II SA/Bd 1100/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Renata Owczarzak po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku H.O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenie postępowania odwoławczego postanawia przyznać skarżącej H.O. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, którego wyznaczy [...] Rada Adwokacka w [...]. Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy przyznał H.O. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi. Wyrokiem z dnia 17 marca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę H.O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenie postępowania odwoławczego. Pismem z dnia 20 marca 2015 r. H.O. – dalej skarżąca wniosła o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku Sądu z dnia 17 marca 2015 r. Na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 24 marca 2015 r. skarżąca została wezwana do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata wskazując na swoją trudną sytuację materialną. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, że gospodarstwo domowe prowadzi wraz z mężem. Oświadczyła, że ich miesięczny dochód z tytułu otrzymywanych emerytur wynosi [...] zł brutto. Wskazała, że jest właścicielką mieszkania o powierzchni [...] m2. Nie wykazała przy tym żadnego majątku nieruchomego, wartościowych rzeczy ruchomych ani zgromadzonych zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.). Wskazała, że uzyskiwane środki przeznaczane są na bieżące utrzymanie siebie i rodziny: czynsz za mieszkanie [...] zł, abonament za telefon i Internet [...] zł, opłata za wodę [...] zł, zakup leków od [...] do [...] zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy oddalił wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła w dniu 28 kwietnia 2015 r. sprzeciw zarzucając, że Referendarz błędnie ocenił jej sytuację majątkową i wniosła o całkowite zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wobec konieczności uzupełnienia przedstawionych informacji na temat sytuacji materialnej skarżącej oraz jej rodziny, jak również wyjaśnienia wątpliwości wynikających ze złożonego oświadczenia została wezwana do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej sytuacji majątkowej i finansowej, takich jak: kopii rachunków potwierdzających, że skarżąca lub osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą koszty zakupu niezbędnych dla ochrony życia leków; oświadczenia czy skarżąca korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej (GOPS, MOPS), jeżeli tak zaświadczenia z właściwej jednostki organizacyjnej gminy o formach korzystania przez skarżącą z pomocy społecznej za okres ostatnich 6 miesięcy, oświadczenia o łącznej wysokości przeciętnych comiesięcznych wydatków związanych wyłącznie z koniecznym utrzymaniem strony skarżącej i ewentualnie rodziny oraz ponoszonych i udokumentowanych opłat związanych z domem takich jak: czynsz, energia elektryczna, gaz, opał itp.; kopii rachunków potwierdzających, że skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą koszty zakupu niezbędnych dla ochrony życia leków; wskazania i udokumentowania czy skarżący bądź jej małżonka mają zaciągnięty kredyt, pożyczkę itp., jeśli tak to o wykazanie wysokości spłacanych rat; oświadczenia czy strona skarżąca lub osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym są posiadaczami pojazdów mechanicznych, jeżeli tak to należy wskazać rok produkcji, markę oraz wartość pojazdu a także przeciętną miesięczną wysokość wydatków związanych z użytkowaniem pojazdu, wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, potwierdzone przez właściwy US pełne kopie zeznań podatkowych skarżącego i jego żony za ostatnie dwa lata. W odpowiedzi na wystosowane wezwanie skarżąca bardzo szczegółowo opisała swoją sytuację materialną i rodzinną. Wskazała, że prowadzi wraz z mężem gospodarstwo domowe. Skarżąca podkreśliła, że utrzymują się z emerytur, nie mają żadnych oszczędności, samochodu. Ponadto przedstawiła wydatki ponoszone przez typowe gospodarstwo domowe, takie jak: czynsz, prąd, telefon itp. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: ustawą ppsa. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega ponownemu rozpoznaniu. Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, należy podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Należy jednakże mieć na uwadze także tę okoliczność, że Sąd odnosząc się do przesłanek przesądzających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi dokonywać wyważenia pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony, bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygania o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 26 stycznia 2012 r. sygn. I FZ 570-581/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 245 § 1 ustawy ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowieni adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 ). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 2 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie, w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawczynię przesłanek określonych w § 1 art. 246 ustawy ppsa. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. Nadto strona ma obowiązek we wniosku podać precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 ustawy ppsa strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony, gdyż strona musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jej trudną sytuację materialną. W rozpatrywanej sprawie należało z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a które na tym etapie postępowania wynoszą 100 zł – koszt wpisu sądowego od skargi kasacyjnej oraz pomoc prawną, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składa się oprócz uzyskiwanego dochodu również posiadany majątek. Uwzględniając powyższe okoliczności Sąd doszedł do przekonania, że sytuacja majątkowa skarżącej uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W takim zakresie strona wnioskowała o pomoc. Oceniając bieżącą sytuację materialną strony, uwzględnić należało, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem. Utrzymują się z emerytur uzyskiwanych z ZUS. Za wiarygodne należało uznać oświadczenia skarżącej o jej wydatkach związanych z utrzymaniem jej i jej rodziny, dlatego też Sąd uznał, że skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i nie posiada środków majątkowych, które umożliwiałyby jej poniesienie pełnych kosztów postępowania, a uzyskiwany dochód niewątpliwie pozwala na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb skarżącej. Z tego względu, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.