I SO/Bd 5/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Jarosław Szulc po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 18 stycznia 2017 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi P. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od lutego 2011 r. do grudnia 2013 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie W dniu 12 grudnia 2016r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że utrzymuje się z prowadzonej działalności gospodarczej, która przynosi dochód niższy od minimalnej płacy krajowej. Wskazał również, że od 2012r. z żoną posiada ustrój rozdzielności majątkowej. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, sporządzonym na urzędowym formularzu PPF, wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, córką oraz synem, którego miesięczny dochód wynosi 6.312 zł netto. Jako majątek skarżący wskazał ½ udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu o pow. 48 m². Skarżący oświadczył, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności oraz przedmiotów wartościowych. Żona skarżącego posiada ½ udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu o pow. 48 m²; dom o pow. 100 m² o wartości 100.000 zł, mieszkanie o pow. 44 m² o wartości 57.000 zł oraz samochód marki Ford Tanger o wartości 20.000 zł. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący wskazał: rata leasingowa 1.015 zł; rata leasingowa 285 zł; rata kredytu – 900 zł; czynsz za mieszkanie – 170 zł; polisa – 180 zł; wynagrodzenie księgowości – 200 zł; telefon 280 zł; opłaty za media – ok. 400 zł; rata kredytowa – ok. 2.500 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: wyciąg z rachunku bankowego; wymiar opłat mieszkaniowych od 1 lutego 2017 r.; umowy kredytowe; umowę najmu lokalu mieszkalnego; zaświadczenie o korzystaniu z terapii; porozumienie wychowawcze; umowę rozdzielności majątkowej; zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego; kartę informacyjną z leczenia szpitalnego; deklaracje VAT-7 za okres od września do listopada 2016 r. W pismach z dnia 10 stycznia 2017 r. skarżący oświadczył, że: od grudnia 2012 r. z żoną posiada ustrój rozdzielności majątkowej, a utrzymujące się pomiędzy skarżącym a jego żoną relacje utrudniają mu możliwość pozyskania informacji o stanie jej majątku – żona skarżącego powołując się na rozdzielność majątkową odmawia skarżącemu ujawnienia wymaganych dokumentów; nie posiada aktualnego zaświadczenia o zarobkach żony; nie korzysta z pomocy społecznej; nie posiada oszczędności; mieszkanie, które posiada wraz z żoną jest wynajmowane i skarżący pobiera czynsz osobiście w kwocie 500 zł z tego 170 zł miesięcznie płaci do spółdzielni mieszkaniowej, a pozostała kwota przeznaczana jest na spłatę kredytu hipotecznego obciążającego to mieszkanie; żona skarżącego wynajmuje mieszkanie, którego jest właścicielką, jednakże skarżący nie posiada informacji o uzyskiwanych dochodach z tego tytułu; dom nie jest wynajmowany, albowiem zamieszkuje w nim żona skarżącego wraz z dzieci, a czasami skarżący; z uwagi na wzrost wydatków związanych m.in. z prowadzonymi postępowaniami pomocy finansowej w postaci możliwości zamieszkiwania udziela skarżącemu żona oraz matka; posiada samochód Fiat Linea rok produkcji 2013 o wartości ok. 29.000 zł oraz samochód Ford Transit rok produkcji 1993 o wartości ok. 2.500 zł. Ponadto skarżący wskazał, jakie ponosi miesięcznie koszty związane z utrzymaniem tj.: prąd- 350 zł; czynsz za mieszkanie 170 zł; zakup żywności – 400 zł; środki czystości i higieny – 50 zł; odzież – 100 zł; leki – 50 zł. Referendarz postanowieniem z dnia 18 stycznia 2017 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podał, że analizując sytuację finansową skarżącego nie można uznać, iż wypełnia on przesłanki umożliwiające przyznanie mu prawa pomocy. Pismem z dnia 14 lutego 2017 r. skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 258 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718, dalej jako p.p.s.a.), czynności w zakresie przyznania prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy, a do czynności tych należy w szczególności wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. Na podstawie art. 259 § 1 p.p.s.a. od tych postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 zd. drugie, w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a stosownie do § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Na podstawie art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podać należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, iż prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o sprawach na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak wszystkie niżej podane orzeczenia sądowe). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonujący, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zastosowanie wobec niej instytucji prawa pomocy. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie kosztów postępowania. Nie bez przyczyny instytucja ta określana jest w orzecznictwie sądowym tzw. prawem ubogich. Przyznanie prawa pomocy ma bowiem na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. Można tytułem przykładu wskazać, że stan bezrobocia strony, może być przesłanką przyznania prawa pomocy, ale jednocześnie konieczne jest ustalenie, że wnioskujący o prawo ubogich jest obiektywnie pozbawiony możliwości uzyskania środków na utrzymanie siebie i rodziny, w tym na prowadzenie postępowania sądowego (por. też post. NSA z 16 stycznia 2015r. sygn. akt II OZ 1152/14, post. NSA z 22 stycznia 2015r. sygn. akt II GZ 935/14). Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy się kierować rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dowody złożone w trybie art. 255 p.p.s.a., należy podzielić stanowisko referendarza sądowego, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, w tym wymaganego na tym etapie postępowania wpisu od skargi w niniejszej sprawie zawisłej przed tut. Sądem w przedmiocie podatku od towarów i usług. W rozpatrywanej sprawie skarżący obowiązany jest, na obecnym etapie postępowania, do uiszczenia wpisu od skargi, który zgodnie z postanowieniami § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.), opierając się na zadeklarowanej przez skarżącego wartości przedmiotu zaskarżenia – wynosi 2.713 zł. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika. Sąd po dokonaniu analizy danych zawartych we wniosku, w tym sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie przedstawił on wystarczających informacji, by ocenić jego rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie – nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Wskazać również należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy. Skarżący będąc przedsiębiorcą w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne czy pieniężne zobowiązania umowne. Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). W związku z powyższym rację należy przyznać Referendarzowi, że skoro z przedłożonych deklaracji VAT-7 za okres od września do listopada 2016 r. wynika, że w ww. okresie na nabycie towarów i usług pozostałych skarżący wydatkował kwotę 115.037 zł, to z części środków przeznaczonych na finansowanie działalności gospodarczej skarżący jest w stanie wygospodarować kwotę na pokrycie kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 2.713 zł. O możliwościach płatniczych skarżącego świadczy choćby fakt, że w dalszym ciągu prowadzi on działalność gospodarczą. Jak podnosi się w orzecznictwie podmiot gospodarczy, który nie wykazał, że utracił płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego (postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., I OZ 208/08). Ponadto skarżący nie przedłożył dokumentów związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą tj. odpisu księgi przychodu i rozchodów za okres ostatnich trzech miesięcy (przedłożono tylko deklaracje VAT-7), zatem Referendarz słusznie nie był w stanie określić rzeczywistej sytuacji finansowej prowadzonej przez wnioskodawcę działalności. Ponadto zważywszy, że skarżący pozostaje w związku małżeńskim, należy podkreślić, co wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 15 maja 2008 r., sygn. akt II FZ 146/08, że zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy również rodziców i dzieci (art. 87 w związku z art. 128 wskazanej ustawy). Zarówno zatem konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie, ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Sąd podziela ten pogląd. Odnosząc się do podnoszonej przez skarżącego okoliczności spłaty rat kredytów wskazać należy, że ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych kredytów nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie wielokrotnie wskazywano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13). W tym kontekście należy sytuować również okoliczność, że wnioskodawca spłaca inne ciążące na nim zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym, a jednocześnie oczekuje, że koszty związane z wniesieniem skargi pokryje za niego Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, iż to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Sąd zauważa, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną, uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Istotne w sprawie jest również to, że mimo wezwania, skarżący nie przedstawił dokumentów obrazujących sytuację majątkową i finansową żony. W ocenie Sądu sprzeczna z doświadczeniem życiowym jest sytuacja, w której małżonkowie prowadzą wspólnie gospodarstwo domowe lub też mieszkają razem (regularnie czy epizodycznie), mają wspólny rachunek bankowy, dokonują wpłat na wspólne konto oraz wspólnie zaciągają zobowiązanie kredytowe, a jednocześnie nie znają wzajemnie swojej sytuacji finansowej i poza zasięgiem ich możliwości jest zdobycie potrzebnych do uzyskania wnioskowanego prawa pomocy dokumentów. Tak opisanej argumentacji Sąd nie daje wiary, zatem ustawowa przesłanka wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy nie została wypełniona. Reasumując, skoro skarżący jedynie wybiórczo przedłożył dokumenty, o które był wzywany, to zgodzić się należy ze stanowiskiem Referendarza, że nie było podstaw do rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt: II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie przedłożył dokumentów, o które wzywał Referendarz, w tym swoich zeznań podatkowych za lata 2014-2015r.; wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych (brak wyciągu z rachunku bankowego żony, z którego dokonywane są systematyczne wpłaty na wspólny rachunek skarżącego oraz żony skarżącego); dokumentów związanych z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą tj. odpisu księgi przychodu i rozchodów za okres ostatnich trzech miesięcy (przedłożono tylko deklaracje VAT-7). Uchylając się od przedstawienia dokumentów, o które wzywał Referendarz, wskazujących na sytuację rodzinną i majątkową, skarżący powinien liczyć się z tym, że Referendarz nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy – podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt. I FZ 236/08. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Odmienne stanowisko strony co do zaistnienia przesłanek umożliwiających przyznanie prawa pomocy nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest podstawą stwierdzenia jego wadliwości. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.