II SA/Bd 104/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Korycka Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 maja 2024 r. sprawy ze skargi P. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] grudnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] września 2023 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku I. S. (dalej określana jako Uczestniczka) odmówił jej prawa do świadczenia wychowawczego za okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że [...].02.2023 r. Uczestniczka złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko S. S. (dalej określany jako Małoletni) na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Na podstawie zgromadzonej dokumentacji ustalono, że w okresie od 1 lutego do 30 kwietnia 2023 r. Uczestniczka nie była osobą uprawnioną do złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze. Nie należy ona do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z tym przepisem, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje: - matce albo ojcu, - opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, - opiekunowi prawnemu dziecka, ustanowionego przez sąd opiekuńczy, - dyrektorowi domu pomocy społecznej, - rodzinie zastępczej, - osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, - dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, - dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Na podstawie dołączonych dokumentów do wniosku stwierdzono, że do 10 maja 2023 r. Uczestniczka posiadała pieczę bieżącą nad dzieckiem. Piecza bieżąca to sądowe powierzenia pieczy nad dzieckiem na podstawie art. 96 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która nie jest równoważna pieczy zastępczej. Piecza taka ma charakter doraźny. Osoby, którym sąd powierzył pieczę bieżącą nad dzieckiem, nie zostały wskazane w katalogu osób uprawnionych do świadczenia i w konsekwencji nie są uprawnione do świadczenia wychowawczego ZUS przyznał natomiast prawo do świadczenia wychowawczego na okres od 1 maja 2023 r. do 31 maja 2023 r. Odwołanie od ww. decyzji złożył Prokurator Rejonowy we W., wnosząc o jej uchylenie i orzeczenie o przyznaniu świadczenia wychowawczego na rzecz Małoletniego w kwocie po 500 zł. Zarzuty zawarte w odwołaniu zostały następnie powtórzone w skardze złożonej do tut. Sądu. Decyzją z dnia [...] grudnia 2023 r. znak [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, ponieważ zgodnie z zaświadczeniem z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. dziecko zostało umieszczone w rodzinie zastępczej z dniem 10.05.2023 r. Zgodnie z postanowieniem Sądu z [...] .02.2023 r. sygn. akt [...] ustanowiono Uczestniczkę kuratorem do zarządzania majątkiem, nie powierzył natomiast pieczy nad dzieckiem. W myśl art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci osoba, której sąd powierzył opiekę nad dzieckiem, ale nie umieścił dziecka u niej w pieczy zastępczej, nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego. Z przedłożonych przez Uczestniczkę dokumentów - zaświadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. z dnia [...] .06.2023 r. – wynika, że dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej z dniem [...].05.2023 r., wobec czego prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje za okres od 1.05.2023 r. do 31.05.2023 r. Skargę na ww. decyzję złożył Prokurator Rejonowy we W., zarzucając jej: 1. naruszenie art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. 2023 r. poz. 810 ze zm., dalej powoływana jako ustawa) poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że Uczestniczka, u której ustalono miejsce pobytu małoletniego oraz ustanowiono ją kuratorem do zarządu majątkiem Małoletniego, w szczególności w zakresie zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego i innych świadczeń z zakresu opieki społecznej na mocy postanowienia sądu rodzinnego i to ona zajmuje się wychowaniem i utrzymaniem małoletniego, nie jest osobą uprawnioną do otrzymywania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego, a w konsekwencji pozbawienie małoletniego świadczenia wychowawczego na pokrycie wydatków związanych z jego wychowaniem; 2. naruszenie art. 6, art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 76 § 1, art. 77, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niezastosowanie podstawowych zasad postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie, tj. zasady praworządności, zasady uwzględnienia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa oraz nienależyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, nierozpatrzenie całości materiału dowodowego, brak jego należytej oceny, a nadto nieinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych przesłanek, którymi organ kierował się, wydając zaskarżone orzeczenie, w szczególności przyczyn, z powodu