II SA/Bd 1420/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Leszek Tyliński Sędziowie sędzia WSA Katarzyna Korycka (spr.) asesor WSA Mariusz Pawełczak Protokolant sekretarz sądowy Dominika Matuszewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] września 2023 r. nr [...], Wójt Gminy N. W. W. odmówił M. S. (dalej: skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią E. M. z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej powoływana jako "ustawa o świadczeniach rodzinnych" lub w skrócie "uśr"). Organ I instancji wskazał również, że wymagająca opieki E. M. jest wdową, że opiekę nad nią sprawuje skarżąca oraz, że E. M. ma córkę R. C., która na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] została uznana za osobę trwale częściowo niezdolną do pracy. Od powyższej decyzji organu I instancji skarżąca wniosła odwołanie wskazując, że nie podejmuje zatrudnienia i sprawuje opiekę nad babcią w związku z czym nie zgadza się z decyzją organ I instancji i prosi o przyznanie wnioskowanego świadczenia. Po rozpatrzeniu ww. odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) w B. decyzją z dnia [...] października 2023 r. nr [...] orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji. Wskazując, że obowiązek alimentacyjny dzieci osoby niepełnosprawnej wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnuków tej osoby, SKO stwierdziło że skarżącej nie przysługuje wnioskowane świadczenie, gdyż córka niepełnosprawnej E. M. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a zatem nie zachodzą przesłanki wykluczające ją z obowiązku alimentacyjnego i sprawowania opieki, o których mowa w art. 17 ust. 1a uśr. Jednocześnie SKO uznało, że art. 17 ust. 1b uśr nie mógł stanowić przesłanki odmownej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 Trybunału Konstytucyjnego stwierdził, iż przepis ten – w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności – jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, w której wniosła o przyznanie wnioskowanego świadczenie i wskazała, że zaskarżona decyzja jest dla niej krzywdząca, gdyż sprawuje w całości opiekę nad babcią, okoliczność ta uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, a żyjąca córka E. M. jest osobą schorowaną, częściowo niezdolną do pracy, której pomoc wobec niepełnosprawnej matki ogranicza się do dotrzymywania jej towarzystwa, gdyż na inną pomoc nie pozwala jej stan zdrowia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył co następuje: Kontrola zaskarżonej decyzji w zakresie wynikającym z treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm. – dalej "ppsa") wykazała, że wniesiona w sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Istota sporu w sprawie sprowadza się do oceny legalności odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o wskazaną w zaskarżonej decyzji podstawę z art. 17 ust. 1a uśr. Odnośnie natomiast powołanej przez organ pierwszej instancji przesłanki odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia, opartej o treść art. 17 ust. 1b uśr, wyjaśnienia wymaga, że wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, art. 17 ust. 1b uśr został uznany za przepis niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zatem w stanie faktycznym niniejszej sprawy organ I instancji nie był uprawniony do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia na podstawie tej normy prawnej i zobligowany był rozpatrzyć sprawę w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b uśr, która z dniem wyjścia w życie ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego została uznana za niekonstytucyjną. W kontekście przesłanki odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego uregulowanej w art. 17 ust. 1a uśr zauważyć należy, że Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich podjął w składzie siedmiu sędziów w dniu 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 wiążącą wszystkie sądy administracyjne uchwałę w której stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 uśr osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a uśr). Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ("kro") ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Do grupy osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki ma zastosowanie art. 17 ust. 1a uśr, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tym osobom wówczas, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy podkreślić, że stosownie do treści art. 128 kro obowiązek alimentacyjny, to jest obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania – obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych (dzieci) przed wstępnymi (rodzice), a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 §1 kro). Wynika z tego, że obowiązek alimentacyjny dzieci osoby wymagającej opieki (jako zstępnych bliższych stopniem tj. spokrewnionych w pierwszym stopniu) wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnuków tej osoby (jako zstępnych dalszych stopniem). W tym stanie rzeczy, należało w sprawie rozstrzygnąć, czy wobec faktu, iż babcia skarżącej ma córkę, na której w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny, możliwe jest "przeniesienie" tego obowiązku na skarżącą, która jest wnuczką osoby wymagającej opieki, a więc osobą inną niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki i w konsekwencji przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Do kwestii tej odnosi się wprost art. 17 ust. 1a uśr, z którego jednoznacznie wynika, że jedynie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, dalsza osoba – w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki – uzyskuje dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo gdy osoba taka będzie się legitymować orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza, że nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Jeżeli więc osoba wymagająca opieki ma osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu, to w świetle art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr, jedynie legitymowania się przez tą osobę orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uprawniałoby do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego osobę obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym inną niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Stanowisko to potwierdza ww. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której przesądzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a uśr). Poza sporem w niniejszej sprawie jest, że babcia skarżącej jest osobą niepełnosprawną, która wymaga opieki. Nie jest też kwestią sporną, że babcia skarżącej ma córkę, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika, że córka E. M. - R. C. legitymuje się jedynie orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] uznającym ją za osobę trwale częściowo niezdolną do pracy. Dlatego też, w realiach niniejszej sprawy SKO prawidłowo uznało, że skarżącej – jako wnuczce – nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Brak jest bowiem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem babci, przed obowiązkiem alimentacyjnym jej córki, która w pierwszej kolejności zobowiązana jest do sprawowania opieki nad swoją matką. W aktach sprawy nie znajduje się dokument, z którego wynikałoby, że istnieją obiektywnie uzasadnione okoliczności pozwalające przyjąć, że córka osoby wymagającej opieki nie jest w stanie wypełniać swojego obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnej matki. Takim dokumentem jest wyłącznie orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, którym bezspornie nie legitymuje się córka E. M.. Oznacza to tym samym, że w rozpoznawanej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby na uznanie, że obowiązek alimentacyjny skarżącej względem babci wyprzedza obowiązek alimentacyjny jej córki. W przedmiotowym stanie faktycznym organy nie mogły zatem przyznać skarżącej wnioskowanego świadczenia, gdyż nie uprawnia do tego przepis art. 17 ust. 1a uśr. W związku z powyższym, słusznie SKO stwierdziło, że w sprawie należało odmówić skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanek, o których mowa w art. 17 ust. 1a uśr. Niepełnosprawna babcia skarżącej ma bowiem córkę, a więc osobą spokrewnioną z nią w pierwszym stopniu, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w świetle art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym, innej niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Choć okoliczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i niewykonywanie z tego powodu pracy zarobkowej to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, to jednak nie są to warunki jedyne prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wykazano w sprawie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wobec osób, o których mowa w ust. 1 pkt, innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu, określa również art. 17 ust. 1a uśr, które w sprawie nie zostały spełnione. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ppsa orzekł o oddaleniu wniesionej w sprawie skargi.