I SA/Bd 978/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Teresa Liwacz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Dudra Sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz Protokolant Asystent sędziego Joanna Jaworska po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 15 lutego 2011 r. sprawy ze skargi H. O. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. oddala skargę 2. zasądza od Skarbu Państwa (Kasa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B.) na rzecz radcy prawnego D. Z. kwotę [...] zł ([...] złotych [...] groszy) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu I SA/Bd 978/10 UZASADNIENIE 1. Wnioskiem z dnia [...] 2009 r. H. O. wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, motywując go ciężką sytuacją materialną. Wyjaśniła, że wprawdzie zadłużenie wobec ZUS zostało rozłożone na raty, jednak były one nierównomierne, gdyż pierwsze raty były w kwocie po około [...] zł, natomiast obecnie wynoszą one około [...] zł, co przewyższa możliwości płatnicze wnioskodawcy. Strona podała, że na życie po opłaceniu wszystkich miesięcznych obciążeń pozostaje jej [...] zł. Wskazała przy tym, że do stałych wydatków dochodzą jeszcze wydatki nieprzewidziane, co pociąga za sobą konieczność zaciągnięcia kredytu. Podkreśliła, że jest w stanie zaspokoić niezbędne potrzeby życiowe swoje i męża tylko dzięki pomocy najbliższej rodziny. 2. Decyzją z dnia [...] 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika na ubezpieczenie społeczne za okres od lipca 2002 r. do listopada 2004 r. w łącznej kwocie [...] zł. W uzasadnieniu organ wskazał na brak wystąpienia stanu całkowitej nieściągalności z uwagi na możliwość wdrożenia egzekucji ze świadczenia emerytalnego bądź za pośrednictwem naczelnika urzędu skarbowego. Organ zgodził się wprawdzie z twierdzeniem o niemożności jednorazowego uregulowania zadłużenia, jednakże nie wykluczył możliwości jego spłaty w dłuższym okresie czasu w formie układu ratalnego, realizowanego obecnie na podstawie zawartej w dniu [...] 2008 r. umowy. Organ wskazał przy tym, że z przedstawionych dokumentów obrazujących stan zdrowia zarówno wnioskodawcy jak i męża nie wynika, aby oboje małżonkowie całkowicie utracili zdolność do pracy zarobkowej. 3. Wnioskiem z dnia [...] 2009 r. strona wystąpiła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniosła, że sytuacja finansowa w jakiej się znajduje, przy jednoczesnym wzroście kwoty rat, spowodowała, iż nie jest w stanie wywiązywać się z zawartej z ZUS umowy. Strona wskazała na stan zdrowia męża, który z powodu choroby kręgosłupa ma poważne ograniczenia w podjęciu zatrudnienia. Wskazała, że z dniem [...] 2009 r. mąż straci prawo do zasiłku dla bezrobotnych i jak do tej pory nie otrzymał żadnej propozycji pracy z urzędu pracy. 4. Decyzją z dnia [...] 2009 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpił stan całkowitej nieściągalności w świetle art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.). Organ stwierdził, że przedstawiona przez wnioskodawcę sytuacja materialna w jakiej się obecnie znajduje jest z pewnością trudna, powoduje tym samym niemożność jednorazowej spłaty zadłużenia, ponieważ pociągnęłoby to dla strony zbyt ciężkie skutki, a zwłaszcza pozbawiłoby możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych - spełnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.). Strona wprawdzie utrzymuje się z emerytury w wysokości około 840 zł netto, jednakże twierdzenie o niemożności uregulowania długu w systemie ratalnym organ uznał za przedwczesne, zwłaszcza w obliczu możliwości renegocjacji układu i ustalenia rat w takiej wysokości, aby nie stanowiło to zbyt dużego obciążenia budżetu domowego. Z kolei przedstawiona sytuacja zdrowotna małżonków nie daje podstaw do stwierdzenia całkowitej utraty przez nich zdolności do pracy. Organ uznał więc, iż tym samym nie można wykluczyć podjęcia zatrudnienia i pozyskiwania w ten sposób dodatkowych środków pieniężnych. 5. W wyniku wniesionej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2010r. sygn. akt I SA/Bd 920/10 uchylił powyższą decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] 2009 r. Zdaniem Sądu organ proponując renegocjacje układu ratalnego nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, co narusza art. 77 § 1 k.p.a. i wykroczył poza granice swobodnej oceny dowodów, co jest niezgodne z art. 80 k.p.a. 6. Decyzją z dni [...] 2010r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie utrzymał w mocy decyzje z dnia [...] 2009r. W uzasadnieniu organ wskazał, że pismem z dnia [...] 