I SA/Bd 420/10

I SA/Bd 420/10 POSTANOWIENIE Dnia 13 października 2010 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy Sarah Sobecka-Kucharczyk po rozpoznaniu w dniu 13 października 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T.G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od listopada 2004 r. do sierpnia 2006 r. postanawia: 1. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi w kwocie powyżej 1.000 zł 2. w pozostałym zakresie wniosek oddalić I SA/Bd 420/10 UZASADNIENIE Skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika przedłożył urzędowy formularz PPF, w którym wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. Wymienił w nim, opisując swój stan rodzinny, żonę oraz ośmioro dzieci, dodając, iż starsze z nich się uczą. Wyjaśnił, że prowadzi niedochodową działalność gospodarczą, miesięczny dochód z niej oszacował na 2.500 zł brutto. Jako majątek wykazał, podlegające zabezpieczeniu w postępowaniu karnym: dom o powierzchni 200 m², rozpoczętą budowę, samochód ciężarowy N.N. Wezwaniem z 7 lipca 2010 r. ( przedłużanym dwukrotnie : 26 lipca oraz 3 września) obligowano skarżącego (jego żonę) do przedłożenia: zeznań podatkowych, wyciągów z osobistych i firmowych rachunków bankowych, bilansu z bieżącej działalności prowadzonego przedsiębiorstwa, tytułów egzekucyjnych i wykonawczych oraz oszacowania ponoszonych wydatków związanych z utrzymaniem rodziny. W rezultacie wnioskujący nadesłał: PIT-36 L za 2009 r., w którym przy przychodzie 328.411,21 zł wykazał stratę wynoszącą – 107.026,54 zł; wezwanie do zapłaty z 21 lipca 2010 r. wystosowane przez Zakład Wodociągów i Usług Komunalnych na kwotę 1.944,67 zł; informację banku z 20 sierpnia 2010 r. o zadłużeniu PW . wraz z wezwaniem do zapłaty 3.461 zł. Dodatkowo podał, że ponosi opłaty za zużycie energii elektrycznej i wywóz nieczystości, każdą w kwocie 450 zł. Ponowił też oświadczenie o zajęciu rachunków bankowych i składników jego majątku. Ostatecznie zarządzenie o przedłużeniu terminu do przedstawienia brakujących dokumentów, w tym bilansu, pozostawił bez odpowiedzi. W sprawie zważono, co następuje: Postępowanie przed sądem administracyjnym toczy się według przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a. W świetle art.199 p.p.s.a. zasadą jest, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od niej jest instytucja prawa pomocy, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art.45 ust.1 i art.77 ust.2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku ( Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do Sądu ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji w sposób pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu ( por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs Wielka Brytania nr 56547/00 opubl. Lex nr 75481). Ponadto, zważywszy, że prawo pomocy stanowi wyjątek, to przesłanki jego zastosowania powinny być interpretowane w sposób ścisły. Stosownie do regulacji art. 245 ustawy p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, które to obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części. Zgodnie zaś z przepisem art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie kluczowego znaczenia nabiera ugruntowany już w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że to strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy na podstawie art.246 p.p.s.a. obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną ( por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 sierpnia 2008 r. sygn. akt II FZ 345/08). Wykładnia ustawowego określenia " gdy osoba ta wykaże" sprowadza się więc do przyjęcia, że bez wątpienia na wnioskującym spoczywa ciężar dowodu. Podkreślenia wymaga to, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych (oszczędności) na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne utrzymanie strony postępowania, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Warto w tym miejscu przypomnieć, że prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony z ponoszenia kosztów sądowych, nie sprowadza się do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo jest to niemożliwe, lecz jedynie do