I SA/Bd 785/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Mirella Łent (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Tomasz Wójcik Asesor WSA Joanna Ziołek Protokolant: Starszy asystent sędziego Agnieszka Kujawa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lutego 2025 r. sprawy ze skargi adwokata R. S. o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 23 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 644/20 w zakresie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi S. R. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego oleju smarowego postanawia: 1. wznowić postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy; 2. uchylić postanowienie Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 23 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 644/20; 3. przyznać od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy adwokatowi R. S. kwotę 2.214 zł (słownie: dwa tysiące dwieście czternaście złotych), w tym podatek od towarów i usług w wysokości 414 zł (słownie: czterysta czternaście złotych), tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej. Adwokat R. S. (późniejsze nazwisko "[...]", dalej jako: adwokat, pełnomocnik z urzędu) został ustanowiony pełnomocnikiem z urzędu S. R. w toku postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy, sygn. akt I SA/Bd 644/20, wszczętego skargą na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 3 września 2020 r. w przedmiocie podatku akcyzowego z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego oleju smarowego. Pismem z dnia [...] czerwca 2024 r. adwokat działając w imieniu własnym wniósł o zmianę (względnie uchylenie) pkt 2 wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 9 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 644/20 oraz postanowienia z dnia 23 lutego 2022 r., I SA/Bd 644/20, którym przyznano mu zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej w kwocie 1.476 zł. Wskazał na art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023, poz. 1634 ze zm.) – dalej: "p.p.s.a." powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 lutego 2024 r., SK 90/22 (Dz. U. z 2023 r., poz. 2631). Podniósł że orzeczeniem tym Trybunał stwierdził zakresowo niezgodność z Konstytucją RP określonych przepisów rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata. Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 398/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odrzucił skargę o wznowienie postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 31 października 2024 r., sygn. akt I FZ 161/24 uchylił zaskarżone postanowienie. NSA za wadliwą uznał ocenę prawną Sądu pierwszej instancji o niedopuszczalności złożonej przez adwokata skargi o wznowienie postępowania zawartej w piśmie z dnia 4 czerwca 2024 r. Podkreślił, że w świetle brzmienia art. 190 ust. 4 Konstytucji RP oraz art. 270 i art. 272 § 1 p.p.s.a. jako pozbawione dostatecznych podstaw należało postrzegać automatycznie uzależnienie dopuszczalności wznowienia postępowania przed sądem administracyjnym od charakteru lub formy prawomocnego orzeczenia sądowego, które ma zostać wzruszone wykluczając z nich wszystkie postanowienia niekończące postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 p.p.s.a. Dodał również, że ocena prawna wyrażona przez sąd pierwszej instancji naruszała częściowo przepisy dotyczące właściwości sądu w sprawach ze skargi o wznowienie postępowania. Wskazał, że postępowanie w przedmiocie wznowienia postępowania rozstrzygnięcia o kosztach zawartego w pkt 2 wyroku WSA z dnia 9 marca 2021 r., sygn. I SA/Bd 644/20, powinno zostać przekazane w trybie 59 § 1 w zw. z art. 276 p.p.s.a. do NSA jako sądu w tym zakresie właściwego w rozumieniu art. 275 zdanie drugie p.p.s.a. albowiem NSA postanowieniem z dnia 22 grudnia 2021 r. sygn. akt I FSK 1483/21 stwierdził bezprzedmiotowość postępowania z wniosku o cofnięcie zażalenia zawartego w skardze kasacyjnej z dnia 4 maja 2021 r. od wyżej wskazanego wyroku. Zgodnie z powyższymi wytycznymi NSA, postanowieniem z dnia 16 grudnia 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 785/24 WSA w Bydgoszczy stwierdził swą niewłaściwość w zakresie orzekania w przedmiocie wznowienia postępowania rozstrzygnięcia o kosztach zawartego w pkt 2 wyroku WSA z dnia 9 marca 2021 r., sygn. I SA/Bd 644/20 i przekazał sprawę według właściwości NSA. