I SA/Bd 895/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2015r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. F. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. F. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień, maj, czerwiec 2012r. postanowił: odmówić przyznania prawa pomocy W dniu 29 października 2014r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na urzędowym formularzu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z synem. Skarżący oświadczył, że nie posiada oszczędności, przedmiotów wartościowych, nieruchomości oraz nie osiąga dochodów. Jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Zarządzeniem z dnia 30 października 2014r. Referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżącego do nadesłania dokumentów oraz oświadczeń obrazujących sytuację finansową i majątkową wnioskodawcy oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W odpowiedzi, do akt sprawy I SA/Bd 896/14 (równolegle rozpoznawany wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy) skarżący przedłożył: wyciągi z rachunków bankowych; zeznania podatkowe za lata 2012-2013 PIT-36L, z których wynika, że za powyższe okresy z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący osiągnął dochód w kwotach [...] zł (przychód [...] zł) oraz 0 zł, umowę użyczenia pokoju, decyzję o uznaniu skarżącego za osobę bezrobotną z dniem 23 września 2013r., decyzję o utracie przez skarżącego statusu osoby bezrobotnej z dniem 25 września 2014r. na 120 dni w wyniku pierwszego niestawiennictwa, umowę rozdzielności majątkowej zawartej w formie aktu notarialnego. Ponadto skarżący oświadczył, że nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym, mieszka i jest zameldowany w domu, którego właścicielką jest jego żona, z którą posiada rozdzielność majątkową, żona pozwala skarżącemu korzystać z jedzenia, które kupuje, nie korzysta z pomocy rodziny. Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2014r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Bydgoszczy odmówił przyznania prawa pomocy. We wniesionym sprzeciwie skarżący wskazał, że referendarz zakwestionował w istocie instytucję rozdzielności majątkowej ugruntowaną w polskim prawie rodzinnym. W ocenie skarżącego organy państwa nie powinny ingerować w wewnętrzne uregulowania stosunków majątkowych małżonków. W sprzeciwie wskazano również, że wnioskodawca nie prowadzi już własnej działalności gospodarczej, a ocena dokumentacji z 2012r. nie przesądza o rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego, ponieważ w 2013r. nie uzyskiwał on już żadnego przychodu. Zaznaczył, że samo prowadzenie w przeszłości działalności gospodarczej w znacznych rozmiarach nie przesądza o jego aktualnej sytuacji finansowej, która jest bardzo trudna. Zarzucił referendarzowi, że przeprowadził analizę przychodów, podczas gdy jedynie dochody mogą odzwierciedlać jego rzeczywiste możliwości finansowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r. poz. 270) – dalej jako: "p.p.s.a." w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 23 grudnia 2014r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 12 grudnia 2014r., który nie został odrzucony przez Sąd, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne j.w.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Dopełnieniem powyższych przepisów jest art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Ponadto, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy na wstępie należy zaznaczyć, że obecnie przed tut. Sądem zawisły dwie sprawy skarżącego, w których zobowiązany jest do zapłaty wpisów sądowych w łącznej kwocie [...] zł, przy czym wpis w niniejszej sprawie wynosi [...] zł. Oceniając przedstawione przez stronę informacje w kontekście przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. sytuacji gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny uznać należy, że składający wniosek o przyznanie prawa pomocy, z naruszeniem spoczywającego na stronie obowiązku nie wykazał i nie udokumentował podnoszonych we wniosku okoliczności. W ocenie Sądu skarżący nie uprawdopodobnił, że jego sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie wniosku. W złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) skarżący podał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie posiada oszczędności, majątku, przedmiotów wartościowych, zdolności kredytowej oraz nie osiąga dochodów. Wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z synem. Na wezwanie referendarza sądowego, skarżący przedstawił wyciągi z rachunków bankowych, zeznania podatkowe za lata 2012-2013 PIT-36L, z których wynika, że za powyższe okresy z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący osiągnął dochód odpowiednio: w kwocie [...] zł (przychód [...] zł) oraz 0 zł (przychód 0 zł) , a także umowę użyczenia pokoju, decyzję o uznaniu go za osobę bezrobotną z dniem 23 września 2013r., decyzję o utracie przez skarżącego statusu osoby bezrobotnej z dniem 25 września 2014r., umowę rozdzielności majątkowej zawartej w formie aktu notarialnego. Ponadto skarżący, w załączonym oświadczeniu, podał, że z nikim nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego, mieszka i jest zameldowany w domu, którego właścicielką jest jego żona, z którą posiada rozdzielność majątkową od 1999r. Nie uzyskuje żadnego wynagrodzenia z tytułu emerytury czy renty, ani nie otrzymuje pomocy od rodziny. Nie posiada żadnych oszczędności. Jedzenie otrzymuje od żony. W sprzeciwie skarżący podkreślił natomiast, że małżonkowie mają pełne prawo uregulowania swoich stosunków majątkowych, a organy państwowe nie powinny w to ingerować. W ocenie Sądu, nie można zgodzić się ze stanowiskiem skarżącego, że wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd za nierzetelne uznał oświadczenia złożone przez stronę w trakcie niniejszego