II SA/Bd 1194/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności postanawia 1. przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości, 2. oddalić wniosek w pozostałym zakresie. Pismem z dnia 23 września 2014 r. T. P. – dalej skarżąca wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2014 r. nr [...], którą uchylono decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] czerwca 2014r. znak [...] o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego nieruchomości w prawo własności i przekazano sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi skarżąca wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu wskazując na swoją trudną sytuację materialną. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, że jest osobą samotną, której miesięczny dochód wynosi [...] zł netto z tytułu świadczenia rentowego. Jako majątek wskazała mieszkanie o powierzchni [...] m2. Nie wykazała przy tym żadnego majątku nieruchomego, wartościowych rzeczy ruchomych ani zgromadzonych zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.). Wskazała także, że uzyskiwane środki przeznaczane są na bieżące utrzymanie i opłaty. Skarżąca została wezwana do uzupełnienia przedstawionych informacji na temat sytuacji materialnej skarżącej, jak również wyjaśnienia wątpliwości wynikających ze złożonego oświadczenia. W odpowiedzi skarżąca opisała swoją sytuację materialną, nadesłała PIT-40 za 2014 r., z którego wynika że osiągnęła dochód w kwocie [...] zł oraz za 2013 r., z którego wynika że osiągnęła dochód w kwocie [...] zł. Ponadto przedstawiła wydatki ponoszone przez typowe gospodarstwo domowe, takie jak: prąd, komunikację itp. Postanowieniem z dnia 25 lutego 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego oraz oddalił wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika. Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła w dniu 7 kwietnia 2015 r. sprzeciw zaskarżając punkt drugi postanowienia oraz wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Podkreśliła, że uzyskuje świadczenie rentowe, które jest niższe od najniższego wynagrodzenia i w związku z powyższym "stoi na granicy ubóstwa". Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec wniesienia, w ustawowym terminie, sprzeciwu przeciwko postanowieniu referendarza sądowego z dnia 25 lutego 2015r. straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej: "P.p.s.a."). Nadmienić należy, że skarżąca wskazała, że zaskarża punkt 2 postanowienia, wnosząc jednocześnie o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Wobec powyższego stwierdzić przyjdzie, iż kwestionuje ona oddalenie wniosku w zakresie nieuwzględniającym żądania przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym czyli obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie pełnomocnika. Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199 P.p.s.a.), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, należy podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Należy jednakże mieć na uwadze także tę okoliczność, że Sąd odnosząc się do przesłanek przesądzających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi dokonywać wyważenia pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony, bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygania o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 26 stycznia 2012 r. sygn. I FZ 570-581/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2), natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika (§ 3). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 2 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (§ 4). Po myśli art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają rzeczywistych możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. Nadto strona ma obowiązek we wniosku podać precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 P.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony, gdyż strona musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jej trudną sytuację materialną. W rozpatrywanej sprawie należało z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a które na tym etapie postępowania wynoszą 200 zł – koszt wpisu sądowego od skargi oraz ewentualną pomoc prawną, a z drugiej jej sytuację finansową. Mając powyższe na uwadze, uwzględniając w szczególności fakt uzyskiwania przez skarżącą stałego dochodu i jego wysokość, przy jednoczesnym zaniechaniu wykazania przez nią, mimo wezwania referendarza sądowego, rzeczywistych możliwości finansowych, stanu rachunku bankowego w okresie 3 miesięcy (przedłożono jedynie wydruk dotyczący niepełnego miesiąca (k. 40 akt sądowych), przedstawienia zestawienia miesięcznych wydatków niezbędnych dla utrzymania (skarżąca wyłącznie powołała się na okoliczność istnienia faktur, bez ich dołączenia), w ocenie Sądu nie zaistniały opisane wyżej przesłanki dla przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżąca nie skorzystała z możliwości wykazania, że jej sytuacja majątkowa rzeczywiście jest aż tak trudna, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W szczególności sam fakt istnienia faktur VAT z podaniem ich numerów w żadnym razie nie uprawdopodobnia okoliczności, iż zostały one wystawione na skarżąca, dotyczą jej niezbędnych kosztów utrzymania, a nadto ewentualne koszty związane z ogólnie wskazaną "komunikacją" (k. 37) nie mogą być uwzględnione jako niezbędne do zapewnienia podstawowych potrzeb życiowych. Uwzględniając powyższe okoliczności Sąd zważył, iż mając na uwadze wysokość uzyskiwanego przez skarżącą świadczenia oraz zasady doświadczenia życiowego i przeciętnych wydatków koniecznych dla utrzymania jednej osoby (zgodnie z oświadczeniem), przy braku rzetelnego wykazania jej rzeczywistych miesięcznych wydatków, zaistniały przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd stwierdził, że przyznane ze środków budżetowych prawo pomocy w zakresie zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych w całości, pozwala stronie na wygospodarowanie z własnych dochodów pozostałych ewentualnych kosztów niniejszego postępowania, czyli uzyskania pomocy radcy prawnego lub adwokata. Z tych powodów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 i art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.