkowych, lecz - zgodnie z art. 31 u.s.u.s - znajdują również odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek. Zatem rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wówczas, kiedy należności – umorzenia, których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu. Z tych też względów badanie kwestii czy zobowiązanie z tytułu niezapłaconych składek nie przedawniło się, mieści się w granicach sprawy w przedmiocie umorzenia należności składkowych. Pogląd ten należy uznać za ugruntowany w orzecznictwie sądowym (np. wyrok NSA z dnia 8 grudnia 2016 r., sygn. akt II GSK 3945/16; wyrok NSA z dnia z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 236/13; wyrok WSA w Łodzi z dnia 28 lipca 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 433/16; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 kwietnia 2018 r., sygn. akt III SA/Po 147/18). Kwestię przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne reguluje ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 1373 ze zm.). Zgodnie z art. 93 ust. 2 tej ustawy należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne ulegają przedawnieniu na zasadach określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych. W myśl art. 24 ust. 4 u.s.u.s., w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2012 r., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Trzeba wskazać, że zgodnie z art. 87 ust. 1 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, osoby i jednostki organizacyjne, o których mowa w art. 84 - 86, są obowiązane, bez uprzedniego wezwania, opłacić i rozliczyć składki na ubezpieczenie zdrowotne za każdy miesiąc kalendarzowy w trybie i na zasadach oraz w terminie przewidzianych dla składek na ubezpieczenie społeczne, a jeżeli do tych osób i jednostek nie stosuje się przepisów o ubezpieczeniu społecznym - w terminie do 15 dnia następnego miesiąca. Należy zauważyć, że zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s. płatnik składek opłaca składki za dany miesiąc, z pewnymi zastrzeżeniami, nie później niż: 1) do 10 dnia następnego miesiąca - dla osób fizycznych opłacających składkę wyłącznie za siebie; 2) do 5 dnia następnego miesiąca - dla jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych; 3) do 15 dnia następnego miesiąca - dla pozostałych płatników. Rozpatrywana sprawa dotyczy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od stycznia 2014 r. do lipca 2015 r. wraz z odsetkami. Uwzględniając 5-letni okres przedawnienia tych należności, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za styczeń i luty 2014 r. uległyby odpowiednio przedawnieniu w lutym oraz w marcu 2019 r. Wydając decyzję w dniu [...] r. organ do kwestii przedawnienia składek na ubezpieczenie zdrowotne za ten okres w ogóle się nie odniósł. Organ nie wyjaśnił również kwestii przedawnienia składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za analogiczne okresy rozliczeniowe. Zauważyć należy, że w myśl art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 1482 ze zm.) składki na Fundusz Pracy opłaca się za okres trwania obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych w trybie i na zasadach przewidzianych dla składek na ubezpieczenia społeczne. Natomiast zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowników w razie niewypłacalności prawodawcy (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1433 ze zm.) w zakresie poboru składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, egzekucji tych składek, wymierzania odsetek za zwłokę oraz dodatkowej opłaty i grzywny z tytułu nieopłacenia składek w terminie stosuje się przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Ponadto, w myśl art. 32 u.s.u.s. do składek m. in na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. W rezultacie wszystkie wymienione w art. 31 u.s.u.s. przepisy Ordynacji podatkowej mają odpowiednie zastosowanie także do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i ubezpieczenie zdrowotne (por. wyrok SN z dnia 20 marca 2009 r., II UK 304/08), a zatem ma do nich zastosowanie także - jak wskazano wcześniej - wymieniony wyżej art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej. Niewyjaśnienie przez organ kwestii przedawnienia składek narusza art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ nie zebrał bowiem i nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący zebranego w sprawie materiału dowodowego, wskutek czego została naruszona także zasada swobodnej oceny dowodów. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie zawiera też należytego wyjaśnienia zarówno faktycznego, jak i prawnego w powyższym zakresie, co narusza art. 107 § 3 k.p.a. Z uwagi na to, że kwestia przedawnienia jest powodem uchylenia zaskarżonej decyzji, przedwczesna byłaby kontrola prawidłowości dokonanej przez organ oceny braku istnienia przesłanek umorzenia wymienionych należności w świetle sytuacji, w której znajduje się skarżący. Powtórzyć w tym miejscu należy, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wtedy, gdy należności których umorzenia domaga się zobowiązana nie uległy przedawnieniu. Dlatego w przypadku złożenia przez zobowiązanego wniosku o umorzenie zaległych składek, niezbędne jest ustalenie przez organ ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Nie może toczyć się bowiem postępowanie o przyznanie ulgi w stosunku do należności z tytułu składek, które już wygasły. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję. O zwrocie kosztów postępowania nie orzeczono, ponieważ skarżący został od nich zwolniony.