II SA/Bd 124/18

Sygn. akt II SA/Bd 12418 [pic] WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 września 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Klotz Sędziowie sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) asesor WSA Katarzyna Korycka Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Kloska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2018 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] września 2017 r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] lipca 2016 r., nr [...], działający z upoważnienia Prezydenta G. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Wychowawczych MOPR w G. przyznał M. G. (skarżącej) świadczenie wychowawcze na dziecko P. P. na okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] września 2017 r. Decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r., nr [...], organ zmienił powyższą decyzję w ten sposób, że uchylił przysługujące skarżącej prawo do świadczenia w okresie od [...] listopada 2016 r. do [...] kwietnia 2017 r.. W uzasadnieniu powyższego stwierdził, że we wskazanym okresie dochód na osobę w rodzinie skarżącej przekroczył kryterium dochodowe uprawniające do uzyskania świadczenia, a to ze względu na uzyskanie przez męża skarżącej prawa do pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy od października 2016 r. w wysokości 1131,91 zł miesięcznie, co w połączeniu z dochodem skarżącej uzyskiwanym z tytułu zatrudnienia od [...] lipca 2016 r. w wysokości 1355,69 zł dało kwotę 829,20 zł na osobę w rodzinie. Początkową datę wskazanego okresu wyznaczył miesiąc następujący po miesiącu odebrania pierwszej renty przez męża skarżącej. Końcowy miesiąc okresu, w którym nastąpiła utrata prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia, wyznaczył wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia [...] kwietnia 2017 r., sygn. [...], rozwiązujący małżeństwo skarżącej (prawomocny od [...] maja 2017 r.), w konsekwencji którego od miesiąca maja 2017 r. skarżąca ponownie spełniła kryterium dochodowe warunkujące przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego (677,85 zł = 1355,69 zł / 2 os. w rodzinie). Decyzją z dnia [...] września 2017 r., nr [...], działający z upoważnienia Prezydenta G. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Wychowawczych MOPR w G. uznał za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenia wychowawcze na rzecz syna P. P. za okres od dnia [...] listopada 2016 r. do dnia [...] lutego 2017 r. i zobowiązał skarżącą do ich zwrotu w łącznej kwocie 2000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie należnymi do czasu całkowitej spłaty zadłużenia, które za okres od dnia [...] grudnia 2016 r. do dnia [...] września 2017 r. wynoszą 95,61 zł. W uzasadnieniu organ wyjaśnił zasady przyznawania świadczenia wychowawczego, przytaczając przepisy art. 2 pkt 20 lit. c i d, art. 7 ust. 3, art. 18 ust. 6 oraz art. 25 ust. 1 i 2 pkt 1, ust. 3 i ust. 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2016 r., poz. 195 ze zm. – dalej "u.p.w."). Wyjaśnił, że na mocy decyzji z dnia [...] lipca 2016 r. przyznano skarżącej na okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] września 2017 r. prawo do przedmiotowego świadczenia, a przeciętny miesięczny dochód w rodzinie uzyskany w 2014 r. w przeliczeniu na osobę wyniósł 300 zł i w oparciu o powyższe ośrodek wypłacał przyznane świadczenie do miesiąca lutego 2017 r. Dalej wskazał, że z dokumentów znajdujących się w posiadaniu ośrodka wynika, iż: - z dniem [...] lipca 2016 r. skarżąca podjęła zatrudnienie, a wysokość wynagrodzenia za miesiąc następujący po miesiącu, w którym skarżąca podjęła pracę (tj. za sierpień 2016 r.) wyniosła 1355,69 zł, - mężowi skarżącej, decyzją z [...] września 2016 r., przyznano rentę w wysokości 1 131,91 zł, - w wyniku weryfikacji dochodu na osobę w rodzinie z uwzględnieniem powyższych zmian otrzymano kwotę 829,20 zł (2487,60 zł / 3 os. w rodzinie: przekroczone kryterium 800 zł), - w dniu [...] czerwca 2017 r. skarżąca przedłożyła wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia [...] kwietnia 2017 r. (prawomocny od [...] maja 2017 r.) rozwiązujący małżeństwo skarżącej, - w wyniku weryfikacji dochodu na osobę w rodzinie z uwzględnieniem powyższej zmiany otrzymano kwotę 677,85 zł (1355,69 zł / 2 os. w rodzinie: spełnione kryterium). Dalej organ stwierdził, że powyższe okoliczności świadczą o tym, iż w okresie od dnia [...] listopada 2016 r. do dnia [...] kwietnia 2017 r. skarżąca nie była uprawniona do pobierania świadczenia wychowawczego na syna, o czym orzeczono decyzją [...] czerwca 2017 r., nr [...]