II SA/Bd 1313/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2013 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy postanawia przyznać skarżącemu R.K. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Pismem z dnia 15 października 2013 r. R.K. reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2013 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy, w której zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy dołączonym do skargi, skarżący wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną i mają na utrzymaniu dwóch synów w wieku szkolnym. Oświadczył, że mieszkają w domu w miejscowości K. [...], w którym powierzchnia mieszkalna zajmowana przez jego rodzinę wynosi [...] m2. W oświadczeniu majątkowym strona skarżąca wskazała, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha. Nie wykazała przy tym żadnego majątku nieruchomego, wartościowych rzeczy ruchomych ani zgromadzonych zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.). Skarżący nadto podkreślił, że jego dochód wynosi ok. [...] zł miesięcznie oraz wskazał, że ponosi rocznie następujące wydatki: opał [...] zł, prąd [...] zł, dowóz dzieci do szkoły [...] zł, koszty rehabilitacji skarżącego [...] zł, ubezpieczenie KRUS [...] zł oraz koszty zakupu podręczników [...] zł. Postanowieniem z dnia 8 listopada 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia pełnomocnik skarżącego wniósł w dniu 27 listopada 2013 r. sprzeciw zarzucając, że Referendarz błędnie ocenił jego sytuację majątkową i rodzinną. Wobec konieczności uzupełnienia przedstawionych informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego oraz jej rodziny, jak również wyjaśnienia wątpliwości wynikających ze złożonego oświadczenia został wezwany do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji majątkowej i finansowej, takich jak: aktualne dochody jego gospodarstwa domowego, oświadczenia o łącznej wysokości przeciętnych comiesięcznych wydatków związanych wyłącznie z koniecznym utrzymaniem strony skarżącej i ewentualne rodziny oraz ponoszonych i udokumentowanych opłat związanych z domem takich jak czynsz, energia elektryczna, gaz, opał; oświadczenia czy skarżący starał się o dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych ewentualnie o inne formy pomocy z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, jeżeli tak to należy wskazać, czy je otrzymał i w jakiej wysokości; czy korzysta z pomocy społecznej udzielanej przez rodzinę, podania czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają samochód, jeśli tak został zobligowany do podania jego marki, typu, roku produkcji i wartości rynkowej, a nadto przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych). W odpowiedzi na wystosowane wezwanie pełnomocnik skarżącego bardzo szczegółowo opisał sytuację materialną i rodzinną skarżącego. Wskazał, że skarżący uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego o wielkości [...] ha fizycznego [...] zł miesięcznie tj. [...] zł miesięcznie. Na powyższy dochód składa się kwota [...] zł tytułem dzierżawy nieruchomości rolnej oraz kwota [...] zł rocznie z tytułu prowadzonej działalności rolnej. Pełnomocnik skarżącego przedstawił wydatki skarżącego ponoszone w ciągu roku na zakup opału w kwocie [...] zł, wydatki na prąd [...] zł, telefon i Internet [...] zł, wywóz śmieci [...] zł, opłaty za wodę [...] zł, ubezpieczenie OC [...] zł, ubezpieczenie rodzinne [...] zł, zakup podręczników szkolnych [...] zł, rehabilitacja skarżącego [...] zł, składka na ubezpieczenie społeczne KRUS [...] zł. Żona skarżącego oraz dzieci pozostają na jego utrzymaniu. Skarżący nie pobiera dopłat do gruntów rolnych. Jest właścicielem samochodu osobowego marki [...] o wartości [...] zł, na katorgo utrzymanie rocznie ponosi wydatki rzędu [...] zł tytułem wymiany filtrów, oleju, płynów eksploatacyjnych, wycieraczek, itp., [...] zł tytułem opłaty za ubezpieczenie OC pojazdu oraz [...] zł rocznie na paliwo. Skarżący nie posiada żadnych rachunków, kont, obligacji, nie ma również zaciągniętych kredytów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: ustawą ppsa. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega ponownemu rozpoznaniu. Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, należy podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Należy jednakże mieć na uwadze także tę okoliczność, że Sąd odnosząc się do przesłanek przesądzających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi dokonywać wyważenia pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony, bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygania o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 26 stycznia 2012 r. sygn. I FZ 570-581/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 245 § 1 ustawy ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowieni adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 ). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 2 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie, w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawczynię przesłanek określonych w § 1 art. 246 ustawy ppsa. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. Nadto strona ma obowiązek we wniosku podać precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 ustawy ppsa strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony, gdyż strona musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jej trudną sytuację materialną. W rozpatrywanej sprawie należało z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a które na tym etapie postępowania wynoszą 500 zł – koszt wpisu sądowego, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składa się oprócz uzyskiwanego dochodu również posiadany majątek. Uwzględniając powyższe okoliczności Sąd doszedł do przekonania, że sytuacja majątkowa wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienie od kosztów sądowych. W takim zakresie strona wnioskowała o pomoc. Oceniając bieżącą sytuację materialną strony, uwzględnić należało, że skarżący utrzymuje siebie, żonę oraz dwoje dzieci wieku szkolnym z dochodów z gospodarstwa rolnego, które rocznie wynoszą [...] zł. Za wiarygodne należało uznać oświadczenia skarżącego o jego wydatkach związanych z utrzymaniem jego i jego rodziny dlatego też Sąd uznał, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i nie posiada środków majątkowych, które umożliwiałyby mu poniesienie pełnych kosztów postępowania, a uzyskiwany dochód niewątpliwie pozwala na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb skarżącego. Z tego względu, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.