II SA/Bd 1223/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Sędziowie sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi Prokuratora Rejonowego we Włocławku na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2023 r. nr [...], postępowanie nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia z programu "Dobry start" uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczań Społecznych z dnia [...] czerwca 2023 r., nr [...], postępowanie nr [...]. Decyzją z dnia [...] czerwca 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił przyznane informacją z dnia [...] września 2022 r. K. K. (dalej jako: "Uczestniczka") prawo do świadczenia dobry start przyznanego na dziecko – F. K. (dalej jako: "Małoletni") w kwocie 300 zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji ustalił, że Uczestniczka nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 810 ze zm. - dalej "u.p.p.w.d."). W odwołaniu od powyższej decyzji Prokurator Rejonowy we W. zarzucił: – naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 i 2 u.p.p.d.w. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że Uczestniczka - u której ustalono miejsce pobytu Małoletniego, która jest kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego oraz zajmuje się jego wychowaniem i utrzymaniem - nie jest osobą uprawnioną do otrzymywania świadczenia "Dobry Start" na rzecz Małoletniego, a w konsekwencji pozbawienie małoletniego świadczenia; – naruszenie § 29 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz.U. z 2021 r. poz. 1092, dalej jako rozporządzenie z dnia 15 czerwca 2021 r.) poprzez uznanie, że jest to świadczenie nienależnie pobrane, mimo że żadna z okoliczności wskazanych w ust. 2 § 19 nie zachodzi. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2023 r., znak [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że w świetle art. 4 ust. 1 rozporządzenia z dnia 15 czerwca 2021 r., osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem w zastępstwie rodziców, u której jednak dzieci nie zostały umieszczone w pieczy zastępczej, nie przysługuje prawo do świadczenia "Dobry start". W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy na powyższą decyzję Prokurator Rejonowy we W. zarzucił: - naruszenia art. 4 ust. 1 i 2 u.p.p.d.w. i § 4 rozporządzenia z dnia 15 czerwca 2021 r. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że Uczestniczka nie jest osobą uprawnioną do otrzymywania świadczenia "Dobry start" na rzecz Małoletniego, a w konsekwencji pozbawienie go świadczenia; - naruszenie § 29 rozporządzenia z dnia 15 czerwca 2021 r. poprzez uznanie, że jest to świadczenie nienależnie pobrane mimo, że żadna z okoliczności wskazanych w ust. 2 § 19 nie zachodzi; - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 76 § 1, art. 77, art. 80 kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niezastosowanie podstawowych zasad postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie oraz nienależyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, nierozpatrzenie całości materiału dowodowego, brak jego należytej oceny, a nadto nieinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych przesłanek, którymi kierował się organ wydając zaskarżone orzeczenie, w szczególności przyczyn, z powodu których nie uwzględnił postanowienia z dnia [...] czerwca 2020 r. w sprawie [...] o ustaleniu miejsca pobytu Małoletniego w miejscu zamieszkania Uczestniczki oraz ustanowieniu jej kuratorem do zarządu majątkiem Małoletniego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie było ustalenie, czy uchylenie decyzji o przyznaniu świadczenia dobry start na rzecz Małoletniego na skutek uznania, że jego babcia (Uczestniczka) nie jest wymieniona w katalogu podmiotów uprawnionych do przyznania przedmiotowego świadczenia zawartego w § 4 ust. 1 rozporządzenia z dnia 15 czerwca 2021 r., było zasadne. W myśl tego przepisu, świadczenie dobry start przysługuje: 1) rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko; 2) osobom uczącym się - raz w roku. Zgodnie z ustawową definicją wskazaną w § 3 pkt 3 ww. rozporządzenia, opiekun faktyczny to osoba rzeczywiście opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. W sprawie bezsporne było, że Uczestniczka postępowania sprawuje bieżącą pieczę nad Małoletnim. Jednocześnie nie występowała do sądu opiekuńczego o jego przysposobienie. Postanowieniem Sądu Rejonowego we W. z [...] czerwca 2020 r., sygn. akt [...] m.in. ustalono miejsce pobytu Małoletniego w każdorazowym miejscu zamieszkania Uczestniczki i D. K. Jednocześnie Uczestniczka została ustanowiona kuratorem do zarządu majątkiem Małoletniego celem odbioru świadczeń z opieki społecznej w szczególności zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego i innych świadczeń przysługujących z opieki społecznej. Odwołując się do celu świadczenia dobry start, o którym mowa w treści art. 187a ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1426 ze zm.), wyjaśnić należy, że świadczenie to zostało wprowadzone, aby wspierać rodziny - adresowane jest ono do podmiotów, które rzeczywiście zajmują się dzieckiem, sprawują nad nim pieczę i troszczą się o zaspokajanie jego