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sąd w niniejszej sprawie rozpoznawał skargę o wznowienie postępowania w zakresie postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 23 lutego 2022 r., w sprawie I SA/Bd 644/20 przyznającego pełnomocnikowi z urzędu kwotę 1.476 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej. Skarga ta okazała się dopuszczalna i zasadna. W aspekcie oceny dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego tut. Sąd miał na uwadze w szczególności przepisy art. 280 § 1 i art. 281 p.p.s.a. Zgodnie z pierwszym z nich sąd bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. W braku jednego z tych wymagań sąd skargę o wznowienie odrzuci, w przeciwnym razie wyznaczy rozprawę. Z kolei art. 281 p.p.s.a. stanowi, że na rozprawie sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i jeżeli brak jest ustawowej podstawy wznowienia lub termin do wniesienia skargi nie został zachowany, odrzuca skargę o wznowienie. Sąd może jednak po rozważeniu stanu sprawy połączyć badanie dopuszczalności wznowienia z rozpoznaniem sprawy. W zakresie wstępnej oceny na temat dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego, które było zakończone prawomocnym postanowieniem w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, wypowiedział się już Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 31 października 2024 r., sygn. akt I FZ 161/24. Postanowienie to zostało wydane w wyniku uwzględnienia zażalenia pełnomocnika z urzędu od postanowienia odrzucającego jego skargę o wznowienie postępowania obejmującego orzekanie o takich kosztach. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela zapatrywania prawne odnośnie do dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego postanowieniem sądu i wyrażone we postanowieniu z dnia 31 października 2024 r., I FZ 161/24, Z tego powodu, jak również z uwagi na częściowe związanie tym prawomocnym orzeczeniem (art. 170 p.p.s.a.), nie zachodziła potrzeba ponownego prezentowania szerszego wywodu prawnego we wskazanym zakresie. W ramach oceny dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego stwierdzić należało, że została ona oparta na podstawie przewidzianej w ustawie, przy jednoczesnym dochowaniu terminu do jej wniesienia. Możliwość żądania wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie, wynika wprost z art. 272 p.p.s.a. W takim przypadku - w myśl art. 272 § 2 p.p.s.a. - skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Zgodnie zaś z art. 278 p.p.s.a., po upływie lat pięciu od uprawomocnienia się orzeczenia nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem przypadku, gdy strona była pozbawiona możności działania lub nie była należycie reprezentowana. Pełnomocnik działający z urzędu w skardze o wznowienie postępowania sądowego powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 lutego 2024 r. w sprawie o sygn. akt SK 90/22, w którym stwierdzono, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631; dalej: rozporządzenie ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z uzasadnienia postanowienia z dnia 23 lutego 2022 r. o sygn. akt I SA/Bd 644/20 wynika, że rozstrzygając o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie przepisów rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu objętych powyższym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. W ślad za tym należało przyjąć, że skarga o wznowienie postępowania sądowego została oparta na podstawie przewidzianej w ustawie. Jednocześnie uwzględniając, że skargę tę wniesiono do Sądu w dniu [...] czerwca 2024 r., przywołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 4 marca 2024 r. a postanowienie Sądu objęte wskazaną wyżej podstawą wznowienia zapadło w dniu 23 lutego 2022 r., stwierdzić należało, że w badanej sprawie pełnomocnik z urzędu dochował trzymiesięcznego terminu wynikającego z art. 272 § 2 p.p.s.a., jak i również nie upłynął jeszcze