I SA/Bd 920/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka Sędzia WSA Mirella Łent Protokolant: Asystent sędziego Daniel Łuczon po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 13 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi H. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości 3. zasądza od Skarbu Państwa (Kasa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy) na rzecz radcy prawnego J. B. kwotę [...] zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Wnioskiem z dnia 11 maja 2009 r. H. O. wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, motywując go ciężką sytuacją materialną. Wyjaśniła, że wprawdzie zadłużenie wobec ZUS zostało rozłożone na raty, jednak były one nierównomierne, gdyż pierwsze raty były w kwocie po około 100 zł, natomiast obecnie wynoszą one około 300 zł, co przewyższa możliwości płatnicze wnioskodawcy. Strona podała, że na życie po opłaceniu wszystkich miesięcznych obciążeń pozostaje jej 168 zł. Wskazała przy tym, że do stałych wydatków dochodzą jeszcze wydatki nieprzewidziane, co pociąga za sobą konieczność zaciągnięcia kredytu. Podkreśliła, że jest w stanie zaspokoić niezbędne potrzeby życiowe swoje i męża tylko dzięki pomocy najbliższej rodziny. Decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika na ubezpieczenie społeczne za okres od lipca 2002 r. do listopada 2004 r. w łącznej kwocie [...] zł. W uzasadnieniu organ wskazał na brak wystąpienia stanu całkowitej nieściągalności z uwagi na możliwość wdrożenia egzekucji ze świadczenia emerytalnego bądź za pośrednictwem naczelnika urzędu skarbowego. Organ zgodził się wprawdzie z twierdzeniem o niemożności jednorazowego uregulowania zadłużenia, jednakże nie wykluczył możliwości jego spłaty w dłuższym okresie czasu w formie układu ratalnego, realizowanego obecnie na podstawie zawartej w dniu 22 kwietnia 2008 r. umowy. Organ wskazał przy tym, że z przedstawionych dokumentów obrazujących stan zdrowia zarówno wnioskodawcy jak i męża nie wynika, aby oboje małżonkowie całkowicie utracili zdolność do pracy zarobkowej. Wnioskiem z dnia 24 sierpnia 2009 r. strona wystąpiła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniosła, że sytuacja finansowa w jakiej się znajduje, przy jednoczesnym wzroście kwoty rat, spowodowała, iż nie jest w stanie wywiązywać się z zawartej z ZUS umowy. Strona wskazała na stan zdrowia męża, który z powodu choroby kręgosłupa ma poważne ograniczenia w podjęciu zatrudnienia. Wskazała, że z dniem 10 września 2009 r. mąż straci prawo do zasiłku dla bezrobotnych i jak do tej pory nie otrzymał żadnej propozycji pracy z urzędu pracy. Decyzją z dnia [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wskazał, że na podstawie posiadanych dokumentów i spisanego w dniu 29 maja 2009 r. wywiadu majątkowego ustalono, iż wnioskodawczyni obecnie utrzymuje się z przyznanego świadczenia emerytalnego w wysokości [...] zł brutto, [...] zł netto. Strona nie ma rachunków bankowych, wierzytelności, udziałów w firmach i przedsiębiorstwach, ruchomości ani majątku nieruchomego. Zamieszkuje w domu jednorodzinnym na działce o pow. [...] m2 położonej w miejscowości G., nieruchomość stanowi własność siostry. Ponoszone wydatki i opłaty wynoszą łącznie 1.246,88 zł: leki - 192,62 zł (w tym strony 68,94 zł, i męża 123,68 zł), środki czystości - około 150 zł, abonament - 60 zł, woda i ścieki - około 80 zł, śmieci - 38,26 zł, energia - około 100 zł, opał - 262 zł (średnia miesięczna; na rok zużywane jest 4,5 tony po 700 zł każda), kredyt - 229 zł, ZUS - 95 zł. Organ wskazał, że działalność prowadzona była samodzielnie - brak jest osób trzecich mogących odpowiadać za powstałe zadłużenie. Strona nie ma członków rodziny pozostających na utrzymaniu - dwoje dorosłych dzieci utrzymuje się samodzielnie, mąż J. pobiera zasiłek dla bezrobotnych do września 2009 r. Z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2008 wynika, iż osiągnął on dochód w kwocie [...] zł, co w przeliczeniu na miesiąc dawało kwotę około [...] zł. Strona spłaca zobowiązanie z tytułu kredytu w [...] zaciągniętego w kwocie 4.961,43 zł, termin płatności ostatniej raty przypada na dzień 13 stycznia 2011 r., miesięczna rata wynosi 229,05 zł. Skarżąca przedstawiła dokumenty obrazujące stan zdrowia męża – kartę informacyjną z leczenia szpitalnego (oddział kardiologiczny) i wynik badania rezonansu magnetycznego, w którym zalecono systematyczną kontrolę lekarską i systematyczne stosowanie leków. Organ podał, że w stosunku do zaległości figurujących na koncie egzekucja nie jest prowadzona - zaległości objęte są układem ratalnym na podstawie umowy z dnia 22 kwietnia 2008 r. nr 38/2008. Przechodząc do rozpatrzenia przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu składek, organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpił stan całkowitej nieściągalności w świetle