II SA/Bd 221/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] z dnia 14 stycznia 2014 r., nr SKO 33/14 w przedmiocie opłaty adiacenckiej postanawia 1. przyznać D. S. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od opłat sądowych w ½ części , 2. oddalić wniosek w pozostałym zakresie. Pismem z dnia [...] lutego 2014 r. D. S., dalej "skarżący", wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] z dnia [...] stycznia 2014 r., nr [...], uchylającą decyzję z dnia [...] listopada 2013r. wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] w przedmiocie ustalenia opłaty adiacenckiej w wysokości [...]złotych z tytułu wzrostu nieruchomości położonej we [...] przy ul. [...] [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Skarżący w terminie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną i mają na utrzymaniu dwoje dzieci w wieku szkolnym. Oświadczył, że mieszkają w domu o powierzchni mieszkalnej [...] m2. W oświadczeniu majątkowym strona skarżąca wskazała, że jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni [...]ha. Wskazał, że posiada samochód osobowy Opel [...] – rok produkcji[...], a ponadto nie wykazał przy tym żadnego innego majątku nieruchomego, wartościowych rzeczy ruchomych ani zgromadzonych zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.). Skarżący nadto podkreślił, że jest jedynym żywicielem rodziny i jego dochód wynosi [...]zł brutto miesięcznie. Z dołączonych przez skarżącego dokumentów i jego oświadczeń wynika, że ponosi następujące wydatki miesięcznie: [...] zł – opłata za gospodarowanie odpadami komunalnymi, ok. [...] zł – energia elektryczna, ok. [...] zł – neostrada, [...]zł – rata kredytu hipotecznego, [...]zł – w sezonie grzewczym[...]tona miału węglowego. Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw zarzucając, że referendarz błędnie ocenił jego sytuację majątkową i rodzinną. Podkreślił, że ze względu na to że małżonka nie pracuje i jest on jedynym żywicielem czteroosobowej rodziny jego sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów wpisu sądowego i ustanowienia radcy prawnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec wniesienia z zachowaniem ustawowego terminu sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu referendarza sądowego straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: P.p.s.a. Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Należy podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Należy jednakże mieć na uwadze także tę okoliczność, że Sąd odnosząc się do przesłanek przesądzających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi dokonywać wyważenia pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony, bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygania o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 26 stycznia 2012 r. sygn. I FZ 570-581/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Zgodnie z przepisami art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie, w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek określonych w § 1 art. 246 ustawy P.p.s.a. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. Nadto strona ma obowiązek we wniosku podać precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych rodziny. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 ustawy P.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony, gdyż strona musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jej trudną sytuację materialną. Mając powyższe na uwadze uznano, że wniosek D. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem nie wykazał on, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania. Analiza złożonych dokumentów i wynikającego z nich poziomu miesięcznych wydatków koniecznych dla utrzymania rodziny, w odniesieniu do wysokości dochodu prowadzi do stwierdzenia, iż aczkolwiek sytuacja finansowa rodziny może być trudna, jednak umożliwia ona chociażby częściowe ponoszenie wydatków związanych z zainicjowanym postępowaniem sądowoadministracyjnym. Podkreślić należy, iż to skarżący winien podjąć działania, nawet jeżeli jest to trudne celem uiszczenia opłat sądowych, które na obecnym etapie ograniczają się do wpisu od skargi w wysokości 200 zł. Podkreślić należy, iż skarżący przedstawiając dokumenty określające wydatki przedstawił również szereg dokumentów dotyczących ponoszenia wydatków niezwiązanych bezpośrednio z zabezpieczeniem niezbędnych potrzeb życiowych, wyżywienia, opłat eksploatacyjnych. Nadto wskazuje, że np. opłaty za ogrzewania dotyczą sezonu grzewczego, wiec nie można twierdzić, iż obecnie uszczuplają majątek skarżącego. W ocenie Sądu, mając na uwadze jego aktualną wykazaną sytuację finansową skarżącego i możliwość poczynienia pewnych oszczędności, czy też uzyskania np. pomocy od innych osób, adekwatne jest przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od opłat sądowych w ½ części. Za taką oceną przemawia przede wszystkim to, że jest on jedynym żywicielem czteroosobowej rodziny, żona nie pracuje. Mają na utrzymaniu dwoje dzieci w wieku szkolnym. Skarżący poza domem o powierzchni [...] m2, zaspokajającym potrzeby mieszkaniowe rodziny posiada nieruchomość rolną oraz samochód osobowy [...]z [...] r. Wnioskodawca nie posiada innych składników majątkowych oraz zasobów pieniężnych. Uzasadnia to przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zwalniając skarżącego z obowiązku uiszczania pełnych kosztów sądowych umożliwiono mu podjęcie ewentualnych starań o ustanowienie fachowego pełnomocnika. Jeżeli w ocenie skarżącego zachodzi konieczność ustanowienia radcy prawnego, to przy braku obowiązku poniesienia kosztów sądowych w całości, które nie ograniczają się jedynie do wpisu od skargi, będzie on w stanie podjąć starania by wygospodarować środki na jego opłacenie. Możliwość tę uzasadnia dodatkowo okoliczność ponoszenia wydatków związanych ze spłatą rat kredytu, czyli zobowiązań wobec instytucji komercyjnej w wysokości [...]zł miesięcznie. Ustalenia w tym zakresie mają, bowiem wpływ na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Fakt spłacania zobowiązań (pożyczek, kredytów) o charakterze prywatnoprawnym rozpatrywany jest jako możliwość ponoszenia dodatkowych kosztów z budżetu wnioskodawcy. Na marginesie wskazać należy, iż ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy, gdyż jego obecność na tym etapie postępowania nie jest obowiązkowa. Złożona przez stronę skarga ma dla sądu wyłącznie charakter niewiążącej informacji na temat wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu. Sąd I instancji, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone. Oznacza to, że sąd ma nie tylko prawo ale przede wszystkim obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Co ważne przepis art. 6 P.p.s.a. zobowiązuje sąd do udzielania stronie występującej bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz do pouczania o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, zapewniając tym samym ochronę takiej strony. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 245 § 3 i 4 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzec należało jak w sentencji.