II SA/Bd 314/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jarosław Wichrowski Sędziowie: sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) asesor WSA Mariusz Pawełczak Protokolant: sekretarz sądowy Katarzyna Gołda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lipca 2024 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta [...] z dnia [...] nr [...] Wójt Gminy Ł. decyzją z [...] stycznia 2024 r. (w decyzji wskutek oczywistej pomyłki pisarskiej wskazano rok 2023) nr [...].ŚP.D odmówił A. H. (tj. Skarżącej) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem M. H.. Wójt ustalił, że brat Skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże niepełnosprawność ta nie powstała do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia tj. w okresie wymaganym przez art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., zwanej w skrócie "u.ś.r."). Ponadto Wójt ustalił, że Skarżąca w okresie od 15 maja do [...] grudnia 2023 r. pracowała na umowie zlecenie. Pomimo zatrudnienia Skarżąca twierdzi, że w tym czasie sprawowała opiekę nad niepełnosprawnym bratem poświęcając mu dziennie 1 - 1,5 godziny. Opieka polegała na myciu, goleniu, kąpieli, strzyżeniu włosów, przygotowywaniu posiłków, wyjazdach do lekarzy, podawaniu leków, sprzątaniu mieszkania. Wójt wskazał, że w tym samym domu mieszka siostra niepełnosprawnego R. H., która sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem do południa. Organ zwrócił też uwagę, że do wniosku dołączono oświadczenie brata niepełnosprawnego H. H., który dzieli to samo podwórko i mieszka naprzeciwko. Brat niepełnosprawnego stwierdza, że Skarżąca nie zamieszkuje w Warszewicach na stałe, przyjeżdża tylko na weekendy; ponadto oświadcza, że nie wyraża zgody aby Skarżąca zajmowała się bratem M., a tym bardziej pobierała świadczenia z tego tytułu. Oświadczył również, że jest gotowy pojąć się opieki nad niepełnosprawnym bratem bezinteresownie. W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżąca zarzuciła Wójtowi, że nie uwzględnił zmiany prawa będącej konsekwencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13. Ponadto odwołująca podniosła, że już we wniosku złożonym [...] grudnia 2023 r. poinformowała, iż będzie pracować do [...] grudnia 2023 r. Tak się stało i do tej pory nie pracuje. Skarżąca przyznała, że dopóki pracowała, mogła zajmować się bratem tylko po południu. Do pracy i z pracy przywoziła ją siostra R. samochodem użyczonym przez męża siostry Z. (Skarżąca nie ma prawa jazdy). Skarżąca oświadczyła, że nie wyraża zgody na to, aby brat H. zajmował się niepełnosprawnym bratem M.. Wskazała, że H. nie opiekował się ani schorowanymi rodzicami ani bratem R. (za ich życia). W opiece nad rodzicami i bratem R. pomagała siostra Z. , która przyjeżdżała rowerem z C.. Brat H. nie opiekuje się niepełnosprawnym bratem M. . Odwołująca podniosła, że obecnie nie pracuje, wraz z siostrą R. opiekuje się niepełnosprawnym bratem M., w czym wspiera ich także siostra Z. z mężem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium") po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z [...] lutego 2024 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta. Kolegium stwierdziło, że stanowisko organu pierwszej instancji, jakoby moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki rzutował negatywnie na prawo opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego jest niesłuszne wobec brzmienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2024 r. sygn. akt K 38/13. Powstanie niepełnosprawności po ukończeniu 18 lub 25 roku życia nie jest zatem negatywną przesłanką przyznania świadczenia. Kolegium ustaliło (wskazując ogólnie na akta sprawy i treść odwołania), że oboje rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zaś opiekę nad bratem sprawują razem, wzajemnie się wspierając – Skarżąca oraz jej siostra R. , a także siostra Z. z mężem. Kolegium zaznaczyło, że w domu wraz z niepełnosprawnym mieszka siostra R. i to ona sprawuje opiekę nad bratem. Skarżąca nie zamieszkuje z niepełnosprawnym bratem, do [...] grudnia 2023 r. pracowała w ramach umowy zlecenia i w tym czasie, według jej twierdzeń, sprawowała opiekę nad niepełnosprawnym bratem w wymiarze od 1 do 1,5 godziny dziennie. Kolegium wskazało, że o braku sprawowania opieki stałej i długotrwałej świadczą złożone oświadczenia rodzeństwa Skarżącej, jak również wnioski pracownika socjalnego prowadzącego wywiad środowiskowy [...] grudnia 2023 r. Wobec tego Kolegium stwierdziło, że opieka sprawowana przez Skarżącą nie ma charakteru stałego i długotrwałego, zaś jej sprawowanie nie wyklucza możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W skardze do sądu administracyjnego A. H. wniosła o uchylenie decyzji Kolegium. Skarżąca zarzuciła, że Kolegium nie ustaliło, w jakim zakresie świadczy opiekę nad bratem oraz czy ma ona charakter trwały. W tym celu powinny być przeprowadzone dowody w postaci wysłuchania brata oraz siostry R.. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. W przedmiotowej sprawie na wstępie należy zwrócić uwagę, że zaskarżona decyzja została wydana po wejściu w życie zmian u.