II SA/Bd 255/08

5 stycznia 2009r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Sędziowie WSA: Sędzia WSA Wojciech Jarzembski Sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Protokolant Ewa Majchrzak po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 29 grudnia 2008r. sprawy ze skargi A.M. na decyzję Prorektora Uniwersytetu [...] w [...][...]w [...] z dnia [...] stycznia 2008r. nr [...] w przedmiocie umorzenia opłaty za zajęcie dydaktyczne powtarzane z powodu niezadowalających wyników w nauce 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy na rzecz adwokata A.S. kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote 80/100) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Skarżąca A. M., studentka studiów stacjonarnych Collegium Medicum w B. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w T. wniosła do Dziekana Wydziału Farmaceutycznego tej uczelni o umorzenie kosztów związanych z powtarzaniem zajęć pierwszego roku studiów. Swoją prośbę motywowała problemami zdrowotnymi (skarżąca jest niepełnosprawna w stopniu lekkim, pozostaje pod opieką poradni gastroenterologicznej i alergologicznej) i związanymi z nimi dużymi wydatkami na leki. Wskazała także na trudną sytuację zdrowotną i finansową swojej rodziny: choroba brata (pozostającego po operacji pod opieką Centrum Onkologicznego) uniemożliwiająca mu podjęcie zatrudnienia oraz choroba matki (duży ubytek słuchu po przebytym wypadku samochodowym, nadciśnienie tętnicze), które także powodują duże wydatki na leczenie. Decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. Nr [...] Dziekan Wydziału Farmaceutycznego nie wyraził zgody na zwolnienie skarżącej z opłat za zajęcia dydaktyczne powtarzane z powodu niezadawalających wyników w nauce w roku akademickim 2007/2008, wskazując, że opłata ta "nie może podlegać zwolnieniu". Jako podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia Dziekan wskazał uchwałę Senatu UMK w Toruniu nr [...] z dnia [...] czerwca 2007 r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat. Przesyłka pocztowa zawierająca tą decyzję została złożona w urzędzie pocztowym w dniu [...] listopada 2007 r. Pismem z dnia [... grudnia 2007 r. skarżąca złożyła odwołanie od decyzji Dziekana, podtrzymując argumenty zawarte we wniosku o zwolnienie z opłaty za zajęcia dydaktyczne. Odwołanie wpłynęło do organu w dniu [...] grudnia 2007 r. Decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. Nr [...] Prorektor UMK w T. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji wskazując, iż opłata za zajęcia dydaktyczne powtarzane z powodu niezadawalających wyników w nauce nie może podlegać umorzeniu. Jako podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia organ wskazał ustawę z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365, z późn. zm.; zwaną w skrócie "P.s.w."), § 16 i § 17 ust. 1 ww. uchwały Senatu UMK Nr [...] z dnia [...] czerwca 2007 r. oraz ustawę z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071; z późn. zm., zwanej w skrócie "k.p.a."). W skardze do sądu administracyjnego skarżąca zarzucając naruszenie: – art. 70 pkt 2, art. 30 i art. 2 Konstytucji RP, – art. 99 ust. 3 P.s.w., – § 38 pkt 4 Regulaminu studiów UMK z dnia 27 marca 2007 r., – oraz § 20 ust. 4, § 16 ust. 1 i ust. 4 i § 17 ust. 1 uchwały Senatu UMK nr 62 z dnia 26 czerwca 2007 r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat, wniosła o zmianę decyzji w całości i zwolnienie od opłat za zajęcia. W uzasadnieniu skarżąca, w imieniu której działał pełnomocnik, podkreślając ekonomiczny charakter działalności uczelni, zwróciła uwagę, iż nakazano jej odrabianie zajęć WF (opuszczonych w związku z wypadkiem na tych zajęciach), pomimo że we wskazanym przez