II SA/Bd 108/10

22 czerwca 2010r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Sędziowie WSA: Sędzia WSA Grażyna Malinowska-Wasik (spr.) Sędzia WSA Anna Klotz Protokolant Jakub Jagodziński po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 22 czerwca 2010r. sprawy ze skargi L.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2009r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. oddala skargę, 2. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy) na rzecz adwokata M.T. 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) złote tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent Miasta Bydgoszczy przyznał L. B. od dnia 1 września 2005 r. na czas nieokreślony zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności w wysokości 144 zł miesięcznie. W związku z zawartą w piśmie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Bydgoszczy z dnia [...] informacją, że L. B. od dnia 1 października 2003 r. wraz z emeryturą otrzymuje dodatek pielęgnacyjny, Prezydent Miasta Bydgoszczy wznowił na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 kpa postępowanie w sprawie zakończonej własną decyzją z dnia [...], a następnie decyzją ostateczną z dnia [...] nr [...] orzekł o uchyleniu wskazanej decyzji zmienionej decyzją nr [...] z dnia [...] w zakresie wysokości świadczenia i odmówił przyznania wyżej wymienionemu zasiłku pielęgnacyjnego. W dniu [...] Prezydent Miasta Bydgoszczy, powołując się na przepisy art. 30 ust. 1 ust. 2 pkt 1, 2 oraz ust. 6-9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wydał decyzję nr [...] zobowiązującą L. B. do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 września 2005 r. do 30 czerwca 2009 r. w łącznej kwocie 6.930,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 1 października 2005 r. do dnia zapłaty, wynoszącymi na dzień wydania decyzji 1.743,02 zł (razem 8.673,02 zł). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał na treść wymienionych w jej podstawie prawnej przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którymi za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania, jak również świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. W nawiązaniu do powyższego organ podkreślił okoliczność podpisania przez L. B. w dniu 25 lipca 2005 r. oświadczenia, iż nie jest uprawniony do dodatku pielęgnacyjnego oraz braku w dniu przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego wiedzy, iż wnioskodawca otrzymuje ten dodatek z ZUS. W uzasadnieniu decyzji umotywowano nadto szczegółowo ustaloną na dzień jej wydania kwotę odsetek w wysokości 1.743,02 oraz dalsze po 2,47 zł dziennie liczone na dzień spłaty. Odwołując się od decyzji organu I instancji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy L. B. podniósł, że jakkolwiek nie kwestionuje prawidłowości decyzji uchylającej decyzję przyznającą mu świadczenie oraz zawartych w niej ustaleń to nie może zgodzić się ze stwierdzeniem, że przyznanie zasiłku nastąpiło z jego winy, co sugeruje, że działał z zamiarem wyłudzenia nienależnych świadczeń. Mimo że opisał swoją sytuację w piśmie z dnia [...] (winno być [...]) nikt się do niej nie ustosunkował. Poza tym wg niego druk wniosku o przyznanie zasiłku nie zawierał pytania o dodatki otrzymywane z ZUS, ale z pewnością okazał orzeczenie o niepełnosprawności wydane przez ZUS, w związku z czym każdy urzędnik winien wiedzieć, że wraz z rentą otrzymuje dodatek pielęgnacyjny i wydać decyzję odmowną. Ma pretensję, iż żaden z urzędników, gdy ubiegał się o zasiłek, nie poinformował go, że pobieranie dodatku do emerytury uniemożliwia jego przyznanie oraz, że dopiero po czterech latach sprowadzono tę okoliczność, co spowodowało wzrost należności, której nie jest w stanie zwrócić. Odwołujący się podkreślił też, że nie rozróżniał pojęć dodatek i zasiłek pielęgnacyjny do czasu przeanalizowania uzasadnienia decyzji wstrzymującej wypłatę zasiłku, a także iż jeżeli podpisał oświadczenie wymieniające warunki przyznania świadczenia, to mogło być to wynikiem wyłącznie niezrozumienia ich treści. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] nr [...] orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia SKO nawiązując do kończącej wznowienie postępowania decyzji z dnia [...] stwierdziło, że w rozpatrywanej sprawie prawidłowo przyjęto, iż ma w niej zastosowanie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż zasiłek pielęgnacyjny był odwołującemu się wypłacony, mimo że jednocześnie od 1 października 2003 r. otrzymywał dodatek pielęgnacyjny, a tym samym zasiłek ten mu nie przysługiwał. Poza tym w dniu 25 lipca 2005 r. składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia złożył, pouczony o odpowiedzialności karnej, oświadczenie, że prawa do dodatku pielęgnacyjnego nie posiada. Jednocześnie organ II instancji wskazał, że sytuacja strony mająca znaczenie dla umorzenia należności uwzględniona zostanie w odrębnym postępowaniu wszczętym na jej wniosek. L. