I SA/Bd 53/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz Sędziowie Sędzia WSA Mirella Łent (spr.) Sędzia WSA Jarosław Szulc Protokolant Starszy sekretarz sądowy Agnieszka Liberda-Koczorowska po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 24 lutego 2015 r. sprawy ze skargi J. G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych 1) uchyla zaskarżone postanowienie 2) określa, że zaskarżone postanowienie nie może być wykonane w całości Skarżący wystąpił do Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o umorzenie kosztów egzekucyjnych, w ramach pomocy de minimis. W uzasadnieniu wniosku wskazał na trudną sytuację finansową spowodowaną problemami w odzyskaniu podatku od towarów i usług w kwocie [...] zł z tytułu zakupu nieruchomości, a także na konieczność zaciągnięcia kolejnego kredytu na uregulowanie należności wobec firmy wykonującej remont w nabytym warsztacie oraz spadek obrotów i nawarstwienie zadłużenia spowodowane przedłużającą się zimą na przełomie 2012 i 2013 roku. Podkreślił, iż w związku z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, odzyska należny podatek od towarów i usług, który pozwali na spłatę zaległości wobec ZUS. Wnioskodawca powołał się również na obciążenia finansowe wynikające z tytułu spłaty dwóch kredytów (w tym kredytu hipotecznego). Postanowieniem z dnia [...] r. Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. odmówił stronie umorzenia kosztów egzekucyjnych w łącznej kwocie [...] zł. W złożonym zażaleniu skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i umorzenie przedmiotowych kosztów egzekucyjnych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 64e § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm., dalej: "u.p.e.a.") poprzez nieuznanie istnienia przesłanek uzasadniających umorzenie kosztów egzekucyjnych. Postanowieniem z dnia [...] r. Dyrektor Izby Skarbowej w B. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu organ wskazał, że ze złożonego w dniu 01 września 2014 r. oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej wynika, iż zobowiązany mieszka wraz z żoną i synami ([...] i [...] lat) w mieszkaniu spółdzielczym własnościowym o powierzchni [...] m2 (współwłasność w ½ części). Małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego określono na kwotę [...] zł. Budżet domowy obciążony jest również spłatą rat kredytów: hipotecznego w wysokości [...] zł miesięcznie oraz zaciągniętego w Euro Banku w wysokości [...] zł miesięcznie. Żona od 01 marca 1998 r. zatrudniona jest w T. L. w T. na stanowisku starszego referenta na czas nieokreślony za wynagrodzeniem [...] zł netto miesięcznie. Zgodnie ze złożonym oświadczeniem, zobowiązany nie korzysta z pomocy społecznej, jest właścicielem samochodu osobowego marki Renault [...], rok produkcji [...], którego wartość określono na kwotę [...] zł. Od 01 października 1996 r. skarżący prowadzi działalność w zakresie obróbki mechanicznej elementów metalowych (PKD 25.62.Z). Posiada w użytkowaniu wieczystym nieruchomość (warsztat) o powierzchni [...] m2. Organ wskazał, że ze złożonych zeznań podatkowych wynika, iż za 2011 r. zobowiązany osiągnął przychód z działalności gospodarczej w wysokości [...] zł (PIT-28), w 2012 r. poniósł stratę w wysokości [...] zł (PIT-36L), a w 2013 r. osiągnął dochód w kwocie [...] zł (PIT-36L). Natomiast z załączonego do akt sprawy zestawienia za miesiące od stycznia do lipca 2014 r. wynika, iż dochód z tytułu prowadzonej działalności wyniósł [...] zł. Z deklaracji dla podatku od towarów i usług VAT-7 wynika, iż obrót z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wyniósł: za 2011 r. - [...] zł, za 2012 r. - [...] zł, za 2013 r. - [...] zł, a za miesiące od stycznia do września 2014 r. - [...] zł. Organ podał, że w formularzu informacji przedstawianych przy ubieganiu o pomoc de minimis z dnia 08 sierpnia 2014 r. w części B (informacje dotyczące sytuacji ekonomicznej wnioskodawcy) skarżący wskazał, iż zwiększa się suma zadłużenia, rosną kwoty odsetek od posiadanych zobowiązań. Wyjaśnił, iż na pogarszającą się sytuację finansową firmy miały wpływ trudności w odzyskaniu podatku VAT w wysokości [...] zł z tytułu zakupu nieruchomości wykorzystywanej do prowadzonej działalności. Ponadto w złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej wskazał, iż 60% klientów realizuje terminowo swoje płatności. Dyrektor Izby Skarbowej zauważył, że przedmiotowe koszty egzekucyjne w łącznej kwocie [...] zł powstały w wyniku wszczęcia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych obejmujących zaległości z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie zdrowotne za poszczególne miesiące lat 2012, 2013 i 2014 w łącznej kwocie [...] zł. W wyniku podjętych czynności egzekucyjnych dokonano zajęcia rachunków bankowych oraz uzyskano kwotę [...] zł. Naliczenie przedmiotowych kosztów egzekucyjnych jest więc związane z egzekucyjnym dochodzeniem zaległości publicznoprawnych, których zobowiązany dobrowolnie w terminie nie uiścił, a których zapłaty dochodzi się od niego. W ocenie organu odwoławczego, powoływanie się przez wnioskodawcę na niekorzystne warunki atmosferyczne w okresie zimowym, które skutkowały spadkiem obrotów i nawarstwieniem zadłużenia nie stanowi podstawy do przyznania tak daleko idącej ulgi, jaką jest umorzenie przedmiotowych kosztów egzekucyjnych. Organ zauważył, że mając świadomość specyfiki prowadzonej działalności, zobowiązany winien uwzględnić prawdopodobieństwo wystąpienia niekorzystnych warunków pogodowych w okresie zimowym. W tym zakresie organ podniósł, że podnoszony przez stronę argument braku środków finansowych do uregulowania kosztów egzekucyjnych, nie stanowi przeszkody w regulowaniu rat kredytów w łącznej kwocie [...] zł miesięcznie. Organ zwrócił uwagę, że w przedmiotowej sprawie nie została spełniona przesłanka nieściągalności od zobowiązanego dochodzonego obowiązku, jak również brak możliwości poniesienia przez zobowiązanego kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej. W tym zakresie organ wskazał, iż zarówno we wniosku jak i w zażaleniu skarżący podnosi, że oczekuje na zwrot nienależnie zapłaconego podatku od towarów i usług w wysokości [...] zł z tytułu nabycia nieruchomości wykorzystywanej wprowadzonej działalności gospodarczej. W związku z powyższym, organ uznał, iż w sytuacji, gdy istnienie możliwość zapłaty kosztów egzekucyjnych, ich umorzenie byłoby przedwczesne. W konsekwencji, brak jest podstaw do umorzenia kosztów egzekucyjnych. W świetle przytoczonych faktów Dyrektor Izby Skarbowej stwierdził, że w przedmiotowym stanie rzeczy nie zachodzi również przesłanka fakultatywnego umorzenia kosztów egzekucyjnych w sytuacji, gdy wyłącznie ich ściągnięcie spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne - art. 64e § 2 pkt 3 u.p.e.a. W skardze strona wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości zarzucając mu naruszenie art. 64e § 2 u.p.e.a. poprzez jego niezastosowanie pomimo istnienia przesłanek do jego zastosowania; nierozpatrzenia istoty sprawy; zaniechanie postępowania dowodowego w kierunku ustalenia czy dłużnikowi egzekucyjnemu przysługuje wzajemna wierzytelność od Skarbu Państwa; nierozpatrzenie z urzędu potrzeby zawieszenia postępowania do czasu rozstrzygnięcia sprawy dotyczącej wzajemnej wierzytelności; wydania postanowienia bez zachowania zasady obiektywnej prawdy materialnej, bez własnej autonomicznej analizy zebranych dowodów i oparcia oceny materiału wyłącznie na dowodach zebranych przez organ pierwszej instancji; nierozpatrzenie w sposób wnikliwy i wszechstronny sprawy, co skutkowało wadliwą oceną sytuacji faktycznej skarżącego; pominięcie w swojej ocenie ważkich dla sprawy okoliczności i naruszenie obowiązku oceny przez organ administracji, czy dana okoliczność została udowodniona na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. W uzasadnieniu skarżący wskazał na trudną sytuację finansową spowodowaną problemami w odzyskaniu podatku od towarów i usług w kwocie [...] zł z tytułu zakupu nieruchomości, a także na konieczność zaciągnięcia kolejnego kredytu na uregulowanie należności wobec firmy wykonującej remont w nabytym warsztacie. Skarżący powołał się również na obciążenia