. Organ zaznaczył, że zgodnie z pouczeniem zawartym we wniosku skarżącej jak i decyzji przyznającej świadczenie obowiązana była ona do informowania o wystąpieniu zmian mających prawo do świadczenia i warunkach jego przyznania i realizacji. Świadczenia pobrane przez skarżącą w okresie od [...] listopada 2016 r. do [...] lutego 2017 r. organ uznał za nienależne i podlegające zwrotowi. Pismem z dnia [...] października 2017 r. skarżąca odwołała się od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. , podnosząc, że w dniu, kiedy składała dokumenty, poinformowała osobę je odbierająca, o okoliczności dysponowania aktem notarialnym o rozdzielności majątkowej oraz o okoliczności prowadzenia z jej byłym mężem od grudnia 2014 r. oddzielnych gospodarstw domowych – pozostawaniu w faktycznej separacji. Wyjaśniła, że pracownik organu uznał powyższe za nieistotne i zobowiązał skarżącą do dostarczenia zaświadczenia o dochodach byłego męża, który zaświadczenia tego nie załatwił. Wskazała, że o zawisłej sprawie rozwodowej dowiedziała się dopiero po otrzymaniu pozwu i poinformowała o tej okoliczności organ w lutym 2017 r. Podniosła, że do czasu otrzymania informacji od pracownika organu o nadchodzącym obowiązku zwrotu świadczenia o pobieraniu przez jej byłego męża renty, o okoliczności tej nie wiedziała. Decyzją z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Przedstawiwszy stan faktyczny sprawy organ odwoławczy stwierdził, że w rozpatrywanym przypadku okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia wychowawczego jest uzyskanie dochodu w postaci renty na rzecz byłego męża skarżącej, z którym pozostawała ona do maja 2017 w związku małżeńskim, w wysokości 1131,20 zł. Powyższe spowodowało przekroczenie kryterium dochodowego o 829,20 zł i utracie uprawnienia do pobierania świadczenia w okresie od [...] listopada 2016 r. do [...] lutego 2017 r., a to z kolei skutkuje uznaniem świadczeń wtedy pobranych za nienależne i podlegające zwrotowi. Odnosząc się do twierdzeń zawartych w odwołaniu, organ odwoławczy stwierdził, że w przypadku osób pozostających w faktycznej separacji, są oni traktowani jako członkowie rodziny, których dochody łącznie wlicza się do dochodu rodziny i taki stan trwa do czasu prawomocnego orzeczenia przez sąd separacji lub rozwodu. Wskazał, że bez znaczenia jest tutaj okoliczność, iż małżonkowie mają rozdzielność majątkową i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, albowiem przepisy u.p.w. nie uzależniają przyznania prawa do przedmiotowego świadczenia od prowadzenia gospodarstwa domowego, lecz jedynie od wysokości dochodu rodziny rozumianej wedle definicji zawartej w u.p.w. Końcowo organ stwierdził, że w okresie, którego dotyczy zaskarżona decyzja w skład rodziny wchodził były mąż skarżącej, zatem dochód w rodzinie został prawidłowo ustalony i prawidłowo też rozstrzygnięto o uznaniu pobranych świadczeń we wskazanym okresie za świadczenia pobrane nienależnie. Pismem z dnia [...] grudnia 2017 roku M. G. zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, powielając argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji I instancji. Powtórzyła, że o fakcie pobierania renty przez jej byłego męża dowiedziała się w lutym 2017 r., w momencie otrzymania pozwu rozwodowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: W sprawie niniejszej powodem rozstrzygnięcia o obowiązku zwrotu świadczeń nienależnie pobranych przez skarżącą było pobranie przez nią świadczeń wychowawczych w okresie od [...] listopada 2016 r. do [...] lutego 2017 r., tj. w okresie, w którym zgodnie z decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r. zmieniającą decyzją o przyznaniu prawa do świadczenia z dnia [...] lipca 2016 r. świadczenie skarżącej nie przysługiwało, a mimo to zostało jej wypłacone. Organ ustalił, że skarżąca podjęła z dniem [...] lipca 2016 r. zatrudnienie za miesięczne wynagrodzenie w kwocie 1355,69 zł netto i taki też dochód uzyskała w miesiącu następującym po miesiącu w którym podjęła pracę (sierpień 2016 r.), zaś we wrześniu 2016 r. ówczesny mąż skarżącej uzyskał prawo do miesięcznej renty z tytułu niezdolności do pracy i w październiku oraz następnych miesiącach 2016 r. osiągał miesięczny dochód w wysokości 1131,91 zł. Powyższe spowodowało wzrost dochodu rodziny i przekroczenie kryterium 800 zł, o którym mowa w art. 5 ust. 3 u.p.w. Wyrokiem Sądu Okręgowego w T. z dnia [...] kwietnia 2017 r., sygn. akt [...], orzeczono o rozwiązaniu małżeństwa skarżącej, co spowodowało konieczność weryfikacji kwoty dochodu na osobę w rodzinie skarżącej i w jej wyniku ustalono, że skarżąca od maja 2017 r. ponownie spełnia to kryterium (1355,69 / 2 os. w rodzinie - 677,85 zł). Skarżąca kwestionuje ustalenie organów obu instancji o uznaniu pobranego przez nią świadczenia w okresie od [...] listopada 2016 do [...] lutego 2017 r. za pobrane nienależnie, podnosząc, że nie była świadoma okoliczności pobierania przez jej byłego obecnie męża miesięcznej renty z tytułu niezdolności do pracy. O powyższym, jak twierdzi, dowiedziała się w lutym 2017 r. w momencie otrzymania pozwu rozwodowego. Podkreślała przy tym, że już w momencie składania wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia pozostawała z małżonkiem w faktycznej separacji. Kontrola sądowoadministracyjna zaskarżonej decyzji doprowadziła Sąd do wniosku, że zarówno w niej, jak i w decyzji I instancji organy przedwcześnie ustaliły, że świadczenie wychowawcze w okresie od listopada 2016 r. do lutego 2017 r. pobrane zostało przez skarżącą nienależnie. Instytucja świadczenia nienależnie pobranego, została uregulowana przepisie art. 25 ust. 2 u.p.w. Stanowiący materialnoprawną współpodstawę zakarżonej decyzji art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.w. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy skarżąca została prawidłowo pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego (pouczenie zawarte we wniosku skarżącej oraz decyzji przyznającej uprawnienie do pobierania świadczenia wychowawczego z dnia [...] lipca 2016 r.). Okoliczność powyższa jest w sprawie bezsporna. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, zarówno w odniesieniu do art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jak i właściwego w niniejszej sprawie art. 25 u.p.w., że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 u.p.w. wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie wychowawcze w świetle dowodów, ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 u.p.w. W postępowaniu prowadzonym w sprawie wydania decyzji o uznaniu pobranego świadczenia za pobrane nienależnie oraz o obowiązku jego zwrotu organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. (vide wyroki: NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., I OSK 751/16; WSA w Lublinie z dnia 5 kwietnia 2018 r., II SA/Lu 1246/17; WSA w Łodzi z dnia 8 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Łd 261/18 – dostępne na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle powyższego stwierdzić należy, że kwestia winy osoby pobierającej świadczenie wychowawcze bądź ubiegającej się o to świadczenie powinna być uwzględniana w każdym z przypadków wymienionych w przepisie art. 25 ust. 2 u.p.w. W ocenie Sądu organ wydał decyzję zobowiązującą do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego bez ustalenia, czy skarżąca wiedziała o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczenia wychowawczego. Nie zbadał, czy świadczenie uznane przez organ za "nienależne" (o czym rozstrzygnęła decyzja ostateczna organu I instancji z dnia [...] czerwca 2017 r.) zostało przez skarżącą "nienależnie pobrane". Skarżąca podnosiła bowiem zarówno w toku postępowania administracyjnego (oświadczenie skarżącej z [...] lutego 2017 r. k. 9 akt adm.) jak i w odwołaniu, że nie wiedziała o przysługującym jej ówczesnemu mężowi prawie do pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy. Organ I instancji, a w ślad za nim organ odwoławczy, nie dokonały zatem oceny, czy skarżąca miała świadomość, że zaistniały okoliczności mające wpływ na jej uprawnienie do pobierania świadczenia i apriorycznie założyły, że nie zastosowała się ona do odebranych pouczeń w tej kwestii. O ile zgodzić należy się z organami, że okoliczność pozostawania przez skarżącą w faktycznej separacji z ówczesnym mężem w okresie pobierania świadczenia wychowawczego nie ma wpływu na obowiązek traktowania ich jako rodziny w myśl art. 2 pkt 16 u.p.w. i wliczania dochodów obojga do dochodu tej rodziny, to jednak taki stan rzeczy uwiarygodnia podnoszoną przez skarżącą okoliczność nieistnienia po jej stronie świadomości co do zarobków męża, a co za tym idzie świadomości obowiązku zgłoszenia zmiany uzyskiwanych dochodów na osobę w rodzinie. Prowadzenie oddzielnych gospodarstw domowych bez orzeczonej sądowo separacji i tym bardziej wyroku rozwodowego, nie stanowi samo w sobie przesłanki uszczuplenia dochodu rodziny o dochód uzyskiwany przez drugiego z małżonków. Okoliczność ta może mieć jednak znaczenie w procesie ustalania prawdy materialnej, zgodnie z art. 7 k.p.a., co do świadomości beneficjenta świadczenia co do zarobków małżonka, a co za tym idzie decydującej kwestii dotyczącej istnienia lub nieistnienia po stronie tego beneficjenta obowiązku wynikającego z pouczenia o art. 20 ust. 1 u.p.w. Podsumowując, w ocenie Sądu organy nie wyjaśniły w sposób wyczerpujący stanu faktycznego, niezbędnego dla podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia, czym naruszyły zasady postępowania określone w art. 7., art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powyższe uchybienie związane jest z błędną wykładnią pojęcia świadczenia nienależnie pobranego i oceną zaistnienia okoliczności uzasadniających uznania za takie świadczenia tych pobranych przez skarżącą. Z uwagi na powyższe Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy uzupełnią postępowanie wyjaśniające we wskazanym w niniejszym uzasadnieniu zakresie, co do okoliczności związanych z koniecznością wyjaśnienia przesłanek z art. 25 ust. 1 i 2 u.p.w.