pięcioletni termin wynikający z art. 278 p.p.s.a. Powyższe nakazywało wznowić postępowanie sądowe, o czym orzeczono jak w punkcie pierwszym sentencji niniejszego postanowienia. Po przesądzeniu dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania kluczowe stało się odniesienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 90/22 i jego skutków prawnych do prawomocnego orzeczenia sądowego, na mocy którego ukształtowane zostało wynagrodzenia pełnomocnika tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Jak już wspomniano w wyroku w sprawie o sygn. akt SK 90/22, Trybunał Konstytucyjny stwierdził zakresową niekonstytucyjność określonych przepisów rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. W pisemnych motywach orzeczenia Trybunał zwrócił natomiast uwagę, że w istocie problem konstytucyjny w zawisłej przed nim sprawie nie ograniczał się do przepisu, który ustanawia opłatę (wyrażoną w postaci konkretnej wartości liczbowej) za określoną w nim czynność dokonaną przez adwokata z urzędu, lecz dotyczy oceny całego mechanizmu wynagradzania adwokatów świadczących pomoc prawną z urzędu. Zamiarem skarżącego było poddanie kontroli trybunalskiej normy prawnej ustanawiającej ogólną zasadę określania wysokości opłaty stanowiącej koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa udzielonej przez adwokata z urzędu, zgodnie z którą wysokość tej opłaty jest niższa niż stawka minimalna opłat za czynności adwokatów działających w takich samych sprawach z wyboru, określonych w rozporządzeniu ws. opłat za czynności adwokackie. Zważywszy na te elementy Trybunał Konstytucyjny przyjął, że przedmiotem kontroli w sprawie ze skargi konstytucyjnej jest zgodność z Konstytucją RP § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, tworzących normę zezwalającą na przyznanie adwokatom ustanowionym z urzędu wynagrodzenia w wysokości niższej niż stawka minimalna ustalona dla adwokatów działających w takiej samej sprawie z wyboru. Trybunał uznał zatem, że ocena zgodności z Konstytucją normy ustanawiającej ogólną zasadę określania wysokości opłat za pomoc prawną udzieloną przez adwokata z urzędu będzie miała bezpośredni wpływ na dalsze obowiązywanie nie tylko zakwestionowanego § 17 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, lecz także wszystkich pozostałych przepisów określających wysokość poszczególnych opłat, zawartych w rozdziałach 2-4 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (por. pkt III ppkt 2.1.2 i 2.1.3 uzasadnienia wyroku TK w sprawie o sygn. akt SK 90/22). Mając na względzie szczególny status adwokatów jako osób wykonujących zawód zaufania publicznego - niezależnie, czy świadczą oni pomoc prawną z urzędu, czy z wyboru - oraz to, że podstawowym celem pomocy prawnej świadczonej przed organami wymiaru sprawiedliwości tak z urzędu, jak i z wyboru jest zagwarantowanie stronom dostępu do sądu dla realizacji ochrony ich praw, Trybunał Konstytucyjny doszedł do wniosku, że zróżnicowanie stawek wynagrodzeń dla adwokatów z urzędu i z wyboru za wykonywanie tych samych czynności narusza w szczególności gwarancję równej ochrony praw majątkowych (tu: wynagrodzenia za świadczoną pomoc prawną) w związku z zasadą równego traktowania przez władze publiczne (por. pkt III ppkt 6.1 uzasadnienia wyroku TK w sprawie o sygn. akt SK 90/22). Określając skutki własnego wyroku Trybunał Konstytucyjny przyjął, że z chwilą publikacji jego sentencji w Dzienniku Ustaw derogowane zostaną przepisy określające wysokość opłat stanowiących koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, określone, zgodnie z odesłaniem zawartym w § 4 ust. 1 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, w rozdziałach 2-4 tego rozporządzenia /§ 8 - § 21/ oraz że od dnia jego publikacji, przy zasądzaniu kosztów pomocy udzielonej przez adwokata z urzędu, zastosowanie będą mieć stawki minimalne określone w rozdziałach 2-4 rozporządzenia ws. opłat za czynności adwokackie /§ 2 - § 14/ (por. pkt III ppkt 7 uzasadnienia wyroku TK w sprawie o sygn. akt SK 90/22). Uwzględniając powyższe zapatrywania prawne Trybunału Konstytucyjnego stwierdzić więc należało, że skarga o wznowienie