których nie uwzględnił postanowienia Sądu Rejonowego we W. z dnia [...] stycznia 2023 r. oraz z dnia [...] lutego 2023 r. w sprawie [...] o ustaleniu miejsca pobytu małoletniego w miejscu zamieszkania Strony oraz ustanowieniu Strony kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego, w szczególności w zakresie świadczeń alimentacyjnych, zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego i innych świadczeń rodzinnych z zakresu opieki społecznej. Mając na uwadze powyższe, Prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2023 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. W uzasadnieniu organ wskazał, że pod pojęciem dziecka, na podstawie art. 2 pkt 5 ustawy, rozumie się dziecko własne, dziecko przysposobione oraz dziecko, w sprawie którego toczy się postępowanie o przysposobienie, dziecko znajdujące się pod opieką prawną, dziecko umieszczone w pieczy zastępczej lub dziecko umieszczone w domu opieki społecznej. Zgodnie z zapisem art. 5a ustawy, na dziecko umieszczone w pieczy zastępczej, czyli w rodzinie zastępczej, w rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, w regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej, w interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym świadczenie wychowawcze przysługuje wyłącznie odpowiednio rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Prawo do świadczenia wychowawczego ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, do końca okresu świadczeniowego, nie wcześniej niż od dnia odpowiednio urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką, przysposobienia dziecka lub faktycznego umieszczenia dziecka w domu pomocy społecznej albo w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo- terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym. Organ podtrzymał stanowisko, że piecza bieżąca, to sądowe powierzenia pieczy nad dzieckiem na podstawie art. 96 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która nie jest równoważna pieczy zastępczej. Poza tym zauważyć należy, że zgodnie z zapisem art. 13 ust. 4 pkt 3 pkt ca) powyższa okoliczność powinna być potwierdzona dokumentem w postaci zaświadczenia odpowiednio organizatora rodzinnej pieczy zastępczej, Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo od innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo- wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym, wraz z datą umieszczenia dziecka, o którym mowa w art. 190 ustawy o pieczy zastępczej o umieszczeniu dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej, wraz z datą umieszczenia. Złożone do akt zaświadczenie MOPR we W. potwierdza umieszczenie małoletniego w pieczy zastępczej od 10.05.2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie było ustalenie, czy odmowa przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz Małoletniego na skutek uznania, że jego ciocia (Uczestniczka) nie jest wymieniona w katalogu podmiotów uprawnionych do przyznania przedmiotowego świadczenia zawartego w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, było zasadne. Materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 4 ust. 2 cyt. ustawy. W myśl tego przepisu, świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z ustawową definicją wskazaną w art. 2 pkt 10 ww. ustawy, opiekun faktyczny to osoba rzeczywiście opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. W sprawie bezsporne było, że Uczestniczka sprawuje bieżącą pieczę nad Małoletnim. Nadto, postanowieniami z dnia [...] stycznia 2023 r. oraz z dnia [...] lutego 2023 r. Sąd Rejonowy we W. ustalił miejsce pobytu Małoletniego w miejscu zamieszkania Uczestniczki oraz ustanowił ją kuratorem do zarządu jego majątkiem, w szczególności w zakresie świadczeń alimentacyjnych, zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego i innych świadczeń rodzinnych z zakresu opieki społecznej. Odwołując się do celu świadczenia wychowawczego, o którym mowa w treści art. 4 ust. 1 ustawy, wyjaśnić należy, że świadczenie to zostało wprowadzone, by częściowo pokryć wydatki związane z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Adresowane jest ono do podmiotów, które rzeczywiście zajmują się dzieckiem, sprawują nad nim pieczę i troszczą się o zaspokajanie jego codziennych potrzeb. W przedmiotowej sprawie faktyczną opiekę nad Małoletnim przejęła Uczestniczka. Co więcej, została ona ustanowiona kuratorem do zarządu majątkiem Małoletniego i sprawowała bieżącą pieczę nad nim. Sąd podziela stanowisko organu, że co do zasady tylko osoby wymienione w katalogu art. 4 ust. 2 ustawy posiadają legitymację do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko. Katalog ten jest ściśle określony. Nie uwzględnia przy tym osób faktycznie sprawujących opiekę nad małoletnimi, które nie wystąpiły do sądu z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Zgodnie