art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.). Jak wykazano w zaskarżonej decyzji, pomimo tego, iż działalność nie jest już prowadzona i brak jest też osób trzecich mogących odpowiadać za powstałe zadłużenie (w myśl art. 28 ust. 3 pkt 3), to jednak istnieje źródło dochodu mogące stanowić przedmiot skutecznej egzekucji, bądź też działania takie można podjąć za pośrednictwem naczelnika urzędu skarbowego, a zatem w przedmiotowej sprawie nie znajduje zastosowania zarówno art. 28 ust. 3 pkt 5 (mówiący o nieskuteczności egzekucji) jak i pkt 6 albowiem na obecnym etapie nie można także przesądzać o braku możliwości uzyskania w postępowaniu egzekucyjnym kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ponadto wysokość nieopłaconych składek znacznie przekracza kwoty kosztów upomnienia tego postępowania (brak konkretyzacji przesłanki umorzenia zawartej w pkt 4a). Organ wskazał, że przedstawiona przez wnioskodawcę sytuacja materialna w jakiej się obecnie znajduje jest z pewnością trudna, powoduje tym samym niemożność jednorazowej spłaty zadłużenia, ponieważ pociągnęłoby to dla strony zbyt ciężkie skutki, a zwłaszcza pozbawiłoby możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych - spełnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.). Strona wprawdzie utrzymuje się z emerytury w wysokości około [...] zł netto, jednakże twierdzenie o niemożności uregulowania długu w systemie ratalnym organ uznał za przedwczesne, zwłaszcza w obliczu możliwości renegocjacji układu i ustalenia rat w takiej wysokości, aby nie stanowiło to zbyt dużego obciążenia budżetu domowego. Z kolei przedstawiona sytuacja zdrowotna małżonków nie daje podstaw do stwierdzenia całkowitej utraty przez nich zdolności do pracy. Organ uznał więc, iż tym samym nie można wykluczyć podjęcia zatrudnienia i pozyskiwania w ten sposób dodatkowych środków pieniężnych. Na decyzję organu II instancji H. O. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. Skarżąca podniosła, że wniosek o umorzenie należności z tytułu składek był umotywowany niższymi przychodami i kosztami utrzymania gospodarstwa domowego. Strona wskazała, że po opłaceniu raty na rzecz ZUS w wysokości 100 zł, rodzinie pozostawało jedynie 168 zł. Aktualnie rata spłaty wynosi 300 zł, co powoduje konieczność zapożyczania się. Skarżąca podniosła, że mąż od dnia 10 września 2009 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Zdaniem skarżącej, w takiej sytuacji organ nie może pomijać przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Odnosząc się do wskazywanych przez organ możliwości zarobkowych strony i męża, skarżąca podała, że małżonkowie nie są ludźmi młodymi i w obecnej sytuacji, zważywszy zwłaszcza na chorobę męża, znalezienie pracy jest niemożliwe. Dodatkowo strona podważyła sposób wyliczenia należności wobec ZUS, ponieważ objął on również okres, w którym działalność gospodarcza była zawieszona, tj. od dnia 29 lipca 2002 r. do dnia 08 października 2004 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny bada zgodność zaskarżonej decyzji organu odwoławczego z punktu widzenia jej legalności, tj. zgodności tej decyzji z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Z brzmienia art. 145 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270) wynika, że zaskarżona decyzja winna ulec uchyleniu wtedy, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że decyzja ta narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie. Spór w przedmiotowej sprawie dotyczy umorzenia nieuiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami za zwłokę i opłatą dodatkową w łącznej kwocie [...] zł. W myśl art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej u.s.u.s.) należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z ust. 3 tego artykułu całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie zawarte w powyższym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 6/04 Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że "(...) przepis art. 28 ust. 2 ustawy o u.s.u.s. (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone." Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Podstawy umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, w którym, jako przesłanki umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wskazane zostały okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Dotyczy to m.in. sytuacji wskazanej § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. gdy opłacenie należności z tytuły składek pozbawiało zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Podkreślenia wymaga, iż w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 ust.1 powyższego rozporządzenia także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Również i tu prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on, ale nie musi umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności. Analizując sytuację majątkową skarżącej