przeniesienia ich na ogół podatników, a ściślej, na budżet państwa, składający się z podatków i pozostałych wpływów. Koszty procesu przerzucane są zatem na innych i z tego też względu omawiana instytucja, stanowiąc pomoc państwa winna być przyznawana tym osobom, które jej rzeczywiście potrzebują i które z uwagi na trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów procesu bez wywoływania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc prawną powinien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero, gdyby pozyskane w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Referendarz analizując sytuację finansową skarżącego uznał, że ten nie wykazał w sposób przekonywujący, iż nie jest w stanie, bez uszczerbku w utrzymaniu, ponieść kosztów sądowych w żadnym zakresie. Jak wynika z akt sprawy, ujawniony w zeznaniu podatkowym PIT - 36L za 2009 rok przychód wynosi 328.411,21 zł, strata – 107.026,54 zł. Upomnienie wystosowane przez bank świadczy o zadłużeniu na kwotę 3.167 zł. Z kolei wezwanie do zapłaty potwierdza, że skarżący od października 2009 r. do lipca 2010 r. nie regulował opłat na rzecz Zakładu Wodociągów i Usług Komunalnych. Nie budzi wątpliwości, iż ustawa p.p.s.a nie przewiduje działania referendarza z urzędu, a więc pomoc prawna może być przyznana stronie wyłącznie na wniosek złożony na urzędowym formularzu PPF ( art.252 § 2 p.p.s.a.). Z kolei kwestię badania zaprezentowanych w nim przez stronę informacji reguluje art.255 p.p.s.a. stanowiący, że w ramach postępowania wyjaśniającego można wezwać wnioskującego, w ustalonym dowolnie terminie,do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych, jeżeli dane zaprezentowane we wniosku okażą się, po pierwsze: niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub pod drugie: budzą uzasadnione wątpliwości. Konstrukcja komentowanego przepisu art.255 p.p.s.a. ma wzmacniać wyjątkowość instytucji, jaką jest pomoc prawna. Przede wszystkim zakłada obowiązek współpracy z referendarzem ( Sądem ) celem przeprowadzenia postępowania uzupełniającego, zmierzającego do wydania orzeczenia w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Stanowi ona ponadto rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, dającego możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób klarowny i pełny stanu majątkowego strony. Z drugiej strony oczywistym pozostaje, to że niedopełnienie obowiązku, o którym mowa w analizowanym art. 255 p.p.s.a. może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona zainteresowana nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu cytowanego art.246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy stwierdzić trzeba, że na postawie informacji zawartych w formularzu PPF nie sposób było dokonać ustaleń dotyczących zarówno wysokości dochodów, jak i wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem skarżącego i jego rodziny z uwagi na udzielenie niepełnych informacji na ten temat. Jako zasadnicze argumenty przemawiające za zwolnieniem od kosztów sądowych skarżący zakwalifikował : niedochodową działalność gospodarczą oraz zajęcie rachunków bankowych i składników majątkowych. Na uwagę zasługuje fakt, że referendarz, działając na mocy art.255 p.p.s.a, kierował do strony ponawiane wezwanie mające na celu wyjaśnienie pojawiających się wątpliwości co do jej możliwości płatniczych, w szczególności poprzez udokumentowanie, że majątek został zajęty w postępowaniu egzekucyjnym, a prowadzona działalność gospodarcza przynosi niewielkie dochody. Zdaniem referendarza sądowego w świetle zasad doświadczenia życiowego wątpliwym jest skuteczne zapewnienie podstawowych potrzeb bytowych ośmioosobowemu gospodarstwu domowemu ze środków w wysokości 2.500 zł brutto ( 312 zł brutto na osobę w rodzinie), bez pomocy ze strony osób trzecich czy instytucji. Zwraca uwagę, że skarżący nie twierdzi, aby jego liczna rodzina zmagała się z problemem regulowania standartowych, mających wymiar koniecznych, zobowiązań. Powyższe wątpliwości potęguje udzielenie przez wnioskującego wyjaśnienia, że miesięcznie 900 zł z budżetu domowego przeznaczane zostaje na opłacenie wywozu nieczystości i zużycia