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy, wnosząc o jej uchylenie. W odwołaniu ponowił argumentację zamieszczoną w odwołaniu. W szczególności skarżący zarzucił, że nie działał z zamiarem wyłudzenia nienależnych świadczeń, a więc że przyznanie ich nie nastąpiło z jego winy, zaś urzędnik winien wydać decyzję odmowną skoro okazał orzeczenie o niepełnosprawności wydane przez ZUS, a takim wypadku każdy kto otrzymuje emeryturę, dostaje także z ZUS dodatek pielęgnacyjny. Podniósł także, że osobiście o tym na początku nie wiedział, gdyż na odcinku emerytury pozostawianym przez listonosza nie ma wyszczególnionej pozycji – dodatek pielęgnacyjny, a innych dokumentów z ZUS nie analizował. Także jako osoba blisko 80-letnia miał prawo nie rozróżniać pojęć dodatek i zasiłek pielęgnacyjny. Według skarżącego jeśli ZUS informuje Urząd Miasta o wypłaconych świadczeniach, to oczywiste jest, że również wcześniej były takie informacje i wcześniej organ winien podjąć czynności w jego sprawie, w związku z czym kwota należności nie wzrosłaby do ustalonej w decyzji. Reasumując jego zdaniem, w sprawie miały miejsce poważne zaniedbania ze strony pracowników, którzy powinni ponosić odpowiedzialność za wadliwe decyzje. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i ustosunkowując się do podniesionych przez skarżącego okoliczności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Sąd administracyjny zgodnie z art. 1 § 2 i art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, to jest bada czy zaskarżony akt nie narusza przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Rozpatrując skargę nie kieruje się więc kryteriami słuszności, czy sprawiedliwości społecznej. Oceniając stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy Sąd uznał skargę za bezzasadną. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów I i II instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 133, poz. 932 ze zm.). Art. 30 wymienionej ustawy uprawnia organy administracji publicznej do wydawania decyzji o zwrocie wypłacanych świadczeń rodzinnych, w tym opiekuńczych, jeżeli w rozumieniu tego przepisu stanowią one świadczenia nienależne. Oznacza to, że tylko w przypadku spełnienia wszystkich przesłanek świadczenia nienależnego organ może wydać decyzję o zwrocie wypłaconego świadczenia rodzinnego. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy świadczeniami nienależnie pobranymi są m.in.: - świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt 1), - świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia (pkt 2), - świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (pkt 4). Organ I instancji błędnie zakwalifikował przypadek skarżącego do sytuacji określonych w art. 30 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy, bowiem przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 nie stosuje się, gdy świadczenie nie przysługiwało od samego początku, a więc nie mogło ustać lub podlegać wstrzymaniu, a nadto rozstrzygnięcie o nienależnym świadczeniu zarówno na podstawie pkt 1 jak i pkt 2 wskazanego przepisu musiałoby być poprzedzone uchyleniem przyznanego skarżącemu zasiłku na zasadzie art. 32 ust. 1 ustawy, a nie, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie – w trybie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego o wznowieniu postępowania. Do dnia 1 stycznia 2009 r. definicja nienależnie pobranego świadczenia obejmowała tylko trzy sytuacje określone w przepisach 1 - 3 ust. 2 art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, natomiast z dniem 2 stycznia 2009 r. na mocy art. 1 pkt 16 lit. a ustawy z dnia 17 października 2008 r. (Dz. U. z 2008 r., Nr 223, poz. 1456) do ustępu 2 dodano punkt 4, zgodnie z którym do nienależnie pobranych świadczeń zalicza się również świadczenia przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa oraz świadczenia przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Przypadek skarżącego wyczerpuje niewątpliwie treść dodanego powyższego punktu 4. Jak wynika z akt administracyjnych składając w dniu [...] w Wydziale Świadczeń Społecznych Urzędu Miasta Bydgoszczy wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego skarżący dołączył do niego wypis z orzeczenia o niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji oraz podpisał oświadczenie, że zapoznał się z warunkami uprawniającymi do zasiłku pielęgnacyjnego w tym, iż osoba składająca wniosek nie może mieć przyznanego prawa do dodatku pielęgnacyjnego, jak również złożył oświadczenie o wypłaceniu mu przez ZUS ostatniego zasiłku pielęgnacyjnego za sierpień 2005 r. Na tej podstawie decyzją z dnia [...] przyznano skarżącemu na czas nieokreślony zasiłek pielęgnacyjny, który pobierał. Informacja z ZUS o wypłacaniu mu wraz z emeryturą dodatku pielęgnacyjnego od 1 października 2003 r. spowodowała, że po wznowieniu na mocy art. 145 § 1 pkt 5 kpa postępowania uchylono na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 kpa decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono go przyznania skarżącemu. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ powołał się na przepis art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym zasiłek pielęgnacyjny osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego nie przysługuje oraz na swą niewiedzę, co do faktu otrzymywania przez stronę wspomnianego dodatku z ZUS w czasie wydawania w dniu [...] decyzji w przedmiocie zasiłku. Od decyzji z dnia [...] skarżący się nie odwoływał. Wynikające z niej ustalenia dotyczące równoczesnego pobierania obydwu świadczeń nie są przez stronę skarżącą kwestionowane. Powołując się na przedstawione wyżej okoliczności Samorządowe Kolegium Odwoławcze trafnie podzieliło stanowisko organu I instancji, iż w rozpatrywanej sprawie zaistniał przypadek nienależnego pobrania przez skarżącego świadczenia rodzinnego uzasadniający nałożenie na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy obowiązku jego zwrotu. Niewątpliwie bowiem już sam fakt uchylania w wyniku wznowienia postępowania decyzji, w oparciu o którą wypłacono skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny i odmowa przyznania tego świadczenia wyczerpują definicję nienależnie pobranego świadczenia ujętą w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. Błędne przyjęcie przez organ I instancji jako podstawy rozstrzygnięcia przepisów art. 30 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy, zamiast ust. 2 pkt 4 tego artykułu oraz nie odniesienie się do tej kwestii i nie konwalidowanie powyższego błędu w decyzji drugoinstancyjnej utrzymującej decyzję organu I instancji w mocy nie może skutkować wyeliminowaniem tejże decyzji z obrotu prawnego, skoro zawarte w niej rozstrzygnięcie jest samo w sobie prawidłowe, a zatem powyższe uchybienie nie rzutowało na ostateczny wynik sprawy. Ze względu na to, że w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy nie zawarto dodatkowych przesłanek uznania pobranego świadczenia za nienależne w postaci świadomego wprowadzenia w błąd organu przez osobę wnioskującą o świadczenie lub zatajenia przez nią istotnego faktu, inaczej mówiąc działania w zamiarze wyłudzenia nieprzysługującego świadczenia, co stanowi warunek sine quo non nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2, względnie w postaci pouczenia o braku prawa do pobierania świadczenia (m.in. łącznie z dodatkiem pielęgnacyjnym) czego wymaga ust. 2 pkt 1 art. 30, podnoszenie powyższych okoliczności zarówno przez organy orzekające, jak i przez skarżącego na poparcie swych racji było i jest bezprzedmiotowe jako nie mające w niniejszym przypadku znaczenia. Podnieść nadto trzeba, że w sprawie o zwrot nienależenie pobranego świadczenia, jak rozpatrywana, nie mogą być kwestionowane podstawy decyzji ostatecznej wydanej po przeprowadzeniu wznowionego postępowania w odrębnej, wcześniejszej sprawie dotyczącej przyznania prawa do świadczenia (np. oparcie decyzji na przesłance z art. 145 § 1 ust. 5 kpa). Poza tym w sprawie o zwrot nienależnego świadczenia organ jest wskazaną decyzją, pozostającą w obrocie prawnym związany i nie może działać uznaniowo. W ocenie Sądu organy prawidłowo ustaliły wysokość nienależnie pobranego świadczenia na kwotę 6.930 zł, to jest zasiłku po 144 zł za 12 miesięcy i zasiłku po 153 zł za 34 miesiące, zobowiązując skarżącego do zwrotu tej właśnie kwoty. Zgodnie zaś z art. 30 ust. 8 ustawy kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami na rachunek wskazany przez właściwy organ. Odsetki naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Obliczone w ten sposób odsetki na dzień wydania decyzji I instancji, tj. [...], wyniosły 1.743, 02 zł. Ustosunkowując się do zarzutu skarżącego dotyczącego nieprzychylenia się przez organ I instancji do jego prośby o rozłożenie na raty lub umorzenie należności wyjaśnić należy, że o wydanie w tym przedmiocie decyzji można w wymienionym organie ubiegać się dopiero po uzyskaniu przymiotu ostateczności przez decyzję nakazującą zwrot nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Dopiero bowiem z tym momentem świadczenie staje się wymagalne i organ, który wydał decyzję może skorzystać z uprawnień przewidzianych w art. 30 ust. 9 ustawy. Z przedstawionych wyżej względów na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) Sąd orzekł, jak w sentencji.