organ stwierdził, że otrzymuje ona świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł netto. Strona nie ma rachunków bankowych, wierzytelności, udziałów w firmach i przedsiębiorstwach, ruchomości ani majątku nieruchomego. Zamieszkuje w domu jednorodzinnym na działce, położonej w miejscowości G., stanowiącej własność siostry. Skarżąca ponosi następujące wydatki: leki — 192,62 zł, środki czystości — około 150 zł, abonament — 60 zł, woda i ścieki — około 80 zł, śmieci — 38,26 zł, energia — około 100 zł, opał — 262 zł (średnia miesięczna; na rok zużywane jest 4,5 tony po 700 zł. każda), rata kredytu — 229 zł, ZUS — 95 zł. Strona spłaca zobowiązanie z tytułu kredytu w [...] zaciągniętego w kwocie: 4.961,43 zł, miesięczna rata wynosi 229,05 zł (termin płatności ostatniej, 24-tej raty przypada na dzień 13 stycznia 2011r.). Organ wyliczył, że łączne wydatki strony wynoszą 1.246,88 zł, i nie kwestionuje ich wysokości. Skarżąca nie ma członków rodziny pozostających na jej utrzymaniu. Dwoje dorosłych dzieci utrzymuje się samodzielnie. Mąż ma chory kręgosłup. W stosunku do zaległości egzekucja nie jest prowadzona. Zaległości objęte są układem ratalnym - umową nr 38/2008 z dnia 22 kwietnia 2008r. Rozpatrując zebrany materiał dowodowy organ zasadnie stwierdził, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu należności składkowych. W stosunku do skarżącej nie jest aktualnie prowadzona egzekucja za świadczenia emerytalnego. Nie zachodzi zatem przesłanka wskazana w art.28 ust.3 pkt 5 (naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję), pkt 6 (jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne), pkt 4a (wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym). W odniesieniu do podstawy umorzenia wskazanej w art.28 ust.3a w zw. z §3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, organ odwoławczy przyznał, że sytuacja materialna skarżącej jest trudna i że jednorazowa spłata zadłużenia pozbawiałaby stronę możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Organ odwoławczy zauważył jednak, że twierdzenie o niemożności uregulowania długu w systemie ratalnym należy uznać za przedwczesne, zwłaszcza w obliczu możliwości renegocjacji układu i ustalenia rat w takiej wysokości, aby nie stanowiło to zbyt dużego obciążenia budżetu domowego, i na tej podstawie, w odniesieniu do tej przesłanki umorzenia, podzielił stanowisko organu I instancji co do braku przesłanek umorzenia należności składkowych. Zdaniem Sądu rozpatrywana przez organ kwestia renegocjacji układu ratalnego czyni koniecznym ustalenie, czy wykonanie układu ratalnego przez skarżącą jest realne. Wymaga to porównania osiąganych dochodów i ponoszonych wydatków przez gospodarstwo domowe, składające się z męża i żony. Ustalając dochody gospodarstwa domowego należy mieć na względzie że – jak wynika z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - od dnia 10 września 2009 r. mąż skarżącej stracił prawo do zasiłku dla osób bezrobotnych (580 zł), ma chory kręgosłup i pomimo usilnych starań nie znalazł pracy. Przytaczanie przez organ odwoławczy dochodów jakie osiągał mąż w 2008 r. jest nieadekwatne do jego sytuacji w 2009 r., skoro w tym roku zaczął pobierać zasiłek dla bezrobotnych, a następnie go utracił. Jedynym zatem źródłem utrzymania małżonków jest świadczenie emerytalne otrzymywane przez skarżącą w wysokości 841,11 zł netto w sytuacji, gdy ponoszone przez małżonków wydatki, niekwestionowane przez organ, wynoszą 1.246,88 zł. We wniosku o umorzenie należności składkowych z dnia 11 maja 2009 r. strona podniosła, że gdyby nie pomoc najbliższej rodziny nie byłaby w stanie wraz z mężem zaspokoić niezbędnych potrzeb życiowych. Oświadczyła, że nie jest w stanie spłacić zaległości i wniosła o ich umorzenie. Organ uważa za możliwe kontynuowanie zawartego układu ratalnego, w sytuacji gdy z akt sprawy wynika, że strona nie dysponuje obecnie żadnymi środkami, które mogłaby przeznaczyć na spłatę zadłużenia w systemie ratalnym. W skardze strona podnosi, że gdy mąż otrzymywał zasiłek dla bezrobotnych, po opłaceniu raty w wysokości 100 zł, pozostawało jej 168 zł. Aktualnie mąż utracił prawo do zasiłku i sytuacja skarżącej uległa drastycznej zmianie. Proponując renegocjację układu ratalnego organ nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, co narusza art. 77 § 1 k.p.a. i wykroczył poza granice swobodnej oceny dowodów, co jest niezgodne z art. 80 k.p.a. Mając powyższe uwadze na podstawie art.145 §1 pkt 1 lit. a) oraz c) ustawy z dnia 30 sierpnia Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. nr 153, poz.1270) orzeczono jak w sentencji. Na podstawie art.152 cyt. ustawy Sąd określił, iż zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. O zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie art.250 tej ustawy i §15 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zasądzona kwota obejmuje VAT.