codziennych potrzeb. W przedmiotowej sprawie wobec ograniczenia władzy rodzicielskiej matce Małoletniego faktyczną opiekę nad nim przejęła Uczestniczka. Co więcej, została ona ustanowiona kuratorem do zarządu majątkiem Małoletniego i sprawuje bieżącą pieczę nad nim. Sąd podziela stanowisko organu, że co do zasady tylko osoby wymienione w katalogu § 4 ust. 1 cyt. rozporządzenia posiadają legitymację do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko. Katalog ten jest ściśle określony. Nie uwzględnia on przy tym osób faktycznie sprawujących opiekę nad małoletnimi, które nie wystąpiły do sądu z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Zgodnie z przyjętymi poglądami orzecznictwa i doktryny, przy stosowaniu przepisów pierwszeństwo przyznaje się co do zasady wykładni literalnej. Wobec powyższego, Uczestniczka faktycznie nie posiadałaby legitymacji do pobierania przedmiotowego świadczenia. Jednakże, w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności gdy istnieją ważniejsze niż literalne pojmowanie normy, zasad i wartości, wolno od tej wykładni odstąpić. Wówczas pierwszeństwo mają wykładnie celowościowa, systemowa i prokonstytucyjna. Co więcej, niekiedy odwołanie się wyłącznie do wykładni literalnej narusza konstytucyjne zasady, w tym zasadę równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji, a także sprawiedliwości społecznej i dbania przez Państwo o interes i dobro dziecka. Taka sytuacja wystąpiła w przedmiotowej sprawie. Zastosowanie przez organ wykładni literalnej, co skutkowało uchyleniem decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego na rzecz Małoletniego, godzi w konstytucyjne zasady uregulowane w art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji. Pierwszy z nich stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Z kolei art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji gwarantuje ochronę dziecka oraz prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Kierując się powyższymi konstytucyjnymi zasadami, Państwo powinno dbać o interesy dziecka, a także chronić jego dobro. Ustawa zasadnicza nakłada również na organy publiczne obowiązki związane z zaspokajaniem bieżących potrzeb dziecka, wychowaniem czy jego utrzymaniem, w szczególności w przypadku dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej. Obowiązki te wykonywane są między innymi poprzez pomoc opiekunom w zaspokajaniu bieżących potrzeb małoletnich, w tym pomoc materialną. Opiekun sprawujący bieżącą pieczę nad dzieckiem ma zatem prawo skutecznie domagać się od instytucji publicznych pomocy przy sprawowaniu tej opieki w postaci przyznania świadczenia pieniężnego. Co więcej, kwestię dbania o dobro dziecka reguluje umowa międzynarodowa, tj. art. 20 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka. Zgodnie z jego brzmieniem, dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Zatem, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczanie interesów dziecka. Wobec powyższych ustaleń, odwołanie się przez organ wyłącznie do literalnego brzmienia § 4 ust. 1 rozporządzeni z dnia 15 czerwca 2021 r. i odebranie prawa do pobierania świadczenia dobry start narusza dobro dziecka, na rzecz którego przyznawane jest przedmiotowe świadczenie. Tym samym godzi w Konstytucyjne zasady i gwarancje mające na celu zapewnienie dziecku ochrony ze strony Państwa i jego instytucji. W przedmiotowej sprawie faktyczny opiekun, tj. Uczestniczka, została bowiem pozbawiona środków niezbędnych do jego utrzymania i wychowania. Skoro to Uczestniczka faktycznie zajmuje się wychowaniem Małoletniego, zaspokaja jego codzienne potrzeby, ponosi odpowiedzialność za jego rozwój, jak i podejmuje decyzje w istotnych sprawach oraz zarządza majątkiem dziecka, tym samym posiada ona prawo do pobierania świadczenia dobry start w celu chociażby częściowego pokrywania ww. potrzeb. Nadto, stosowanie wykładni literalnej w sytuacji, gdy rodzic Małoletniego posiada ograniczoną władzę rodzicielską, jest w tym przypadku nieuzasadnione, narusza cel, dla którego przedmiotowe świadczenie zostało wprowadzone przez ustawodawcę. Stąd też Sąd uznał, że w celu lepszej ochrony interesów Małoletniego należy zastosować w sposób bezpośredni celowościową i prokonstytucyjną wykładnię przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. W konsekwencji, uzasadnia to możliwość przyznania Uczestniczce postępowania przedmiotowego świadczenia,. Powyższe stanowisko Sądu znajduje w pełni poparcie w orzecznictwie sądów administracyjnych - vide wyroki WSA w Gliwicach w sprawie II SA/Gl 1720/22, LEX nr 3514380, WSA w Łodzi w sprawie II SA/Łd 960/22, LEX nr 3512422, WSA w Gdańsku w sprawie III SA/Gd 736/21, LEX nr 3282095, WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr 373/18, LEX nr 2520178 oraz powołane tam orzecznictwo. Nadmienić należy, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w § 6 rozporządzenia, które wykluczałyby prawo do przyznania świadczenia dobry start. Mając powyższe na uwadze, zarzuty skargi należało uznać za w pełni uzasadnione i Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query. Na podstawie art. 119 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.