z przyjętymi poglądami orzecznictwa i doktryny, przy stosowaniu przepisów pierwszeństwo przyznaje się co do zasady wykładni literalnej. Wobec powyższego, Uczestniczka faktycznie nie posiadałaby legitymacji do pobierania przedmiotowego świadczenia. Jednakże, w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności gdy istnieją ważniejsze niż literalne pojmowanie normy, zasad i wartości, wolno od tej wykładni odstąpić. Wówczas pierwszeństwo mają wykładnie celowościowa, systemowa i prokonstytucyjna. Co więcej, niekiedy odwołanie się wyłącznie do wykładni literalnej narusza konstytucyjne zasady, w tym zasadę równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji, a także sprawiedliwości społecznej i dbania przez Państwo o interes i dobro dziecka. Taka sytuacja wystąpiła w przedmiotowej sprawie. Zastosowanie przez organ wykładni literalnej, co skutkowało odmową przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz Małoletniego na okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r., godzi w konstytucyjne zasady uregulowane w art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji. Pierwszy z nich stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Z kolei art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji gwarantuje ochronę dziecka oraz prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Kierując się powyższymi konstytucyjnymi zasadami, Państwo powinno dbać o interesy dziecka, a także chronić jego dobro. Ustawa zasadnicza nakłada również na organy publiczne obowiązki związane z zaspokajaniem bieżących potrzeb dziecka, wychowaniem czy jego utrzymaniem, w szczególności w przypadku dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej. Obowiązki te wykonywane są między innymi poprzez pomoc opiekunom w zaspokajaniu bieżących potrzeb małoletnich, w tym pomoc materialną. Opiekun sprawujący bieżącą pieczę nad dzieckiem ma zatem prawo skutecznie domagać się od instytucji publicznych pomocy przy sprawowaniu tej opieki w postaci przyznania świadczenia pieniężnego. Co więcej, kwestię dbania o dobro dziecka reguluje umowa międzynarodowa, tj. art. 20 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka. Zgodnie z jego brzmieniem, dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Zatem, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczanie interesów dziecka. Wobec powyższych ustaleń, odwołanie się przez organ wyłącznie do literalnego brzmienia art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i odmowa przyznania prawa do pobierania świadczenia wychowawczego narusza dobro dziecka, na rzecz którego przyznawane jest przedmiotowe świadczenie. Tym samym godzi w Konstytucyjne zasady i gwarancje mające na celu zapewnienie dziecku ochrony ze strony Państwa i jego instytucji. W przedmiotowej sprawie faktyczny opiekun, tj. ciocia Małoletniego, została bowiem pozbawiona środków niezbędnych do jego utrzymania i wychowania. Skoro to Uczestniczka faktycznie zajmuje się wychowaniem Małoletniego, zaspokaja jego codzienne potrzeby, ponosi odpowiedzialność za jego rozwój, jak i podejmuje decyzje w istotnych sprawach oraz zarządza majątkiem dziecka, tym samym posiada prawo do pobierania świadczenia wychowawczego w celu chociażby częściowego pokrywania ww. potrzeb. Nadto, stosowanie wykładni literalnej w sytuacji, gdy rodzic Małoletniego posiada ograniczoną władzę rodzicielską, jest w tym przypadku nieuzasadnione, narusza cel, dla którego przedmiotowe świadczenie zostało wprowadzone przez ustawodawcę. Stąd też Sąd uznał, że w celu lepszej ochrony interesów Małoletniego należy zastosować w sposób bezpośredni celowościową i prokonstytucyjną wykładnię przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. W konsekwencji, uzasadnia to możliwość przyznania Uczestniczce świadczenia, o którym mowa w cyt. ustawie na rzecz Małoletniego. Powyższe stanowisko Sądu znajduje w pełni poparcie w orzecznictwie sądów administracyjnych - vide wyroki WSA w Gliwicach w sprawie II SA/Gl 1720/22, LEX nr 3514380, WSA w Łodzi w sprawie II SA/Łd 960/22, LEX nr 3512422, WSA w Gdańsku w sprawie III SA/Gd 736/21, LEX nr 3282095, WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr 373/18, LEX nr 2520178 oraz powołane tam orzecznictwo. Nadmienić należy, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 8 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, które wykluczałyby prawo do przyznania Uczestniczce świadczenia wychowawczego. Mając powyższe na uwadze, zarzuty skargi należało uznać za w pełni uzasadnione i Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej powoływana jako ppsa) uchylił zaskarżoną decyzję. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 ppsa. Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query. Na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.