postępowania sądowego zasługiwała na uwzględnienie. Zasadnie wywiedziono w niej, że różnicowanie stawek wynagrodzenia dla adwokatów z urzędu oraz dla adwokatów z wyboru, w taki sposób jaki wynika z wyżej wymienionych rozporządzeń, narusza standardy konstytucyjne. W podanych uwarunkowaniach faktycznych i prawnych należało sprawę dotyczącą przyznania adwokatowi (na jego wniosek) kosztów za udzieloną pomoc prawną z urzędu rozpoznać na nowo w granicach zakreślonych podstawą wznowienia. Dokonując zatem ponownej oceny sytuacji prawnej pełnomocnika z urzędu, z uwzględnieniem motywów wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 90/22 oraz przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd uznał za konieczne i celowe uchylenie postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 23 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 644/20 (o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu kwoty 1.476 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej) jako wydanej w oparciu o przepisy uznane za niekonstytucyjne, czemu dano wyraz w punkcie drugim sentencji niniejszego postanowienia. W realiach niniejszej sprawy, na podstawie art. 282 § 2 p.p.s.a. przyjęto, że przy właściwej tej sprawie wartości przedmiotu zaskarżenia mieszczącej się w przedziale powyżej 10.000 zł do 50.000 zł, podstawę prawną kształtującą wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu powinien stanowić § 2 pkt 5 w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia ws. opłat za czynności adwokackie jako przewidujący za sporządzenie i wniesiecie skargi kasacyjnej stawkę w wysokości 50% stawki minimalnej wynoszącej 3.600 zł (50% stawki minimalnej – 1.800 zł), a nie § 8 pkt 5 w związku z § 21 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, który za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej przewidywał 50% stawki minimalnej wynoszącej 2.400 zł (50% stawki minimalnej – 1.200 zł). Jednocześnie zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu stawkę (opłatę) w wysokości 1.800 zł należało podwyższyć o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, na podstawie art. 282 § 2 w związku z art. 250 § 1 pkt 1 p.p.s.a., § 2 pkt 5 w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia ws. opłat za czynności adwokackie i § 4 ust. 3 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, orzekł o przyznaniu od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy pełnomocnikowi z urzędu kwoty 2.214 zł (tj. 1.800 zł plus 414 zł jako kwoty podatku VAT w stawce 23%) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej w sprawie, która toczyła się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy w związku ze skargą w sprawie prowadzonej pod sygn. akt I SA/Bd 644/20 (punkt trzeci niniejszego postanowienia). O kosztach tego postępowania sądowego nie orzekano, ponieważ nie było ku temu podstaw prawnych i faktycznych. W sprawie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu stroną jest tylko pełnomocnik z urzędu i tym samym nie ma strony przeciwnej od której ów pełnomocnik mógłby otrzymać (choćby potencjalnie) dodatkowo zwrot kosztów postępowania (jeśli jakieś by poniósł). Nadto w świetle wykładni systemowej przepisów art. 243 § 1 zdanie drugie, art. 254 § 1, art. 258 § 2 pkt 8 i art. 261 w związku z art. 276 zdanie pierwsze p.p.s.a. skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem dotyczącym zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (w tym przyznania wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) pozostawała wolna od wpisu sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 31 października 2024 r., sygn. akt I FZ 161/24). Pełnomocnik z urzędu jako wnoszący tę skargę nie poniósł zatem żadnego ciężaru kosztów sądowych związanych z opłatą sądową z tego tytułu. Nie ponosił również takich opłat we własnej sprawie z zażalenia dotyczącego postanowienia o przyznaniu wynagrodzenia za zastępstwo prawne udzielone na zasadach prawa pomocy. Żadnych kosztów procesowych nie generowało również samodzielne działanie adwokata we własnej sprawie o należne jemu wynagrodzenie, w tym ze skargi o wznowienie postępowania sądowego.