II SA/Bd 1184/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Renata Owczarzak Sędziowie: Sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Sędzia WSA Joanna Brzezińska Protokolant Dominika Znaniecka po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 22 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi B.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego stypendium 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] [...] z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia z dnia [...] Wójt Gminy[...], na podstawie art. 90d, art. 90m, art. 90n, art. 90o i art. 90p ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tj. Dz.U. z 2004 r., Nr 256, poz. 2572 z późn. zm.), art. 8 ust. 1 pkt 2, 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r., Nr 175 poz. 1362 z późn.zm.) oraz art. 104 § 1 i art. 107. art. 155 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), w zw. z uchwałą Rady Gminy [...] Nr [...] z dnia 24 marca 2005 r. w sprawie Regulaminu udzielania pomocy materialnej o charakterze socjalnym dla uczniów, po rozpatrzeniu wniosku skarżącej B. J. z dnia [...] r. w sprawie umorzenia kwoty nienależnie pobranego stypendium szkolnego lub rozłożenia świadczenia na raty, orzekł o odmowie umorzenia nienależnie pobranego stypendium szkolnego przyznanego na ucznia – R. J. w łącznej kwocie 582,40 zł oraz o rozłożeniu nienależnie pobranego stypendium szkolnego na raty, płatne w terminie: 194,14 zł do dnia 15.09.2012 r., 194,13 zł do dnia 15.10.2012 r., 194,13 zł do dnia 15.11.2012 r. W uzasadnieniu decyzji orzekający organ zwrócił uwagę na podnoszony przez stronę brak wiedzy, nieświadomość obowiązku poinformowania organu wydającego decyzję o zmianie sytuacji finansowej rodziny, co jednak w jego ocenie nie może być w przedmiotowej sprawie czynnikiem mającym wpływ na usprawiedliwienie zatajenia ważnych dla sprawy faktów. Ponadto organ I instancji wskazał, że strona była poinformowana w pouczeniu decyzji przyznającej świadczenie o obowiązku poinformowania organu o zmianie okoliczności, które stanowiły podstawę przyznania stypendium szkolnego np. o zmianie sytuacji finansowej. Tym samym tłumaczenie wnioskodawczyni, iż była nieświadoma obowiązku poinformowania o zmianie sytuacji finansowej jest w ocenie organu bezpodstawne, zaś umorzenie zaległości byłoby w niniejszej sprawie sprzeczne z interesem społecznym. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca stwierdziła, że wraz z mężem całkowicie nieświadomie nie zgłosili okoliczności sprzedaży ziemi, którą sprzedali z powodu choroby męża i istniejących zadłużeń. Odwołująca podniosła, że sprawą dla niej oczywistą było, że Urząd Gminy posiada jedną sieć komputerową, wobec czego dział podatków, GOPS, jak i reszta działów będzie automatycznie znała wszystkie dane. Odwołująca się poinformowała również o tym, że pieniądze otrzymane ze sprzedaży pozwoliły na uregulowanie zadłużenia oraz stworzenie normalnego mieszkania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy zaskarżona decyzję. Zdaniem organu odwoławczego stypendium jest świadczeniem socjalnym o charakterze celowym, dlatego też ustanie okoliczności faktycznych, od których zależało jego przyznanie, w naturalny sposób stanowi przesłankę jego wstrzymania. Stąd nałożenie na stronę, która wnioskowała o wszczęcie postępowania i przyznanie stypendium, obowiązku "niezwłocznego" powiadomienia o ustaniu przyczyn, które stanowiły podstawę przyznania stypendium. Wymaganie "niezwłocznego" powiadomienia o ustaniu okoliczności, które uzasadniały przyznanie stypendium szkolnego, zdaniem Kolegium oznacza, że powiadomienie to powinno nastąpić w dość krótkim czasie, w którym dana osoba w normalnym toku czynności, bez nieuzasadnionego oczekiwania, byłaby w stanie dostarczyć odpowiednią informację do organu właściwego w sprawach stypendium szkolnego. Kolegium wskazało, że jak wynika z akt sprawy, wnioskodawczyni nie dopełniła obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o zmianie swej sytuacji finansowej, związanej z faktem sprzedaży ziemi, pomimo prawidłowego poinformowania o konieczności zgłoszenia takiej okoliczności, zawartego w pouczeniu decyzji przyznającej stypendium szkolne. Tym samym powołana przez odwołującą we wniosku o umorzenie bądź rozłożenie na raty nienależnie pobranego stypendium szkolnego okoliczność, iż była nieświadoma obowiązku poinformowania organu I instancji o zmianie swojej sytuacji finansowej, w ocenie organu nie może stanowić przesłanki do umorzenia nienależnie pobranego stypendium szkolnego. Ponadto podkreślono, że decyzja w sprawie zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranego stypendium szkolnego jest decyzją uznaniową, a