energii elektrycznej. Co do zasady wielodzietne gospodarstwa domowe charakteryzują się znajomością rodzaju wydatków, jak i priorytetów w rozporządzaniu budżetem domowym celem skutecznego zabezpieczenia potrzeb małoletnich dzieci. Stąd zupełnie niezrozumiałym jest, dlaczego zainteresowany nie udzielił wyjaśnień w tej właśnie kwestii. Z oświadczeń złożonych przez skarżącego wynika też, że nie dysponuje on składnikami swojego majątku o znacznej wartości ze względu na jego zajęcie w postępowaniu karnym i podatkowym. Uwagę zwraca, że wśród praw majątkowych strona wymienia dom, budowę, samochody ciężarowe, jak również rachunki bankowe. Jednak do chwili rozpoznania niniejszego wniosku T. G. nie przedstawił żadnego dokumentu potwierdzającego taki stan rzeczy. Można domniemywać, że organy podatkowe podjęły działania zabezpieczające wyegzekwowanie zaległych zobowiązań, lecz to skarżący winien wykazać, że został ograniczony w dysponowaniu majątkiem, który już nie przynosi mu pożytków w obrocie gospodarczym. Referendarz bowiem nie dysponuje instrumentami pozwalającymi na poszukiwanie i dotarcie do odpowiednich dokumentów źródłowych. Dowody, że wobec majątku strony miały miejsca zajęcia komornicze, nie są rozpoznającemu wniosek znane z urzędu, jak również nie doszukano się ich w aktach administracyjnych niniejszej sprawy. Skarżący uchylił się również od przedłożenia dokumentów bilansowych obrazujących obroty w jego firmie, wysokość przychodów, dochody, ewentualne straty, wydatki na wynagrodzenia, zaleganie z opłaceniem składek ZUS. Tym samym nie wyjaśnił budzących się wątpliwości co do rzeczywistej wysokości miesięcznego dochodu. Podsumowując uwagi na temat instytucji pomocy prawnej przypomnieć w tym miejscu należy, że przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy winna zawsze wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: 1) kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania, 2) aktualnej kondycji finansowej strony. Mając zatem na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że sytuacja majątkowa i finansowa strony skarżącej uzasadnia przyznanie jej pomocy prawnej, lecz nie w pełnym, wnioskowanym zakresie. Wpis sądowy od skargi w niniejszej sprawie wynosi 2.425 zł. Z przedłożonego zaś formularza PPF, jak i przedstawionych wybiórczo dokumentów wynika, iż istnieje niebezpieczeństwo, że strona nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w pełnej wysokości. Referendarz jednakże zetknął się w tej konkretnej sprawie, z winy wnioskującego, z trudnościami w obiektywnej ocenie wysokości rzeczywistych dochodów. Jeśli zatem strona z własnej inicjatywy nie udokumentowała w żaden sposób aktualnych dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej, to zaistniała uzasadniona podstawa do stwierdzenia, że jej oświadczenia są niewystarczające z punktu widzenia przesłanek, o których mowa w przepisie art.246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Również akcentowany przez skarżącego fakt wystąpienia straty w prowadzonej działalności gospodarczej nie mógł skutkować udzieleniem pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Jak bowiem zaznaczył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I FZ 260/08 strata jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami i nie oznacza braku środków finansowych. Konkludując, ze względu na opisane wyżej wątpliwości odnoszące się do dochodów i wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem skarżącego i jego rodziny, referendarz tut. Sądu nie znalazł podstaw do zwolnienia go w całości z kosztów sądowych, dochodząc do przekonania, że skarżący będzie w stanie partycypować w nich w części, tj. może uiścić wpis od skargi w kwocie 1.000 zł tudzież koszty sądowe, które mogą powstać w trakcie postępowania. Wprawdzie wysokość ich i obowiązek poniesienia nie zaktualizowały się, to ocena zdolności skarżącego do ich uiszczenia będzie możliwa, kiedy będzie znana ich wysokość. Tego zaś na obecnym etapie postępowania nie można przesądzić. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2, oraz art.258 § 2 pkt 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono, jak w sentencji.