I SA/Bd 585/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jarosław Szulc Sędziowie: sędzia WSA Leszek Kleczkowski sędzia WSA Mirella Łent (spr.) Protokolant: starszy sekretarz sądowy Marcin Frydrych po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2019 r. sprawy ze skargi P. W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego 1. uchyla zaskarżone postanowienie, 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. na rzecz P. W. kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Naczelnik Urzędu Skarbowego w G. prowadził postępowanie egzekucyjne z majątku zobowiązanego S. O. na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez P. W., obejmujących należności z tytułu opłat za pobyt w izbie wytrzeźwień w łącznej kwocie [...]zł należności głównej. Celem wyegzekwowania należności organ egzekucyjny dokonał zajęcia rachunków bankowych zobowiązanego. Postanowieniem z dnia [...]. organ umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec ww. zobowiązanego z powodu przedawnienia opłat za pobyt w izbie wytrzeźwień. W konsekwencji zakończenia postępowania egzekucyjnego Naczelnik Urzędu Skarbowego w G. postanowieniem z dnia [...]. obciążył P. W. kosztami tego postępowania w kwocie [...]zł. W złożonym zażaleniu P. W. wniósł o uchylenie powyższego postanowienia zarzucając, że wymagana przez organ egzekucyjny kwota [...]zł jest zbyt wysoka, bowiem organ nie wyegzekwował z zajętych rachunków bankowych żadnych pieniędzy. Domaganie się przez organ uiszczenia kwoty [...]zł kosztów postępowania egzekucyjnego dotyczącej zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych jest zatem bezzasadne. Postanowieniem z dnia [...]. Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu organ wskazał, że w zaskarżonym postanowieniu organ egzekucyjny podał kwotę kosztów egzekucyjnych wynoszącą [...] zł oraz podstawę prawną ich określenia. Organ egzekucyjny szczegółowo rozpisał, co składa się na kwotę kosztów egzekucyjnych. Ponadto wskazał numery tytułów wykonawczych, osobno dla każdego tytułu, numer oraz datę dokonania czynności egzekucyjnych, podstawy prawne czynności oraz kwotę kosztów egzekucyjnych należnych od danej czynności egzekucyjnej, a także należną od danego tytułu opłatę manipulacyjną. Kwota kosztów egzekucyjnych wskazana w zaskarżonym postanowieniu została określona zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2019r. poz. 1438), dalej: "u.p.e.a.". W związku z tym, że pierwszą czynnością egzekucyjną było zajęcie rachunku bankowego w PKO BP S.A. w W., obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstał w dacie dokonania tej czynności, tj. [...]. Opłatę manipulacyjną naliczono: 1) do tytułu wykonawczego nr [...] w kwocie [...]zł; 2) do tytułu wykonawczego nr [...] w kwocie [...]zł; 3) do tytułu wykonawczego nr [...] w kwocie [...]zł. Powyższe zajęcie okazało się bezskuteczne z uwagi na brak rachunku bankowego (został zamknięty), dlatego za tę czynność nie naliczono opłaty. Ponadto w toku postępowania egzekucyjnego organ przeprowadził kolejne czynności. Zawiadomieniami z dnia [...]. i [...]. dokonano zajęć rachunków bankowych odpowiednio w Eurobanku S.A. we W. oraz w Alior Banku S.A. w W.. Za dokonane zajęcia rachunków bankowych naliczono odpowiednio opłaty w następujący sposób: 1) do tytułu wykonawczego nr [...] - [...] zł oraz [...] zł; 2) do tytułu wykonawczego nr [...] - [...] zł oraz [...] zł; 3) do tytułu wykonawczego nr [...] - [...] zł oraz [...] zł. Podsumowując, łączna kwota kosztów egzekucyjnych wynosi [...] zł i w ocenie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej nie ma podstaw, aby tę kwotę kwestionować. Odnosząc się do zawartego w zażaleniu zarzutu dotyczącego zawyżenia kosztów egzekucyjnych o kwotę [...]zł dotyczącą opłat za zajęcia rachunków bankowych, w wyniku których nie wyegzekwowano żadnych środków organ stwierdził, że przepis art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. nie uzależnia możliwości pobrania opłaty za czynności egzekucyjne od tego, czy należność wskutek dokonanego zajęcia została wyegzekwowana. Opłaty te są należne organowi egzekucyjnemu za samo podjęcie tych czynności. Przez czynność egzekucyjną rozumie się bowiem wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego (art. 1a pkt 2 u.p.e.a.). Z kolei wysokość opłaty odnosi się do kwoty egzekwowanej, nie zaś wyegzekwowanej należności. Z kolei w kwestii zarzutu braku podstaw do naliczenia i pobrania opłaty za zajęcie rachunku bankowego, a nie wierzytelności pieniężnej organ wskazał, iż w rozpatrywanej sprawie organ egzekucyjny zastosował jeden ze środków egzekucyjnych stosowanych w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnych, o których mowa w art. 1a pkt 12a u.p.e.a., tj. egzekucję z rachunku bankowego. Organ podkreślił, że przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie uzależniają obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi od skuteczności egzekucji. Organ wskazał, że do skutecznego zajęcia wierzytelności pieniężnych z rachunku bankowego zobowiązanego doszło w dniu [...]. oraz [...]