zatem organ może, ale nie musi przyznać ulgi, nawet gdy stwierdzi, że w rodzinie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, co oznacza, że w gestii organu jest odmowa albo przychylenie się do wniosku strony, natomiast warunkiem wydania niewadliwej decyzji jest szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy po kątem występowania tychże przesłanek i zindywidualizowanie uzasadnienia decyzji. W niniejszej sprawie Kolegium stwierdziło, że organ I instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych i należycie rozważył przesłanki zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń, dlatego też mając na uwadze trudną sytuację mieszkaniową w rodzinie odwołującej się, a także brak dodatkowych okoliczności szczególnych, które uzasadniałyby umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, wydał decyzję w przedmiotowej sprawie i zastosował ulgę w postaci rozłożenia należności na 3 raty, płatne w okresie od września do listopada 2012 r. W skardze do sądu B. J. wyraziła niezadowolenie z treści zapadłego w jej sprawie przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym rozstrzygnięcia i wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Na wstępie należy wskazać, że Sąd nie mógł uwzględnić zawartego w końcowej części skargi wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Sąd administracyjny nie jest bowiem kolejnym organem załatwiającym sprawy administracyjne. Jego rolą jest kontrola zaskarżonych orzeczeń wydanych przez organ administracyjny pod względem legalności, a więc zgodności z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Orzekanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń należy do organu administracyjnego, sąd administracyjny jest natomiast władny uchylić decyzję organu w przypadku kiedy w wyniku dokonanej kontroli stwierdzi, że decyzja ta w istotny sposób narusza przepisy prawa. Taka właśnie sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. Przedmiotem kontrolowanej sprawy jest, stosownie do wniosku wszczynającego postępowanie z dnia [...]r., uzupełnionego w dniu [...] r., kwestia umorzenia nienależnie pobranego stypendium szkolnego, w trybie art. 90o ust. 7 ustawy o systemie oświaty. Prowadzone postępowanie nie dotyczy więc ustalenia zasadności przesłanek co do uznania jako nienależnie pobranego stypendium szkolnego, gdyż kwestia ta rozstrzygnięta została decyzją z dnia [...]r., na mocy której organ I instancji cofnął stypendium szkolne oraz ustalił należność z tytułu nienależnie pobranego stypendium szkolnego w kwocie 582,40 zł i zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Decyzja ta nie została przez zainteresowaną podważona w administracyjnym toku instancji. Zgodnie ze wskazanym art. 90o ust. 7 ustawy o systemie oświaty w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli zwrot wydatków na udzielone stypendium szkolne w całości lub w części stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Użycie przez ustawodawcę zwrotu iż "organ może" odstąpić od zwrotu udzielonej pomocy świadczy o tym, że decyzja organu podejmowana w oparciu o cytowany przepis ma charakter decyzji administracyjnej podejmowanej w granicach uznania administracyjnego. Tego rodzaju rozstrzygnięcia organów administracji charakteryzują się tym, że nawet po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki od zaistnienia których uwarunkowana jest możliwość odstąpienie od żądania zwrotu nienależnego świadczenia (stypendium), organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony. Natomiast warunkiem zgodności z prawem decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego jest poprzedzenie jej rzetelnie przeprowadzonym postępowaniem dowodowym, właściwą oceną prawną zgromadzonych w toku postępowania dowodów oraz wyczerpujące wyjaśnienie przyczyn podjętego rozstrzygnięcia. Postępowanie administracyjne poprzedzające wydanie decyzji umorzeniowej powinno zatem uwzględniać przede wszystkim zasady określone w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Wskazana wyżej, zapewniona przez ustawodawcę swoboda wyboru organu co do samego rozstrzygnięcia o odstąpieniu od żądania zwrotu świadczenia w konsekwencji powoduje, że kontrolujący działalność organu sąd administracyjny nie może zakwestionować dokonanego przez organ wyboru. Sąd jest jedynie władny skontrolować, czy rzeczywiście zaistniała sytuacja, iż organ może dokonać swobodnego wyboru oraz czy dokonując wyboru nie przekroczył granic przyznanej mu swobody, dopuszczając się dowolności wyboru, tj. dokonując wyboru bez poprzedniego rzetelnego zbadania stanu faktycznego, wysłuchania argumentów stron i w żaden logiczny sposób nie uzasadniając, dlaczego skorzystał z tej a