ś.r. wprowadzonych ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.). Jedną z tych zmian jest wprowadzenie w art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunku, aby opieka nad osobą niepełnosprawną dotyczyła osoby w wieku do ukończenia 18 roku życia. Jednakże zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia [...] grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Oznacza to, że sprawa Skarżącej powinna być rozpoznana na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do [...] grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem [...] grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy do [...] grudnia 2023 r. złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i spełnili określone w ustawie przesłanki jego przyznania z uwzględnieniem art. 24 ust. 2 u.ś.r. (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Krakowie z 12 czerwca 2024 r., III SA/Kr 326/24, w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., sygn. II SA/Go 552/13 i w Rzeszowie z dnia 27 lutego 2024 r., sygn. II SA/Rz 1991/23, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – w skrócie "CBOSA", dostępnej poprzez stronę internetową http://orzeczenia.nsa.gov.pl/CBOSA). Słusznie Kolegium uznało, że niezasadne jest (jak to uczynił organ I instancji) wskazywanie jako powodu odmowy przyznania świadczenia niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zgodnie z ww. przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2). Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym, jak powszechnie przyjmuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, organy, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 21 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Odmowa przyznania świadczenia z tegoż powodu przez organ I instancji była zatem wadliwa. Zasadny jest natomiast zarzut Skarżącej sprowadzający się do wytknięcia Kolegium braku przeprowadzenia wyczerpującego postępowania dowodowego. Warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest stwierdzenie, że osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 maja 2024 r. sygn. I OSK 1661/23 (publ. CBOSA) art. 17 ust. 1 u.ś.r. formułuje warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. Osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy. W przedmiotowej sprawie ze względu na ww. zmiany w ustawie o świadczeniach rodzinnych i treść art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, konieczne było ustalenie, czy zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego według stanu faktycznego zaistniałego do [...] grudnia 2023 r. Należy wobec tego wskazać, że organy odnośnie wymiaru czasowego opieki sprawowanej przez Skarżącą odwołują się do stanu sprzed momentu zakończenia przez nią pracy w ramach umowy zlecenia tj. przed [...] grudnia 2023 r. Do tego okresu odnoszą się uwagi pracownika socjalnego zawarte w "aktualizacji" wywiadu środowiskowego z [...] grudnia 2023 r. Należy zauważyć, że ów wywiad środowiskowy (a w zasadzie aktualizacja) w części "ustalenia pracownika socjalnego" zawiera jedynie stwierdzenie, że wywiad jest "przeprowadzany z Panią A. H.. Brak jest natomiast jakichkolwiek ustaleń dotyczących zakresu sprawowanej przez Skarżącą opieki po zakończeniu przez nią pracy w ramach umowy zlecenia w dniu [...] grudnia 2023 r. Brak jest także jakichkolwiek ustaleń własnych pracownika socjalnego odnośnie tego czy Skarżąca faktycznie zamieszkuje Warszewicach pod adresem [...] (czyli w miejscu zamieszkanie niepełnosprawnego), czy przebywa tam stale czy tylko od czasu do czasu. W tym zakresie pracownik socjalny relacjonuje jedynie sprzeczne stanowiska Skarżącej i jej brata H. . Poza tymi sprzecznymi twierdzeniami stron brak jest w aktach sprawy jakichkolwiek dowodów pozwalających rozstrzygnąć tą kwestię – są jedynie sprzeczne twierdzenia członków rodziny. Kolegium w zaskarżonej decyzji nie wskazało natomiast w oparciu o jakie dowody i w jaki sposób ocenione pod względem ich wiarygodności stwierdziło, że Skarżąca "nie zamieszkuje z osobą wymagającą opieki". Z akt sprawy nie wynika ile jest lokali mieszkalnych pod ww. adresem w Warszewicach (członkowie rodziny wskazują tylko na "wspólne podwórko") i kto w nich zamieszkuje, a przede wszystkim w którym z lokali (jeżeli jest ich kilka) i z kim konkretnie zamieszkuje osoba niepełnosprawna wymagająca opieki. Powyższe prowadzi do wniosku, że organy uchybiły wynikającemu z art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego koniecznego do załatwienia sprawy. Mogło to mieć wpływ na wynik postępowania poprzez ustalenie, że po [...] grudnia 2023 r. (a przed [...] grudnia 2023 r.) to Skarżąca sprawowała opiekę nad niepełnosprawnym bratem w takim zakresie, że nie pozwalało to Skarżącej na podjęcie pracy, a jednocześnie brak było warunków, aby pozostali członkowie rodziny poprzez wypełnienie ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego byli w stanie umożliwić Skarżącej pogodzenie opieki nad bratem z zatrudnieniem. Ze względu na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.) należało orzec jak w sentencji wyroku. W ponownym postępowaniu organy winny przeprowadzić wyczerpujące postępowanie dowodowe w celu ustalenia kto spośród członków rodziny zamieszkuje z niepełnosprawnym, kto i w jakim zakresie sprawuje rzeczywistą opiekę nad niepełnosprawnym i czy ów zakres opieki jest możliwy do pogodzenia z pracą nawet w niewielkim wymiarze czasu pracy – stosownie do powyższego stanowiska Sądu.