postępowania. Wskazać należy, że skarżący uchyla się od wskazania sytuacji materialnej żony wbrew zasadzie, iż strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Wbrew stanowisku skarżącego, okoliczność pozostawania przez niego w rozdzielności majątkowej z żoną ma wpływ na ocenę jego sytuacji rodzinnej i materialnej. W postanowieniu z dnia 15 maja 2008r., sygn. akt II FZ 146/08 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) - dalej: "k.r.o.", małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Także w postanowieniu z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, iż zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Ponadto za niezasadny Sąd uznał argument zawarty w sprzeciwie, że rzeczywiste możliwości zarobkowe wnioskującego odzwierciedla wyłącznie dochód. Z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika, że działalność gospodarczą prowadził w znacznym rozmiarze, a uzyskany przez niego przychód kształtował się na wysokim poziomie, o czym świadczy przedłożone przez niego zeznanie PIT-36L, z którego wynika, że osiągnął dochód za 2012r. w kwocie [...] (przychód [...] zł). Zgodzić należy się należy ze skarżącym, iż w 2013r. jego przychód oraz dochód wyniósł 0 zł. W tym kontekście zauważyć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie. Zauważyć bowiem należy, że koszty uzyskania przychodu powiększane są np. o odpisy amortyzacyjne, co z kolei powoduje niższy dochód podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Nie oznacza to jednak, że środki finansowe z działalności gospodarczej są równe temu dochodowi. Oczywiście działalność gospodarcza może przynosić niskie dochody czy nawet stratę podatkową, co jednak nie jest równoznaczne z brakiem uzyskiwania w ogóle realnego dochodu – środków finansowych. Wykazywanie przy dużych obrotach (milionowych) równocześnie wysokich kosztów uzyskania przychodów nie przesądza jeszcze, że podatnik nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Odróżnić bowiem należy dochód podatkowy, od faktycznego dochodu osiąganego z działalności gospodarczej będącego w dyspozycji podatnika. Stąd pomijanie całkowicie wielkości obrotów/przychodów – jak domaga się skarżący – i dokonywanie oceny sytuacji materialnej skarżącego wyłącznie poprzez pryzmat dochodu ustalonego na użytek podatku dochodowego, jest nieuprawnione. Podkreślenia również wymaga, że skarżący będąc ówcześnie przedsiębiorcą w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne czy pieniężne zobowiązania umowne. Podkreślenia też wymaga, że we wniosku o przyznania prawa pomocy, na formularzu PPF, skarżący rubryki dotyczące posiadanego majątku wypełnił wpisując "brak" (pkt 7.1, 7.2, 7.2.1, 7.2.2), a rubryki dotyczące uzyskiwanego dochodu przekreślił (pkt 10). Zatem skarżący niczego nie posiada i nic nie ma. Mieszka w domu, którego właścicielką jest jego żona, która pozwala mu też korzystać z jedzenia. Wyjaśnienia te trudno uznać za wiarygodne, w szczególności gdy zważy się, że skarżący w 2012r. osiągnął dochód podatkowy w wysokości [...] zł. Z doświadczenia życiowego wynika, że taki dochód zapewnia utrzymanie przez kilka lat. Strona celowo akcentuje swoje ubóstwo, aby uchylić się od uiszczenia kosztów sądowych. To na wnioskodawcy ciąży obowiązek rzetelnego współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź składanie niepełnych lub sprzecznych oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 12 kwietnia 2011r., sygn. akt II GZ 165/11; z dnia 13 stycznia 2011r., sygn. akt I GZ 455/10 – dostępne j.w.). Tak więc w sytuacji, gdy strona uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej wyjątkowo trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2010r., sygn. akt II FZ 607/10, LEX nr 742666). Podkreślić należy, że strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości, co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Skarżący nie wykazał również na etapie sprzeciwu inicjatywy w przedstawieniu nowych, dodatkowych dokumentów świadczących o zasadności złożonego wniosku. Skarżący oświadczył również, że do utraty dochodu z prowadzonej działalności przyczynił się pobyt w areszcie śledczym w okresie od 31 stycznia 2013r. od 17 lipca 2013r. W tym kontekście zauważyć należy, że wprawdzie pozbawienie wolności może przyczynić się do pogorszenia sytuacji majątkowej czy rodzinnej wnioskodawcy, jednakże zdaniem Sądu, sam pobyt w areszcie przez ok. 6 miesięcy w 2013r. nie może mieć - z uwagi na wyżej zaprezentowaną argumentację - przesądzającego wpływu na przyznanie stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazać również należy, że z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy skarżący wystąpił w październiku 2014r., a zatem po upływie ponad roku od pobytu w areszcie. Ponadto Sąd zauważa, że skarżący z dniem 25 września 2014r. utracił status osoby bezrobotnej w wyniku pierwszego niestawiennictwa (k. 59 akt sądowych sygn. akt I SA/Bd 896/14). Skarżący zatem nie dopełnił elementarnych obowiązków, aby zachować status osoby bezrobotnej i ewentualnie pozyskać za pośrednictwem Urzędu Pracy stosowne zatrudnienie. Jednocześnie domaga się, aby Skarb Państwa poniósł ciężar kosztów postępowania sądowego, którego on jest inicjatorem. Nie można przecież wykluczyć, że dopełnienie obowiązków osoby bezrobotnej mogłoby doprowadzić do pozyskania oferty pracy i zatrudnienia, a w konsekwencji otrzymywania wynagrodzenia, co polepszyłoby sytuację materialną skarżącego. Reasumując, w ocenie Sądu, na podstawie złożonych w trakcie postępowania dokumentów nie można jednoznacznie ustalić, jaki jest stan finansowy i majątkowy skarżącego. Skarżący bowiem nie przedstawił rzetelnych informacji dotyczących swojej sytuacji. W konsekwencji stwierdzić należy, że skarżący w trakcie całego postępowania nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia. .