uczelnię okresie miała zwolnienie lekarskie, a ponadto w tym czasie (maj) musiała zdawać szereg kolokwiów i egzaminów. Podniosła, że w maju i czerwcu alergia uniemożliwia jej funkcjonowanie. Wskazała także na swoją trudną sytuację rodzinną (przemoc rodzinna) i psychiczną. Jej zdaniem te okoliczności wskazują, że uczelnia narusza art. 32, art. 2 i art. 7 Konstytucji RP poprzez dyskryminację osób niepełnosprawnych oraz ze względu na sytuację materialną. Skarżąca zakwestionowała pogląd, wynikający jej zdaniem z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, że polskie prawo nie przewiduje zwolnienia z opłat za powtarzanie roku. Możliwość taka wynika bowiem z treści art. 99 ust. 1 i 4 P.s.w. oraz § 38 pkt 4 regulaminu studiów UMK. Natomiast uchwała Senatu UMK Nr [...] rażąco narusza art. 32 Konstytucji RP. Zdaniem skarżącej sam § 16 uchwały Nr [...] jest podstawą udzielenia zwolnienia. Natomiast uznanie, iż ten przepis "w rozumieniu" § 17 dotyczy tylko studentów studiów niestacjonarnych i doktoranckich skutkuje stwierdzeniem, że jest to dyskryminacja ze względu na sposób wnoszenia opłat za studia. W uzasadnieniu skarżąca zawarła dodatkowy zarzut zastosowania do jej sprawy niewłaściwych przepisów. W sprawie nie powinny być stosowane przepisy obowiązujące w roku akademickim 2007/2008, ale przepisy z momentu powstania zaistniałej sytuacji, tj. Regulamin Studiów UMK z dnia [...] kwietnia 2005 r. oraz uchwała Senatu UMK z [...] czerwca 2006 r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Ustanowiony w sprawie pełnomocnik z urzędu w piśmie procesowym z dnia 15 grudnia 2008 r. zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 8 i 11 k.p.a. wskazując na zbytnią ogólnikowość uzasadnienia prawnego i faktycznego. Podniósł także, że przepisy P.s.w. przewidują w przypadku powtarzania zajęć z powodu niezadowalających wyników w nauce zwolnienie z opłaty zarówno studentów stacjonarnych, jak i niestacjonarnych. Stanowisko organu pozostaje w sprzeczności z art. 99 ust. 3 P.s.w. który przewiduje takie zwolnienie. Ponadto uczelnia nie ma całkowitej swobody co do zwalniania z opłat, gdyż art. 99 ust. 3 stwierdza, iż "senat uczelni publicznej określa (...) tryb i warunki zwalania z opłat w szczególności tych, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji materialnej" co oznacza, że uczelnia ma obowiązek zająć stanowisko w tej kwestii. Uchwała Senatu UMK Nr [...] takiej regulacji nie zawiera. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270; z późn. zm.; zwanej "p.p.s.a.") sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie będąc więc związany zarzutami i wnioskami danej skargi Sąd zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu dostrzeżone w toku kontroli legalności decyzji wszelkie naruszenia prawa, w tym również przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w danej sprawie, i to niezależnie od żądań oraz zarzutów podniesionych w skardze. Badając zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzję organu II instancji pod kątem jej zgodności z prawem – co obejmuje nie tylko badanie zgodności z prawem materialnym, ale także badanie zgodności z przepisami postępowania, Sąd zwrócił uwagę, iż w aktach administracyjnych brak jest dokumentów pozwalających na ustalenie kiedy skarżącej została doręczona decyzja organu I instancji oraz w jakim dniu zostało złożone odwołanie. Z akt administracyjnych wynika tylko, że podjęta przez Dziekana Wydziału Farmaceutycznego w dniu [...] listopada 2007 r. decyzja została wysłana do skarżącej w dniu [...] listopada 2007 r. oraz że sporządzone z datą [...] grudnia 2007 r. odwołanie wpłynęło do organu I instancji [...] grudnia 2007 r. (bez zaznaczenia, czy zostało nadesłane pocztą, czy