nie innej możliwości rozstrzygnięcia. W przedmiotowej sprawie należy zwrócić uwagę na treść wniosku wszczynającego postępowanie z dnia [...]r., uzupełnionego w dniu [...] r., w którym skarżąca dokładnie wskazuje okoliczności, jej zdaniem wpływające na zasadność wniosku w sprawie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego stypendium szkolnego. Potwierdzona zostaje okoliczność przekroczenia dochodu przez rodzinę skarżącej z tytułu sprzedaży nieruchomości gruntowej, jednak równolegle został wskazany fakt niezwłocznego przeznaczenia uzyskanych pieniędzy na spłatę ciążących na rodzinie skarżącej zobowiązań, odnośnie których były prowadzone postępowania egzekucyjne. Skarżąca załączyła do akt sprawy kopie orzeczeń komornika sądowego w sprawach prowadzonych przez niego egzekucji z majątku skarżącej. Ponadto skarżąca wyszczególniła liczne potrzeby materialne, bytowe rodziny, które niemal niezwłocznie zostały pokryte środkami z uzyskanej sprzedaży. W szczególności wskazała na wydatki dotyczące koniecznego remontu mieszkania polegającego na utworzeniu łazienki i montażu centralnego ogrzewania – tj. podstawowych elementów mieszkania pozwalających na zapewnienie zdrowia członkom rodzin. Organy w żaden sposób nie zweryfikowały wskazanych przez skarżącą okoliczności. Nie ustaliły jakie ciążyły na niej zobowiązania, która winna spłacić, aby uniknąć przymusowej egzekucji, czy i w jakiej wysokości zobowiązania te zostały przez nią spłacone. Organy nie ustaliły w jakiej sytuacji majątkowej, po dokonaniu wskazanych wydatków, znajduje się skarżąca w momencie orzekania o możliwości odstąpienia od zwrotu świadczenia w postaci stypendium – czy w ogóle dysponuje obecnie jakimkolwiek zasobami majątkowymi uzyskanymi ze sprzedaży nieruchomości. W istocie organy administracji nie dokonały oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawczyni i jej rodziny, w tym wskazywane przez nią okoliczności dotyczące konieczności pokrycia najpilniejszych wydatków, w tym także czynności podjętych z tytułu spłaty zadłużenia mieszczą się w ustawowym pojęciu "przypadków szczególnych", gdy "zwrot wydatków na udzielone stypendium szkolne w całości lub w części stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielanej pomocy". Poza zaprezentowaniem jedynie sytuacji dochodowej skarżącej organy administracji w ogóle nie rozważały całokształtu okoliczności, w których skarżąca obecnie się znajduje. Należy podkreślić, że prowadzone przez komornika wobec skarżącej postępowania egzekucyjne niewątpliwie wpływały na jej swobodę w wydatkowaniu pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży, czego organy w ogóle nie rozważyły. Z uwagi na powyższe nie sposób uznać, by w prowadzonym w niniejszej sprawie postępowaniu administracyjnym, stosownie do uregulowań zawartych w art. 7 i 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, doszło do wydania decyzji poprzedzonej dokładnym ustaleniem stanu faktycznego istotnego w sprawie, z poszanowaniem zasady prawdy obiektywnej nakładającej obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z daną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa. W ramach omawianej zasady mieści się także wymóg dokonania przez organ oceny wszystkich dowodów zgromadzonych w sprawie, niezbędnych do właściwego ustalenia jej stanu faktycznego. Mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez uznanie, że zachodzą przesłanki do wnioskowanego przez stronę rozstrzygnięcia. W ponownym postępowaniu organ winien podjąć decyzję po uzupełnieniu postępowania dowodowego, stosownie do powyższych wskazań sądu. Organ ponadto powinien stosownie do art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, wskazać szczegółowo powody swojego rozstrzygnięcia w świetle okoliczności wskazanych w art. 90o ust. 7 ustawy o systemie oświaty tj. oceniając czy pomimo nakazania zwrotu nienależnie pobranego stypendium skarżąca nie będzie nadmiernie obciążona lub udzielona pomoc stypendialna nie zostanie zniweczona. Takie uzasadnienie jest konieczne mając na względzie właściwe rozumienie celu i funkcji świadczenia, jakim jest stypendium szkolne, które jest formą pomocy państwa dla uczniów znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej, wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności, gdy w rodzinie tej występuje: bezrobocie, niepełnosprawność, ciężka lub długotrwała choroba, wielodzietność, brak umiejętności wypełniania funkcji opiekuńczo-wychowawczych, alkoholizm lub narkomania, a także, gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zdarzenie losowe. Z powyższych względów, na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 wyroku podjęto zgodnie z treścią art. 152 ww. ustawy.