I SA/Bd 657/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Wraz ze skargą wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Prawomocnym postanowieniem z dnia 1 października 2015r. Sąd odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W dniu 7 marca 2016r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożony na urzędowym formularzu PPF kolejny wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z pełnoletnią córką. Oświadczyła, że dochód gospodarstwa domowego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej przez skarżącą wynosi 3.400 zł. Jako majątek strona wskazała dom o pow. 157 m² oraz mieszkanie o pow. 38 m². Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że powyższe nieruchomości obciążone są kredytami hipotecznymi, gdzie miesięczne raty wynoszą odpowiednio 1.400 zł i 900 zł. Skarżąca posiada oszczędności w kwocie 2.000 zł. Nie posiada przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżąca przedłożyła: przelewy potwierdzające dokonywanie spłat rat kredytowych; wyciągi z rachunków bankowych; niekompletny PIT-36 za 2013r. (brak 2,4,6 strony zeznania podatkowego); PT/B za 2013r., z którego wynika, że za powyższy okres z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżąca uzyskała dochód w kwocie 32.811,48 zł (przychód 1.375.765,75 zł); PIT-36 i PIT/B za 2014r., z którego wynika, że za powyższy okres z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżąca uzyskała dochód w kwocie 37.414,88 zł (przychód 1.134.221,71 zł); deklaracje VAT-7 za okres od sierpnia 2015r. do stycznia 2016r.; księgę przychodów i rozchodów za 2015r. Ponadto w piśmie z dnia 24 marca 2016r. pełnomocnik oświadczył, że skarżąca posiada samochody Volkswagen LT 35 rok produkcji 2001 (przybliżona wartość ok. 10.000 zł) i Volkswagen Golf rok produkcji 2000 (przybliżona wartość ok. 6.000 – 8.000 zł). Nie posiada żadnych lokat, dewiz czy oszczędności. Ma na utrzymaniu córkę w wieku 20 lat, która nie pracuje, studiuje. Postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2016 r. Referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podał, że oświadczenia i dokumenty przedstawione przez stronę nie były wystarczające do oceny jej sytuacji materialnej, a z tego co przedstawiła wynika, że jej dochody nie są małe, ma także oszczędności, a także prowadzi działalność gospodarczą o znacznych obrotach, co prowadzi do wniosku, że powinna mieć wystarczające środki na uiszczenie wpisu od przedmiotowej skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Wskazać trzeba, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżąca nie przedłożyła wszystkich dokumentów, o które była wzywana przez Referendarza – nie przedłożyła wszystkich rachunków bankowych. Z analizy akt sądowych wynika, że skarżąca posiada przynajmniej jeszcze jeden rachunek bankowy nr [...], z którego w dniu 14 października 2015r. uiściła wpis od skargi. Jednakże wyciągu tego rachunku bankowego nie przedłożyła. Ponadto nie przedłożyła udokumentowanego oświadczenia o wysokości ponoszonych miesięcznie wydatków związanych z utrzymaniem. Przedmiotowych dokumentów nie dołączyła także do złożonego sprzeciwu. W konsekwencji, skarżąca nie przedstawiła wystarczających informacji, by ocenić jej rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie – nie wykazała, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego jej rodziny. Skoro skarżąca nie przedłożyła stosownych dokumentów oraz oświadczeń, o które była wzywana, to zgodzić się należy ze stanowiskiem Referendarza, że nie było podstaw do rzetelnej oceny jej sytuacji majątkowej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008r., sygn. akt: II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008r., sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał Referendarz, wskazujących na trudną sytuację, skarżąca powinna liczyć się z tym, że Referendarz, jak i Sąd nie będą mieli wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Sąd uznał, po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącej, że nie wykazała ona, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować wystąpienie uszczerbku utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny. Analizując oświadczenia należy stwierdzić, że skarżąca osiąga dochody z działalności gospodarczej w kwocie 3.400 zł miesięcznie, co w przeliczeniu na jednego członka rodziny daje kwotę 1.700 zł miesięcznie. Posiada oszczędności w kwocie 2.000 zł. Jak trafnie zauważył Referendarz posiadanie oszczędności w zasadzie wyklucza przyznanie prawa pomocy. Skarżąca prowadzi działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze, o czym świadczą: przedłożone deklaracje VAT-7 zeznania podatkowe za lata 2013-2014r. oraz wydruk z księgi przychodów za 2015r. Za lata 2013-2014r. skarżąca wykazała dochód w kwotach 32.811,48 zł (przychód 1.375.765,75 zł) oraz 37.414,88 zł (przychód 1.134.221,71 zł), natomiast za 2015r. dochód wyniósł 15.678,32 zł (przychód 977.214,85 zł). Odnosząc się do okoliczności spłaty kredytu wskazać należy, że ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych kredytów nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13). Dlatego też nie znajduje uzasadnienia, aby wnioskodawca spłacał inne ciążące na nim zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym, a jednocześnie żądał, aby koszty związane z wniesieniem skargi kasacyjnej pokrywał za niego Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, iż to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym strony i jej rodziny. W przedmiotowej sprawie wpis od skargi kasacyjnej wynosi 616 zł, natomiast miesięczny dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego skarżącej to kwota 3.400 zł. Strona posiada też oszczędności. Dane dotyczące jej sytuacji materialnej nie są przy czym pełne. W konsekwencji należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie przez nią jednorazowego wydatku na wpis od skargi kasacyjnej. Powyższej oceny skarżąca skutecznie nie podważyła w sprzeciwie. W sprzeciw strona nie neguje dokonanych przez Referendarza ustaleń faktycznych, zarzuca natomiast błędną ocenę zebranego materiału dowodowego. Podnosi, iż wbrew twierdzeniom Referendarza nie ma środków na pokrycie wpisu od skargi kasacyjnej i że potrzebuje środki finansowe na prowadzenie działalności gospodarczej. Zdaniem Sądu, stan faktyczny sprawy został poprawnie oceniony i ustalony przez Referendarza. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Ponadto Sąd pragnie wskazać, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez Refendarza przepisów p.p.s.a. nie stanowi naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA: z dnia 28 lipca 2011 r., II FSK 1407/11, z dnia 12 stycznia 2012 r., II FZ 876/11). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w przekonujący sposób (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżąca nie wykazała, że jej obecna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.