2010r. zwrócono się do skarżącej o przekazanie informacji dotyczącej jej aktualnej sytuacji finansowo-majątkowej. Z uwagi na brak przedłożenia nowych dokumentów organ za aktualne przyjął poprzednie ustalenia, iż wnioskodawczyni obecnie utrzymuje się z przyznanego świadczenia emerytalnego w wysokości [...] zł brutto, [...] zł netto. Strona nie ma rachunków bankowych, wierzytelności, udziałów w firmach i przedsiębiorstwach, ruchomości ani majątku nieruchomego. Zamieszkuje w domu jednorodzinnym na działce o pow. 2.100 m2 położonej w miejscowości G., nieruchomość stanowi własność siostry. Ponoszone wydatki i opłaty wynoszą łącznie [...] zł: leki - [...] zł (w tym strony [...] zł, i męża [...] zł), środki czystości - około [...] zł, abonament - [...] zł, woda i ścieki - około [...] zł, śmieci - [...] zł, energia - około [...] zł, opał - [...] zł (średnia miesięczna; na rok zużywane jest 4,5 tony po [...] zł każda), kredyt - [...] zł, ZUS - [...] zł. Organ wskazał, że działalność prowadzona była samodzielnie - brak jest osób trzecich mogących odpowiadać za powstałe zadłużenie. Na utrzymaniu skarżącej pozostaje bezrobotny mąż bez prawa do zasiłku. Strona spłaca zobowiązanie z tytułu kredytu w [...] zaciągniętego w kwocie [...] zł, termin płatności ostatniej raty przypada na dzień [...] 2011 r., miesięczna rata wynosi [...] zł. Skarżąca przedstawiła dokumenty obrazujące stan zdrowia męża – kartę informacyjną z leczenia szpitalnego (oddział kardiologiczny) i wynik badania rezonansu magnetycznego, w którym zalecono systematyczną kontrolę lekarską i systematyczne stosowanie leków. Organ podał, że w stosunku do zaległości figurujących na koncie egzekucja nie jest prowadzona – zaległości były objęte układem ratalnym, który z uwagi na zaprzestanie jego realizacji został rozwiązany z dniem [...] 2010r. Przechodząc do rozpatrzenia przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu składek, organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpił stan całkowitej nieściągalności w świetle art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.). Jak wykazano w zaskarżonej decyzji, pomimo tego, iż działalność nie jest już prowadzona i brak jest też osób trzecich mogących odpowiadać za powstałe zadłużenie (w myśl art. 28 ust. 3 pkt 3), to jednak istnieje źródło dochodu mogące stanowić przedmiot skutecznej egzekucji, bądź też działania takie można podjąć za pośrednictwem naczelnika urzędu skarbowego, a zatem w przedmiotowej sprawie nie znajduje zastosowania zarówno art. 28 ust. 3 pkt 5 (mówiący o nieskuteczności egzekucji) jak i pkt 6 albowiem na obecnym etapie nie można także przesądzać o braku możliwości uzyskania w postępowaniu egzekucyjnym kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ponadto wysokość nieopłaconych składek znacznie przekracza kwoty kosztów upomnienia tego postępowania (brak konkretyzacji przesłanki umorzenia zawartej w pkt 4a). Organ wskazał, że przedstawiona przez wnioskodawcę sytuacja materialna w jakiej się obecnie znajduje jest z pewnością trudna, powoduje tym samym niemożność jednorazowej spłaty zadłużenia, a nawet ratalnej spłaty zadłużenia ponieważ pociągnęłoby to dla strony zbyt ciężkie skutki, a zwłaszcza pozbawiłoby możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych - spełnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.). Organ podkreślił, że skarżąca spłaca kredyt bankowy, który nie powinien być uprzywilejowany przed należnościami z tytułu składek. Wskazano również, że sytuacja zdrowotna małżonków nie daje podstaw do stwierdzenia całkowitej utraty zdolności do pracy w związku z czym nie można wykluczyć podjęcia zatrudnienia i pozyskania w ten sposób dodatkowych środków pieniężnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. 7. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. - zwanej dalej ustawą u.s.u.s.), należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 ustawy), a zatem w przypadku, gdy: 1) dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, a zatem w przypadku braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności według powyższego katalogu, organ pozbawiony jest możliwości umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. W niniejszej sprawie organ prawidłowo stwierdził, że wobec skarżącego nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności, mając w szczególności na uwadze, że w stosunku do skarżącego prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne. Okoliczność ta nie była także przez skarżącego kwestionowana zarówno na etapie postępowania administracyjnego, jak i postępowania sądowego. Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, a to na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 2003 r. Nr 141, poz. 1365 – zwane dalej rozporządzeniem) w związku z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Warunkiem niezbędnym (ale nie wystarczającym) jest wykazanie przez skarżącego, że ze względu na jego stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest on w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku (§ 3 ust. 1 rozporządzenia): 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Powyższe okoliczności nie mają charakteru katalogu zamkniętego, nie muszą występować łącznie, a nadto dają organowi możliwość uwzględnienia jeszcze innych ważnych przyczyn trudnej sytuacji zobowiązanego. Należy przy tym zauważyć, iż decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są w granicach tzw. uznania administracyjnego. Decyzje o takim charakterze, z uwagi na swój specyficzny charakter podlegają kontroli sądowej w ograniczonym zakresie. Sąd ma możliwość badać bowiem jedynie to, czy organ poprawnie przeprowadził postępowanie dowodowe, a dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Natomiast samo wyprowadzenie wniosku, przesądzającego o wyniku sprawy, jest zagadnieniem, które pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Sąd zmierza zatem wyłącznie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Organ ma możliwość rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności w ramach tzw. uznania administracyjnego, przy czym uznanie takie nie może być dowolne, ale musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ zobowiązany jest zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach (tut. z § 3 ust.1 rozporządzenia) przesłanki. Dopiero przeprowadzona w taki sposób analiza stanu faktycznego sprawy stanowić może podstawę wydania przez organ decyzji o charakterze uznaniowym. A zatem wydanie przez organ decyzji o uznaniowym charakterze powinno poprzedzić poczynienie przez organ ustaleń w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzony i zbadany w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), przy podjęciu przez organ wszelkich niezbędnych kroków celem dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, tak aby wydana decyzja mogła przekonać podmiot (art. 11 kpa), a zarazem miała na względzie interes społeczny i słuszny interes obywatela (art. 7 kpa). Tak pogłębiona ocena zgromadzonego w sprawie materiału, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej przez organ decyzji (art. 107 kpa). W ocenie Sądu zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja czyni zadość powyższym wymogom. Jej wydanie zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą niezbędnego materiału dowodowego z uwzględnieniem oświadczeń strony skarżącej. Na tej podstawie organ poczynił prawidłowe ustalenia w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej strony, które zresztą nie były kwestionowane przez skarżącą. Organ wypełniając dyspozycję zawartą w wyroku tut. Sądu z dnia 13 kwietnia 2010r.sygn. akt I SA/Bd 920/09 dokonał ponownej analizy sytuacji skarżącej. Ustalił, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpił stan całkowitej nieściągalności w świetle art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych na co również zwrócił uwagę Sąd w powyższym wyroku. Wskazać również należy, że organ uznał, iż przedstawiona przez wnioskodawcę sytuacja materialna w jakiej się obecnie znajduje jest z pewnością trudna, powoduje tym samym niemożność jednorazowej spłaty zadłużenia, a nawet ratalnej spłaty zadłużenia ponieważ pociągnęłoby to dla strony zbyt ciężkie skutki, a zwłaszcza pozbawiłoby możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tym samym w ocenie organu spełniona została przesłanka o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia jednak mając na uwadze uznaniowy charakter decyzji odmówił przyznania wnioskowanej ulgi. Nie można jednak temu rozstrzygnięciu przypisać cech dowolności albowiem organ wyjaśnił, że strona spłaca kredyt bankowy w kwocie [...] zł, który nie powinien być uprzywilejowany przed należnościami z tytułu składek. Powyższe rozumowanie w ocenie Sądu należy uznać za prawidłowe, albowiem konieczność ponoszenia ciężarów o charakterze cywilnoprawnym nie może uzasadniać umorzenia zobowiązań z tytułu zaległych składek, gdyż te ostatnie jako należności publicznoprawne korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji przed innymi wierzytelnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.). W przeciwnym razie dochodziłoby bowiem do naruszenia zasady powszechności i równości w obowiązku ponoszenia świadczeń publicznoprawnych. Również za prawidłowe należy uznać ustalenia organu dotyczące okoliczności, że sytuacja zdrowotna męża skarżącej nie daje podstaw do stwierdzenia utraty przez niego całkowitej zdolności do pracy. A co za tym idzie nie można w przyszłości wykluczyć podjęcia zatrudnienia. Skarżąca nie przedstawiła również orzeczenia stwierdzającego wobec jej męża całkowitą niezdolność do pracy lub orzekającego stopień niepełnosprawności. Należy również podkreślić, że jakiekolwiek zmiany w tej sytuacji mogą być podstawą ponownego ubiegania się o udzielenie ulgi w spłacie zaległości wobec ZUS. Wniosek w tym zakresie może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego, w szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów. Wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej Mając powyższe na względzie, jako że Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, ani przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, oddalono skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).