finansowe wynikające z tytułu spłaty pozostałych kredytów (w tym kredytu hipotecznego) oraz konieczność zwolnienia pracownika. Zakwestionował stanowisko organu, iż wysokość osiąganych z tytułu prowadzonej działalności przychodów pozwoli na spłatę zadłużenia, gdyż kształtują się ona na bardzo niskim poziomie, a niekiedy działalność przynosi stratę. Oświadczył, że obecnie jedynym źródłem utrzymania rodziny (w tym dwoje małoletnich dzieci) pozostaje dochód żony, który jest niższy od minimum socjalnego. Końcowo skarżący postawił zarzut zaniechania przez organ działania mającego na celu wszechstronne wyjaśnienie sytuacji związanej z trudnościami w odzyskaniu nienależnie zapłaconego podatku VAT, ustalenia stanu faktycznego i zbadania wszelkich okoliczności niniejszej sprawy. Zdaniem skarżącego, organ podatkowy nie zbadał również od strony formalnej czy przysługuje mu roszczenie o charakterze zwrotnym lub odszkodowawczym wobec Skarbu Państwa, o którym mowa w art. 417 Kodeksu cywilnego oraz art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone postanowienie narusza prawo. Jednak należy zaznaczyć, że nie wszystkie zarzuty skarżącego są uzasadnione. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269, ze m.), sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi postanowień ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Postanowienie podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa będące podstawą wznowienia postępowania lub inne naruszenie prawa mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r. poz. 270 dalej jako "p.p.s.a.") lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przedmiotem sprawy był wniosek o umorzenie kosztów egzekucyjnych, w którym skarżący wskazał na trudną sytuację finansową spowodowaną problemami w odzyskaniu podatku od towarów i usług w kwocie [...] zł z tytułu zakupu nieruchomości, a także na konieczność zaciągnięcia kolejnego kredytu na uregulowanie należności wobec firmy wykonującej remont w nabytym warsztacie oraz spadek obrotów i nawarstwienie zadłużenia spowodowane przedłużającą się zimą na przełomie 2012 r. i 2013 r. Badając przedmiotową sprawę według przedstawionych kryteriów Sąd dopatrzył się naruszenia art. 138 w zw. z art. 144 Kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 18, w powiązaniu z art. 64e § 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm., dalej: "u.p.e.a.") Bezsprzecznie skarżącemu przysługiwało prawo do wniesienia zażalenia, co jasno wynika z art. 64e § 5 u.p.e.a., zgodnie z którym na postanowienie w sprawie umorzenia kosztów egzekucyjnych służy zażalenie zobowiązanemu i wierzycielowi niebędącemu jednocześnie organem egzekucyjnym. Ustawodawca nie narzucił tu żadnego warunku. Stosownie do art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013r., poz. 267 j.t. ze zm. zw. dalej "k.p.a."), organ odwoławczy wydaje postanowienie, w którym utrzymuje w mocy zaskarżone postanowienie. Przepis ten należy odnieść do art. 15 k.p.a., zgodnie z którym, postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne. WSA wyjaśnia, że oznacza to obowiązek ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, konsekwentnie: obowiązek dwukrotnego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. Oczywiście przepisy kodeksu postępowania administracyjnego należy odnosić do postępowania egzekucyjnego z daleko idąca ostrożnością wynikającą z specyfiki tego ostatniego, niemniej w przedmiotowej sprawie uznanie, że organ odwoławczy nie przeprowadza postępowania wyjaśniającego, a jedynie przyjmuje to, co ustalił organ egzekucyjny wymagałoby wyraźnych zapisów ustawy, a takich nie ma. Należy pamiętać, że dwuinstancyjność jest to zasada konstytucyjna (art. 78 Konstytucji RP). Przyjęcie koncepcji jaka zdaje się wynikać z uzasadnienia postanowienia, doprowadziłaby ostatecznie li tylko do kontroli postanowienia organu pierwszej instancji, i ograniczałaby prawo do złożenia zażalenia przez zobowiązanego. W myśl art. 64e § 1 i 2 pkt 1-3 u.p.e.a., organ egzekucyjny może umorzyć w całości lub w części przypadające na jego rzecz koszty egzekucyjne, a koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej; za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny; ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne. Z wniosku wynikało, że w przekonaniu wnioskodawcy, nie jest on w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej (art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a.). Zdaniem organu odwoławczego ta przesłanka nie wystąpiła w sprawie. Sąd tłumaczy, że przepis art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a. oparty jest na konstrukcji uznania administracyjnego, którego istotą jest pozostawienie organowi swobody wyboru określonego rozwiązania. Nie może to jednak oznaczać dowolności rozstrzygnięcia. Każde postanowienie organu musi być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie przesłanek umorzenia i ich analizą z zachowaniem wymogów proceduralnych i zawierać szczegółowe uzasadnienie prawne. Dopiero tak podjęte rozstrzygnięcie, może być uznane za mieszczące się w granicach uznania administracyjnego, a nie za dowolne. Oczywiście, umorzenie kosztów egzekucyjnych jest określonym przywilejem o charakterze finansowym, wobec czego strona wnosząca o uzyskanie takiej ulgi winna dołożyć należytej staranności procesowej i przejawiać odpowiednią inicjatywę dowodową w celu wykazania odpowiednich okoliczności faktycznych, od których istnienia zależałoby umorzenie kosztów egzekucyjnych. Bezsprzecznie, brak przesłanek, wymienionych w art. 64e § 2 u.p.e.a, zawsze skutkować będzie odmową uwzględnienia wniosku. W takim przypadku organ nie ma możliwości wyboru między pozytywnym a negatywnym dla strony rozstrzygnięciem, jednak dojście do etapu uznania musi poprzedzać prawidłowe określenie istnienia przesłanek, co musi być poparte prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym stan faktyczny. Organ odwoławczy przyjął, że miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego określono na kwotę [...] zł.; budżet domowy obciążony jest również spłatą rat kredytów: hipotecznego w wysokości [...] zł miesięcznie oraz zaciągniętego w Euro Banku w wysokości [...] zł miesięcznie i ostatecznie podniósł, że podnoszony przez stronę argument braku środków finansowych do uregulowania kosztów egzekucyjnych, nie stanowi przeszkody w regulowaniu rat kredytów w łącznej kwocie [...] zł miesięcznie. Tymczasem w zażaleniu zobowiązany wyszczególnił raty kredytów o ponad [...] więcej, wydatki określił na kwotę ponad [...] miesięcznie. W skardze ta kwota była jeszcze wyższa. Zatem jest to sytuacja diametralnie inna niż ta przyjęta w uzasadnieniu postanowienia. Niewątpliwie kwestie zadłużenia są ważne dla ustalenia sytuacji finansowej skarżącego, która jest istotną okolicznością faktyczną art. 64e § 2 pkt 1u.p.e.a. Jednakże organ odwoławczy pominął podnoszone okoliczności faktyczne całkowitym milczeniem. Dlatego też WSA uznał, że stan faktyczny przyjęty w zaskarżonym postanowieniu nie jest prawidłowy i zarzuty skargi w tym zakresie są zasadne. W takim wypadku zastosowanie znajdzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż organ nie wywiązał się z obowiązku organu odwoławczego co do ponownego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. W powtórnie przeprowadzonym postępowaniu organ powinien na nowo ustalić sytuację finansową skarżącego. Skarżący ma prawo przed organem uzupełnić swoje wyjaśnienia, powołać się na nowe okoliczności, doprecyzować nieścisłości, jakie pojawiły się w sprawie do tej pory i brać czynny udział w postępowaniu tak, by wywiązać się z obowiązku dołożenia należytej staranności procesowej i podjęcia inicjatywy dowodowej w celu wykazania odpowiednich okoliczności faktycznych, od których istnienia zależałoby umorzenie kosztów egzekucyjnych. Dopiero prawidłowo ustalony stan faktyczny może stanowić podstawę rozstrzygnięcia, w szczególności wzięcia pod uwagę innych okoliczności np. powodu powstania dochodzonego długu. Mając na względzie powyższe oraz art. 152 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. Z uwagi na rodzaj sprawy, skarżący nie poniósł kosztów sądowych. H. Adamczewska-Wasilewicz M. Łent J. Szulc