. (doręczenie zawiadomienia do Eurobank S.A. oraz Alior Bank S.A.). Zajęcia te zostały uznane i przyjęte do realizacji przez dłużników zajętej wierzytelności. Stąd też - zdaniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej - naliczenie opłaty za czynność egzekucyjną zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego było zasadne. W skardze P. W. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w G. w części dotyczącej kosztów egzekucyjnych w kwocie [...]zł za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie: - art. 190 § 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz. U. nr 78, poz. 483 ze zm.), dalej: "Konstytucja" poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 64 § 1 pkt 4 oraz 64 § 6 u.p.e.a., które to przepisy Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 28 czerwca 2016r., sygn. akt SK 31/14, uznał za niekonstytucyjne oraz poprzez oparcie zaskarżonego postanowienia na ww. przepisach bez uwzględnienia wskazanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w tym zakresie; - art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. poprzez nieuprawnione przyjęcie przez organ odwoławczy, że przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przewidują opłatę egzekucyjną za samo zajęcie rachunku bankowego, podczas gdy wykładnia tego przepisu wskazuje, że opłata w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych, co nie miało miejsca w przedmiotowej sprawie; - art. 80 § 2 u.p.e.a. poprzez błędną ocenę stanu faktycznego polegającą na uznaniu, że w niniejszej sprawie doszło do zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności na rachunku bankowym, podczas gdy faktycznie do zajęcia nie doszło z uwagi na fakt, że na rachunku bankowym nie było żadnych środków pieniężnych począwszy od chwili zajęcia aż do umorzenia postępowania egzekucyjnego, czego konsekwencją jest brak podstaw do pobrania opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego; - art. 7, art. 7a, art., 8, art. 77 § 1, art. 124 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018r., poz. 2096 ze zm.), dalej: "k.p.a.", poprzez nierozpoznanie sprawy w sposób wyczerpujący i wszechstronny, nierozważenie i nieuwzględnienie słusznego interesu strony skarżącej, niedostateczne wyjaśnienie przesłanek do utrzymania w mocy zaskarżonego postanowienia; - art. 7 § 2 u.p.e.a. poprzez nie wzięcie pod uwagę, czy rozstrzygnięcie o kosztach będzie zgodne z zasadami ogólnymi postępowania egzekucyjnego zawartymi w ustawie, w szczególności z zasadą celowości postępowania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone postanowienie narusza prawo. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016r., poz. 718, t.j.), sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi postanowień ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Postanowienie podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa będące podstawą wznowienia postępowania lub inne naruszenie prawa mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r. poz. 718 dalej jako "p.p.s.a.") lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Na początek WSA uznał, że stan faktyczny przyjęty w zaskarżonym postanowieniu jest prawidłowy i nie budził wątpliwości Sądu. W toku postępowania egzekucyjnego dokonano zajęć rachunków bankowych odpowiednio w Eurobanku S.A. we W. oraz w Alior Banku S.A. w W., na których to rachunkach saldo wynosiło [...] zł (k. 20 i 26). Naliczono opłaty za zajęcie wierzytelności z tych rachunków bankowych. Jako podstawę prawną działania wskazano art. 64c § 1 , 3 i 4 oraz art. 64 § 3, 6 i 10 a także art. 80 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2019r. poz. 1438), dalej: "u.p.e.a.". Jak słusznie wskazano, zgodnie z przepisem art. 64c § 1 u.p.e.a. opłaty, o których mowa w art. 64 § 1 i 6 oraz w art. 64a, wraz z wydatkami poniesionymi przez organ egzekucyjny stanowią koszty egzekucyjne. Koszty egzekucyjne, z zastrzeżeniem § 2 - 4, obciążają zobowiązanego. Rację ma organ wskazując, iż z powołanego przepisu wynika, iż zasadą jest ponoszenie kosztów egzekucyjnych przez zobowiązanego. Jest to uzasadnione, ponieważ wszczęcie i prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest konsekwencją uchylania się zobowiązanego od dobrowolnego uiszczenia ciążących na nim zobowiązań. Z uwagi na to, że powstanie kosztów egzekucyjnych wynika z jego zawinionego działania, zasadnym jest, aby to on ponosił ich ciężar. Jednakże ustawodawca wprowadził wyjątki od tej zasady. Jednym z nich jest art. 64c § 4 powołanej ustawy, w myśl którego wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Zgodnie z art. 64 § 3 u.p.e.a. opłaty za czynności egzekucyjne, o których mowa w § 1 pkt 1-6, oblicza się oddzielnie od każdego tytułu wykonawczego, który był podstawą dokonania czynności egzekucyjnych. W myśl art. 64 § 6 u.p.e.a. organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż 1zł 40gr. W podstawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie przypadające w dniu wszczęcia postępowania. Zgodnie natomiast z przepisem art. 64 § 10 u.p.e.a., obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstaje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. Jeżeli pierwszą czynnością