też złożone osobiście). Ustalenie daty doręczenia decyzji organu I instancji oraz ewentualnej daty nadania odwołania w urzędzie pocztowym jest istotne, gdyż w myśl art. 134 k.p.a. organ odwoławczy ma obowiązek ustalenia, czy odwołanie zostało wniesione w terminie. Uchybienie przez stronę terminowi do wniesienia odwołania skutkuje tym, że decyzja organu I instancji staje się ostateczna. Prowadzenie w takim przypadku przez organ II instancji postępowania odwoławczego i wydanie rozstrzygnięcia merytorycznego w sprawie oznaczałoby, że organ odwoławczy podjąłby decyzję w sprawie już zakończonej decyzją ostateczną, co stosownie do art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. skutkowałoby nieważnością decyzji organu odwoławczego. Zgodnie z art. 129 § 2 k.p.a. odwołanie wnosi się w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji, a gdy decyzja została ogłoszona ustnie – od dnia jej ogłoszenia stronie. W oparciu o przedłożone akta administracyjne nie można ustalić, kiedy skarżącej doręczono rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji (brak wymaganego przez art. 39 k.p.a. pokwitowania strony), a ponadto nie jest pewne kiedy i w jaki sposób (osobiście, przez pocztę) złożyła ona odwołanie. Można ustalić jedynie – na co wyżej wskazano – kiedy wysłano do skarżącej rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji (22 listopada) oraz kiedy wpłynęło odwołanie (10 grudnia). Pomiędzy tymi daty upłynęło 18 dni, co rodzi uzasadnione wątpliwości, czy skarżąca zachowała termin do złożenia odwołania. W tej sytuacji organ odwoławczy nie przeprowadzając postępowania dowodowego na okoliczność zachowania terminu do wniesienia odwołania naruszył ciążący na nim obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego niezbędnego do rozstrzygnięcia sprawy (art. 7 i 77 k.p.a.), co – jak wyżej wykazano – mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodatkowo wskazać, że wątpliwości związanych z zachowaniem terminu na wniesienie odwołania nie udało się rozstrzygnąć w toku postępowania sądowego, a ewentualne dalsze próby pozyskania dokumentów uzupełniających w celu wyjaśnienia tej kwestii spowodowałoby nadmierne przedłużenie postępowania w sprawie przed Sądem (por. art. 106 § 3 p.p.s.a.). W tym stanie rzeczy przedwczesne byłoby ustosunkowanie się przez Sąd do merytorycznych zarzutów skargi, aczkolwiek należy podkreślić wątpliwości, jakie nasuwa treść uchwały Senatu UMK nr [...] w zestawieniu z art. 99 ust. 3 P.s.w. i konstytucyjną zasadą równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), biorąc pod uwagę, że relewantną cechą studentów studiów stacjonarnych powtarzających zajęcia dydaktyczne jak i studentów niestacjonarnych jest uiszczanie opłat za zajęcia dydaktyczne, tj. pozostawanie w sytuacji odpłatnego dostępu do edukacji publicznej, a z drugiej strony – mając na uwadze, że szkoły wyższe zostały obdarzone autonomią (art. 70 ust. 5 Konstytucji RP), a więc możliwością samostanowienia (decydowania o własnych sprawach), jednakże nie w sposób nieograniczony. Prowadząc ponowne postępowanie organ drugiej instancji powinien przede wszystkim ustalić, czy odwołanie zostało złożone w terminie, a dopiero potem – w zależności od tegoż ustalenia – rozstrzygnąć sprawę merytorycznie bądź stwierdzić uchybienie terminu do wniesienia odwołania (art. 134 k.p.a.) Ze względu na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. należało orzec jak w pkt 1 sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 wyroku podjęto zgodnie z treścią art. 152 p.p.s.a. O kosztach pomocy prawnej (pkt 3 wyroku) orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit c) i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348; z późn. zm.).