I SA/Bd 713/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 24 października 2017 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. sp. z o.o. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2012 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżąca spółka wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że spółka nie posiada żadnego majątku ruchomego ani nieruchomego, ani nie generuje przychodów w wysokości, która pozwoliłaby na pokrycie bieżącej działalności. W następstwie prowadzonego przez organy podatkowe postępowania w zakresie prawidłowości rozliczeń w podatku od towarów i usług spółka utraciła płynność finansową i nie jest w stanie regulować swoich bieżących zobowiązań. Spółka nie zatrudnia pracowników. Spółka nie posiada żadnego rachunku bankowego, gdyż umowy o prowadzenie tych rachunków zostały wypowiedziane. Na koniec 2016 r. spółka posiadała w kasie środki pieniężne w wysokości 264.532,87 zł jednakże z uwagi na usiłowanie nieprzerywania prowadzenia przez nią działalności gospodarczej, kondycja finansowa spółki uległa znacznemu pogorszeniu. Wskazano, że wysokość zobowiązań spółki przekracza stan jej należności. Na koniec 2015 r. spółka poniosła stratę 2.377.953,95 zł, natomiast na koniec 2016 r. stratę w wysokości 1.563.552,63 zł. Obecnie w kasie spółki znajduje się kwota nieco ponad 9.000 zł. Podkreślono, że spółka musi znajdować się w posiadaniu tych środków finansowych, chociażby ze względna konieczność regulowania przez nią bieżących zobowiązań takich jak: lokal, księgowość, media, obsługa prawna. Podniesiono również, że cały "zysk" jaki generuje spółka w związku z prowadzoną przez siebie bieżącą działalnością gospodarczą, a wykazany w rachunku zysku i strat sporządzonym na koniec czerwca 2017 r. jest przekazywany przez kontrahentów spółki bezpośrednio na konto organu egzekucyjnego. Z informacji zawartych na urzędowym formularzu PPPr wynika, że wysokość kapitału zakładowego spółki wynosi 3.472.000 zł. Wartość środków trwałych 386.005,07 zł, za ostatni rok obrotowy według bilansu spółka wykazała stratę w kwocie 1.563.552,63 zł. Do wniosku dołączono: bilans sporządzony na dzień 30 września 2017 r.; rachunek zysków i strat za 2016 r.; bilans – sprawozdanie na dzień 31 grudnia 2016 r.; rachunek zysków i strat porównawczy za okres styczeń – wrzesień 2017 r. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego w sprawie I SA/Bd 699/17 spółka przedłożyła: aktualny wykaz środków trwałych (52 pozycje – zajęte przez Naczelnika Kujawsko-pomorskiego Urzędu Skarbowego w B. zgodnie z zarządzeniem wydanym w dniu 22 sierpnia 2013 r. dokonanym w dniu 13 września 2013 r.); deklaracje VAT-7 za miesiące od stycznia do czerwca 2017 r.; raporty kasowe od lutego do lipca 2017 r.; rachunek zysków i strat porównawczy za okres od lutego do lipca 2017 r; CIT-8 za lata 2015-2016 oraz listę płac za miesiąc lipiec 2017 r. Ponadto prezes zarządu skarżącej spółki oświadczył, że spółka na dzień 31 lipca 2017 r. posiada następujące zobowiązania: ZUS – 3.908,20 zł; Kujawsko-Pomorski Urząd Skarbowy w B. 672 zł – należna zalicza według listy płac za miesiąc lipiec 2017 r. oraz zajęcie egzekucyjne zgodnie z decyzja Dyrektora Izby Administracji S. nr [...] oraz nr [...]; Urząd Gminy D. 39.108 zł – II rata podatku od środków transportowych; C. 110 zł; Kancelaria Doradcy Podatkowego R. A. 4.600 zł; P. sp. z o.o. 91.115,75; R., S. A. 6.150 zł. Ponadto prezes zarządu oświadczył, że spółka nie posiada wymagalnych i niespornych wierzytelności wobec kontrahentów i innych podmiotów, ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby 18.450 zł brutto (wynajem pomieszczeń biurowych, magazynowych, placu parkingowego wraz z mediami), a jej stała obsługa prawna to 6.150 zł brutto; koszty pracownicze 11.307,98 zł oraz koszty paliwa 3.979,64 zł brutto. Postanowieniem z dnia 24 października 2017 r. referendarz odmówił spółce przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu stwierdził, że nie wykazała ona, by spełniała przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie skarżąca wniosła o zmianę powyższego postanowienia, w uzasadnieniu podając, że w sposób należyty wykazała brak majątku do pokrycia kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem podmiotom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia jednostce znajdującej się w trudnej sytuacji finansowej możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Zgodnie z art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W myśl art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków, lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy może zostać przyznane osobie prawnej w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.) Określenie "gdy osoba prawna wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. Wskazać także należy, iż przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej nie jest obligatoryjne, mimo spełnienia przez nią przesłanek, na co wskazuje zawarty w treści 246 § 2 p.p.s.a. zwrot "może być przyznane". W orzecznictwie podkreśla się jednakże, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów także sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04 niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji każdy na obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienia od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (vide: postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 niepubl.). Dodatkowo wskazać należy, iż to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy w określonym zakresie. W sytuacji, gdy wnioskodawca jest osobą prawną – jak ma to miejsce w niniejszej sprawie – musi ona wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, lecz także że nie ma ich, mimo wykorzystania wszelkich możliwości, aby zdobyć fundusze na ich pokrycie. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że skarżąca nie wykazała w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wymagalnym kosztem skarżącej jest wpis sądowy od skargi w wysokości 100.000 zł. Jak słusznie wskazał referendarz, spółka prawa handlowego, która twierdzi, że nie dysponuje bieżącymi środkami na koszty sądowe, powinna udowodnić, że nie jest w stanie uzyskać ich od wspólników, zanim o pomoc zwróci się do Skarbu Państwa. Poprawnie należy ocenić stwierdzenie referendarza, która tut. Sąd podziela, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo pomocy, może pokryć koszty postępowania przez żądanie dopłat od wspólników (por. postanowienie NSA z 12.01.2012 r., sygn. akt II FZ 796/11, dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzeczeniu z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 796/11 Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę na możliwość pozyskania przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1578 ze zm.) umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-3000 K.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (tak też NSA w postanowieniu z dnia 11 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GZ 123/12, z dnia 20 października 2015 r., sygn. akt II FZ 812/15, dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Bez wątpienia trzeba uznać, że sytuację spółki można ocenić jako taką, w której zobowiązanie wspólników do dopłat byłoby potrzebne. Na marginesie Sąd dodaje, że nie jest przesłanką udzielenia prawa pomocy spółce sytuacja, w której wśród jej wspólników są osoby, które posiadają udziały w innej spółce (P. T. C. Spółka z o.o., z siedzibą w W.) i można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że ich sytuacja majątkowa (dochody) pozwala na zasilenie majątku i udzielenie skarżącej spółce dopłat lub pożyczek, co pozwoliłoby spółce ponieść koszty sądowe bez konieczności występowania o udzielenie pomocy ze strony Skarbu Państwa. Brak podjęcia działań w opisanym zakresie uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W postanowieniach z dnia 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 i z dnia 19 listopada 2004 r. o sygn. akt I FZ 436/04 NSA stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Rzeczywiście, w 2015 r., w 2016 r., jak i w 2017 r. (od stycznia do września) spółka wykazuje stratę. Znaczenie straty wykazywanej w dokumentach księgowych i podatkowych nie jest jednak tak oczywiste, jak stara się wykazać skarżąca. Pomimo wykazywanej księgowo straty, istotnym czynnikiem pozwalającym na ocenę kondycji przedsiębiorstwa jest wysokość uzyskiwanego z tej działalności przychodu. Wykazywana przez stronę strata powstaje w następstwie nadwyżki kosztów uzyskania przychodów nad wydatkami, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie świadczy o braku środków finansowych (zob. postanowienia NSA z dnia 22 marca 2011 r., II GZ 112/11, z dnia 19 stycznia 2016 r., II GZ 961/15, z dnia 20 stycznia 2016 r., I GZ 889/15 i z dnia 2 lutego 2016 r., II GZ 9/16). Okoliczność, że skarżąca poniosła stratę nie świadczy zatem, że spółka utraciła płynność finansową. Skarżąca nie wykazała, że zamierza zawiesić prowadzoną działalność gospodarczą, czy też by była objęta postępowaniem likwidacyjnym, upadłościowym, układowym lub naprawczym. Dla oceny kondycji finansowej spółki istotne znaczenie ma uzyskiwany przychód, który za rok 2015 wyniósł 10.841.134,05 zł za 2016r. 634.241,03 zł, natomiast za okres od stycznia do września 2017r. 470.693,54 zł. Ważna jest również wysokość kapitału zakładowego czy wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok. Pozycje te wynoszą odpowiednio 3.472.000,00 zł i 386.005,07 zł, znacznie przewyższając wartość wpisu w dwóch wniesionych do tut. Sądu sprawach. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych, powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08). Bez znaczenia dla oceny możliwości płatniczych pozostaje również prowadzenie postępowania egzekucyjnego (czy też zabezpieczającego) względem strony, szczególnie w sytuacji, gdy kontynuuje ona prowadzenie działalności gospodarczej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1589/14, wskazane orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Sąd w pełni aprobuje powyższe poglądy i stwierdza, że oceniając przesłanki przyznania prawa pomocy skarżącej, należy odnieść się przede wszystkim do osiąganego przez nią przychodu i rozmiaru prowadzonej działalności gospodarczej. Zgodnie z dominującą w orzecznictwie wykładnią koszty sądowe (a ściślej możliwość prowadzenia sporów sądowych, z którymi te koszty się wiążą) stanowią element ryzyka podejmowanego w ramach działalności gospodarczej (por. np. post. NSA z 25 lutego 2015 r., I FZ 43/15, CBOSA). Sąd podtrzymuje zatem prawidłowość stwierdzeń referendarza, że racjonalny uczestnik obrotu gospodarczego powinien zabezpieczyć środki na ponoszenie wszelkich zobowiązań publicznoprawnych, w tym ponoszenie kosztów ewentualnych postępowań sądowych. Zauważenia wymaga przy tym, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11). Natomiast w przedmiotowej sprawie, jak słusznie wskazał referendarz, z prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 3 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Bd 1253/14 decyzją z dnia 22 sierpnia 2013 r. Naczelnik Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Skarbowego w B. orzekł o zabezpieczeniu na majątku "I." spółka. z o. o. (poprzednia nazwa spółki pod którą funkcjonowała w obrocie gospodarczym) zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za okres od stycznia do czerwca 2012 r. w przybliżonej łącznej kwocie 15.251.613 zł oraz odsetek za zwłokę należnych od tego zobowiązania w kwocie 2.340.127 zł. Podkreślenia wymaga, że w tym postępowaniu spółka również korzystała z usług profesjonalnego pełnomocnika, a zatem bez wątpienia miała świadomość toczącego się postępowania w zakresie prowadzonego postępowania w sprawie rozliczenia podatku VAT. Skoro przychody spółki za 2015 r. wyniosły ponad 10.000.000 zł, to bez wątpienia część środków mogła wygospodarować na pokrycie kosztów przyszłego procesu sądowego. Sąd zgadza się także z oceną referendarza, której dokonał w odniesieniu do faktu wyzbycia się majątku w celu uniknięcia egzekucji wynikającego z przywołanego już wyroku I SA/Bd 1253/14. Z całą mocą stwierdzić należy, iż proceder taki nie może skutkować przyznaniem prawa pomocy i przerzuceniem ciężaru kosztów postępowania sądowego na ogół społeczeństwa. Skoro zbycie nieruchomości nastąpiło w trakcie postępowania podatkowego skarżąca powinna brać pod uwagę możliwość powstania ewentualnych zobowiązań podatkowych i związanych z tym kosztów. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia od kosztów sądowych jest ograniczeniem realizacji jej praw przed sądem (por. postanowienia NSA: z dnia 30 stycznia 2009 r., II OZ 66/09; z dnia 26 września 2013 r., II FZ 579/13, II FZ 579/13; z dnia 10 kwietnia 2013 r., II FZ 28/13). Ponadto zgodzić się należy ze stwierdzeniem referendarza, że z deklaracji VAT-7 w okresie od stycznia do czerwca wynika, że skarżąca spółka dokonała dostawy towarów i usług w łącznej kwocie 1.848.194 zł, w tym w maju na kwotę 981.000 zł oraz w czerwcu za kwotę 862.000 zł. Ponadto w powyższym okresie spółka dokonała nabycia towarów i usług pozostałych za łączna kwotę 171.577 zł. Natomiast w kasie spółki na dzień 28 lutego 2017r. znajdował się kwota 240.172 zł. Zatem słusznie ocenił referendarz, a Sąd tę opinię podziela, że strona miała możliwość zgromadzenia środków na pokrycie kosztów swojego udziału w sprawie. Oceny przedstawionej w powyższych rozważaniach nie zmienia również fakt, iż wyznaczony w niniejszej sprawie wpis sądowy stanowi kwotę 100.000 zł. Z uwagi na całokształt powyżej wskazanych okoliczności Sąd uznał, że referendarz sądowy trafnie ocenił, że przesłanka z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nie została spełniona. W związku z tym Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.