egzekucyjną jest zajęcie wierzytelności pieniężnej lub innego prawa majątkowego u dłużnika zajętej wierzytelności, obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstaje równocześnie z obowiązkiem uiszczenia opłaty za zajęcie. Przy rozstrzyganiu pominięto całkowicie treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016r. o sygn. akt SK 31/14 ogłoszonego w Dzienniku Ustaw z dnia 16 sierpnia 2016r., poz. 1244., tymczasem zaskarżone postanowienie zostało wydane w czasie, gdy zastosowane przepisy nie korzystały już z domniemania konstytucyjności, co zostało stwierdzone w przywołanym wyroku, który jest wyrokiem zakresowym, co wyraźnie wynika z jego sentencji, gdzie użyto sformułowania, że badany przepis jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty. Wyrok ten nie skutkuje uchyleniem zaskarżonego przepisu, albowiem przepis ten nadal obowiązuje w systemie prawa i nie traci mocy. Jednakże przepis taki od chwili ogłoszenia orzeczenia musi być traktowany jako niezgodny z Konstytucją w granicach takich, jakie zostały określone w wyroku Trybunału. Istotny w niniejszej sprawie jest zakres stwierdzonej niekonstytucyjności przepisu, a w pozostałym zakresie - niezakwestionowanym przez Trybunał - należy go nadal stosować. Jednocześnie w celu uniknięcia naruszenia zasad konstytucyjnych, przepis ten musi być stosowany i interpretowany zgodnie ze wskazówkami zawartymi w wyroku Trybunału. Analogiczne stanowisko zostało przyjęte przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 marca 2018 r., II FSK 2206/17. Nadto organy powinny uwzględniać skutki przywołanego orzeczenia z uwagi na treść art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą one w życie z dniem ogłoszenia, chyba że Trybunał określi inaczej (art. 190 ust. 3). Tym samym stwierdzenie niekonstytucyjności zastosowanego przez organy w niniejszej sprawie przepisu skutkuje niemożliwością zastosowania takiego przepisu zarówno przez Sąd jak i przez organ w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej opłaty za dokonane czynności egzekucyjne. Z uwagi na powyższe, do momentu, gdy ustawodawca nie określi maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej oraz opłaty manipulacyjnej, organy stosujące prawo muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w wyroku Trybunału z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14. Zatem organ ustalając wysokość opłat miał obowiązek rozważenia kwestii, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach u.p.e.a. przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji, a jeśli nie, to w jakim zakresie należy dokonać ich miarkowania z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji. W kontrolowanej sprawie organy całkowicie pominęły kwestię niekonstytucyjności wskazanego przepisu, co miało istotny wpływ na wynik sprawy w zakresie przyjętej wysokości kosztów egzekucyjnych. Organy zastosowały art. 64 § 1 pkt 4 i 6 u.p.e.a. i wskazaną tam wysokość kosztów, nie odnosząc się do wyroku Trybunału, czym zamknęły drogę do polemiki z postanowieniem. To organy winny wykazać, że ustalone koszty egzekucyjne, którymi obciążono wierzyciela, są adekwatne do poniesionego nakładu pracy, efektywności działań, poziomu skomplikowania i długotrwałości postępowania egzekucyjnego, a nie Wojewódzki Sąd Administracyjny gdyż zastępując je stawałby się trzecią instancją, która nie została przewidziana w ustawodawstwie krajowym. W zakresie kwestionowanym przez stronę efektywność działań organu była zerowa – zajęcia nie doprowadziły do skutecznego wyegzekwowania długu i brak rozważań w odniesieniu do wyroku TK czyni nieprawidłowym zaskarżone postanowienie. Sąd podziela pogląd, iż w postępowaniu egzekucyjnym zajęciu podlega wierzytelność pieniężna posiadacza rachunku wobec banku, nie zaś sam rachunek bankowy jako narzędzie oszczędnościowo - rozliczeniowe. Opłata egzekucyjna o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. W cytowanym przepisie ustawodawca nie zawarł jakiegokolwiek przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było jakichkolwiek środków finansowych. Stanowiska organu nie uzasadnia treść art. 80 i następnych u.p.e.a. Z art. 80 § 2 wynika, że zajęcie wierzytelności obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Natomiast w rozpatrywanej sprawie, mimo iż w toku postępowania egzekucyjnego dokonano zajęć rachunku bankowego zobowiązanego, to jednak w wyniku zastosowania środka egzekucyjnego nie uzyskano żadnej kwoty. Dopiero zatem w momencie wpływu należności na rachunek bankowy, kwota ta staje się wierzytelnością przysługującą właścicielowi rachunku od banku. Natomiast przepisy u.p.e.a. nie przewidują opłat i kosztów za zajęcie samego rachunku bankowego, a jedynie za zajęcie wierzytelności pieniężnych. W tej sytuacji, jeżeli nie doszło do zajęcia wierzytelności, nie ma także podstaw do naliczenia opłaty w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. (por. wyrok NSA z dnia 6 kwietnia 2017 r., II FSK 693/15). Mając powyższe na uwadze sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylając zaskarżone postanowienie. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a.