II SA/Bd 1267/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Włodarska po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku H.R. i S.R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2014 r., nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy postanawia przyznać skarżącym H.R. i S.R. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Pismem z dnia 13 października 2014 r. H.R. i S.R. dalej skarżący wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2014 r., nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy. Jednocześnie ze skargą wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazali, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Oświadczyli, że mieszkają w domu o powierzchni [...] m2. W oświadczeniu majątkowym strona skarżąca wskazała, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha fizycznych oraz budynku gospodarczego – inwentarskiego o powierzchni [...] m2. Nie wykazała przy tym innego majątku nieruchomego, wartościowych rzeczy ruchomych ani zgromadzonych większych zasobów pieniężnych (oszczędności [...] zł, papierów wartościowych itp.). Wskazali, że utrzymują się ze świadczeń emerytalno-rentowych w łącznej wysokości [...] zł netto. Podkreślili także, że od kilku lat spłacają kredyt zaciągnięty na remont domu i budynku gospodarczego. Miesięczna rata wynosi [...] zł. Postanowieniem z dnia 8 stycznia 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy oddalił wniosek skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia skarżący wnieśli w dniu 30 stycznia 2015 r. sprzeciw wskazując, że pieniądze zgromadzone na rachunku bankowym w wysokości [...] zł to środki z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na zakup nawozu i oprysków. Podkreślili, że spłacają kredyt zaciągnięty na natychmiastowy remont domu – groziło zawaleniem. Wobec konieczności uzupełnienia przedstawionych informacji na temat sytuacji materialnej skarżących, jak również wyjaśnienia wątpliwości wynikających ze złożonego oświadczenia zostali wezwani do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących ich sytuacji majątkowej i finansowej, takich jak: aktualnych dokumentów wykazujących wysokość uzyskiwanych przez stronę skarżącą oraz osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym dochodów z tytułu: umowy o pracę, diet, stypendiów, renty, emerytury, najmu, dzierżawy, prac dorywczych lub sezonowych, działalności gospodarczej, rolniczej, stażu itp.; oświadczenia o łącznej wysokości przeciętnych comiesięcznych wydatków związanych wyłącznie z koniecznym utrzymaniem strony skarżącej i ewentualnie rodziny oraz ponoszonych i udokumentowanych opłat związanych z domem takich jak: czynsz, energia elektryczna, gaz, opał itp.; oświadczenia, czy skarżący starał się o dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych, ewentualnie o inne formy pomocy z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa - jeżeli tak, to należy wskazać, czy je otrzymał i w jakiej wysokości oraz nadesłać kopię decyzji właściwego organu administracji o przyznaniu dopłaty bezpośredniej lub innej formy pomocy na rok 2012-2014, podanie czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają samochód, jeżeli tak należy podać markę, typ, rok produkcji i wartość rynkową, ewentualnie w przypadku nie posiadania pojazdu zaświadczenia o niefigurowaniu w ewidencji z właściwego starostwa; wskazania i udokumentowania wysokości rat spłacanych kredytów; wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; oświadczenia o posiadanych oszczędnościach; oświadczenia o źródłach utrzymania (w tym pomocy udzielanej przez rodzinę – należy podać wysokość). W odpowiedzi na wystosowane wezwanie skarżący bardzo szczegółowo opisali swoją sytuację materialną i rodzinną oraz przedłożyli wymagane dokumenty. Oświadczyli, że nie posiadają i nigdy nie posiadali samochodu osobowego. Miesięcznie opłacają energię elektryczną w wysokości około [...] zł oraz około [...] zł za zużycie wody. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: ustawą ppsa. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega ponownemu rozpoznaniu. Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, należy podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Należy jednakże mieć na uwadze także tę okoliczność, że Sąd odnosząc się do przesłanek przesądzających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi dokonywać wyważenia pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony, bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygania o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 26 stycznia 2012 r. sygn. I FZ 570-581/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 245 § 1 ustawy ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowieni adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 ). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 2 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie, w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawczynię przesłanek określonych w § 1 art. 246 ustawy ppsa. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. Nadto strona ma obowiązek we wniosku podać precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 ustawy ppsa strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony, gdyż strona musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jej trudną sytuację materialną. W rozpatrywanej sprawie należało z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a które na tym etapie postępowania wynoszą 500 zł – koszt wpisu sądowego, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składa się oprócz uzyskiwanego dochodu również posiadany majątek. Uwzględniając powyższe okoliczności Sąd doszedł do przekonania, że sytuacja majątkowa wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienie od kosztów sądowych. W takim zakresie strona wnioskowała o pomoc. Oceniając bieżącą sytuację materialną strony, uwzględnić należało, że skarżący są osobami w podeszłym wieku, schorowanymi. Utrzymują się ze świadczeń emerytalno-rentowych w łącznej kwocie [...] zł oraz prowadzą niewielkie gospodarstwo rolne. Za wiarygodne należało uznać oświadczenia skarżących o ich wydatkach związanych z ich utrzymaniem, dlatego też Sąd uznał, że skarżący znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i nie posiadają środków majątkowych, które umożliwiałyby im poniesienie pełnych kosztów postępowania, a uzyskiwany dochód niewątpliwie pozwala na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb skarżących. Z tego względu, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.