II SA/Bd 123/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Grażyna Malinowska-Wasik sędzia WSA Grzegorz Saniewski Protokolant Katarzyna Korycka po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 25 lipca 2012 r. sprawy ze skargi S. J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. oddala skargę, 2. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy) na rzecz adwokat E. J. kwotę 259.20 (dwieście pięćdziesiąt dziewięć 20/100) złotych , tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...]2011 r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania S. J. (dalej: skarżący) uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 393; ze zm.). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że nie można uznać, że skarżący został deportowany, gdyż dostał on nakaz pracy w gospodarstwie rolnym w miejscowości Ś. położonej w odległości [...] km od miejsca zamieszkania. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący, zakwestionował argumentację organu, podnosząc, że odległość między miejscem wykonywania pracy a miejscem zamieszkania, wynosząca faktycznie około [...] km., nie ma znaczenia w sytuacji, gdy skarżący miał zakaz opuszczania miejsca zakwaterowania i wykonywanej przymusowo pracy. Skarżący zwrócił również uwagę, że w czasie "deportacji" miał [...] lat. Decyzją z dnia [...]2011 r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, iż z przedłożonych przez skarżącego dokumentów w postaci oświadczenia pracodawcy z czasów wojny – E.S i oświadczeń M. W. i B. R., wynika, że skarżący w czasie wojny po ukończeniu czternastego roku życia, nakazem niemieckiego Urzędu Pracy (Arbeitsamt) został skierowany do wykonywania pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym, znajdującym się pod zarządem niemieckim. Skarżący pracował w polu, a także zajmował się zwierzętami za pracę nie otrzymywał wynagrodzenia, a jedynie wyżywienie i ubrania robocze. Organ zakwestionował twierdzenia skarżącego dotyczących pozbawienia go całkowitego kontaktu z bliskimi, wskazując że utrzymywał on kontakty ze świadkiem B. R., więc prawdopodobnie również i z rodziną. Zdaniem organu w przypadku skarżącego nie został spełniony warunek deportacji do pracy. Strona została wprawdzie zmuszona do opuszczanie rodzinnej miejscowości, jednak skierowaną ją do pracy w pobliskiej miejscowości. Ponadto wnioskodawcy nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. Wykonywanie pracy w warunkach przymusowych bez faktu deportacji nie stanowi zaś wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] na powyższe rozstrzygnięcie S. J. zakwestionował argumentacje organu. Podniósł, że ojciec odwiedzał go sporadycznie, przeważnie z okazji świat, aby przynieść mu odzież wyjściową i przedmioty osobistego użytku oraz sprawdzić jego stan zdrowia. Z B. R. spotykał się zaś jedynie podczas pracy, gdyż świadczył o pracę u brata E. S., u którego przebywał skarżący. Miał on przy tym zakaz opuszczania miejsca zakwaterowania i pracy pod groźbą wywiezienia do Niemiec. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270; z późn. zm.), zaskarżona decyzja podlega uchyleniu, jeżeli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Badając pod tym kątem zaskarżoną decyzję należało stwierdzić, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia niniejszej były przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395; z późn. zm,). Świadczenie pieniężne, o które ubiegał się skarżący, w świetle treści przepisu art. 1 ust. 1 omawianej ustawy przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Pod pojęciem represji, zgodnie z art. 2 należy przy tym: 1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Z omawianego przepisu wynika, że ustawodawca nie przewidział świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, osadzenie w obozie pracy bądź deportację. Jest to istotne ze względu na realizowany w praktyce powszechny obowiązek pracy, obejmujący wszystkich mieszkańców Generalnej Guberni bez względu na wiek i stan zdrowia (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98, ONSA 1999, nr 1, poz. 1). W niniejszej sprawie skarżący domaga się przyznania świadczenia w związku z zaistnieniem przesłanki określonej w ustępie 2 wyżej cytowanego przepisu, a zatem w związku z deportacją do pracy przymusowej. Jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia, organ nie kwestionuje, że skarżący spełniła warunek wykonywania pracy przymusowej w okresie co najmniej 6 miesięcy, a jedynie to, że był deportowany. Badając czy w przypadku skarżącego można mówić o deportacji w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (cyt. wyżej), w pierwszej kolejności wyjaśnić należy, czym charakteryzuje się deportacja. Zarówno z przepisu art. 2 pkt 2 w/w ustawy, jak i z powszechnie przyjmowanych definicji tego terminu wynika, że charakteryzuje się on zaistnieniem faktu wywiezienia (wywózki). Deportować oznacza "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" (Słownik PWN). Rzeczą oczywistą jest, że nie każda forma zmiany miejsca pobytu nosić może cechy wywiezienia w rozumieniu w/w przepisu. Wobec zaistniałych historycznych faktów, że wywożenie do pracy przymusowej charakteryzowało się wyjątkowo dolegliwą formą, stanowiącą samoistne źródło cierpienia (transport okupanci organizowali w przeludnionych, towarowych wagonach, w których z uwagi na braki żywności, wody, opieki medycznej dochodziło do licznych zgonów) oraz polegało na umieszczaniu wywiezionej ludności w tak odległych, odizolowanych i nieprzyjaznych miejscach by jej jakikolwiek opór, czy próby ucieczki były niemożliwe, ustawodawca zdecydował się tę szczególną represję, której jednym z elementów była praca przymusowa, podstawowym zaś elementem była deportacja – wywiezienie, potraktować jako fakt, z którego wynika uprawnienie do świadczeń pieniężnych. Jest to tym bardziej czytelne i uzasadnione, że na terenach okupowanych przez władze niemieckie istniał generalny obowiązek pracy, polskiej ludności, która wykonywała ją w bardzo zróżnicowanych warunkach od warunków bardzo dobrych do bardzo dotkliwych. Ustawodawca jednak nie zdecydował się na objęcie świadczeniami pieniężnymi, osób wykonujących tą przymusową pracę, niezależnie od tego jak była ona uciążliwa. Fakt ten wskazuje więc wyraźnie różnicę w traktowaniu przez ustawodawcę pracy wykonywanej w ramach zwykłego obowiązku pracy, która nie daje uprawnień finansowych, a deportacji (której towarzyszyła następnie praca), która uprawnienia te daje. Jest to jak najbardziej racjonalne założenie ustawodawcy, albowiem bez warunku zaistnienia deportacji (wywiezienia) zaistniałyby warunki do łatwego i zbyt powszechnego uzyskiwania świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej (wystarczyłoby odpowiednie oświadczenie o jej szczególnej uciążliwości), która obowiązkiem swym obejmowała ogół ludności. Brak przesłanek ustawowych do powoływania się na sam fakt uciążliwości pracy, czy jej świadczenia w warunkach izolacyjnych jest tym bardziej racjonalne, że okres represji jest odległy i brak w istocie realnych możliwości weryfikacji prawdziwości relacji dotyczących warunków pracy. Takie też rozumienie omawianego zagadnienia wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, w którym stwierdził, że z deportacją w rozumieniu omawianej ustawy mamy do czynienia w sytuacji wysiedlenia danej osoby (przymusowej zmiany miejsca pobytu) i "wyrwania" jej z dotychczasowego środowiska. Deportacja nie zachodzi zaś w przypadku wykonywania przymusowej pracy w niewielkim oddaleniu od miejsca zamieszkania, a w tym w sąsiednich miejscowościach. Uzasadniając powyższe stanowisko Trybunał Konstytucyjny wskazał, że osoby poddane deportacji do pracy przymusowej, obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Wskazać należy, że z tak rozumianą deportacją, nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Skarżący nie został bowiem wywieziony (wysiedlony, jak wskazuje Trybunał Konstytucyjny) w rozumieniu art. 2 pkt 2 w/w ustawy. Nie można uznać za deportację poddanie się przez niego, zwykłemu, powszechnemu obowiązkowi pracy w ramach niemieckiego urzędu zatrudnienia (Arbeitsamtu). Ponadto w stosunku do skarżącego nie zachodziła jakaś inna nadzwyczajna sytuacja, która powodowałaby, że został on odizolowany (wyrwany) z dotychczasowego środowiska, przebywając w zupełnie innych, nieprzyjaznych warunkach adekwatnych do warunków pobytu osób rzeczywiście deportowanych. Z racji bliskości do domu, nie można tym samym przyjąć, że przebywał on w zupełnie nieznanym, obcym, wrogim, czy niebezpiecznym środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla skutków deportacji jak, w szczególności odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które nie tylko mogłyby przekładać się na pogorszone warunki codziennego bytu, lecz odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia. Skarżący nie musiał sprostać tej szczególnej represji, którą była deportacja, skutkująca koniecznością dostosowania się do zupełnie nieznanego środowiska i znoszenia świadomości braku realnych perspektyw powrotu do domu. Jak sama podał skarżący, sporadycznie odwiedzał go ojciec. Miał więc realną a nie tylko teoretyczną możliwość kontaktu z bliskimi. Przy okazji wykonywania pracy spotykał się tez z innymi polskimi pracownikami. Nie można zatem mówić by był całkowicie odizolowany od dotychczasowego środowiska. Nie budzi wątpliwości fakt, że skarżąc doznał wielu krzywd i represji, lecz zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Biorąc pod uwagę jednocześnie powyżej przytoczone rozważania Trybunału Konstytucyjnego, Sąd uznał, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, kwestionowane rozstrzygnięcie organu odpowiada prawu. W tym stanie rzeczy Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oddalił skargę jako nieuzasadnioną.