II SA/Bd 344/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Piechowiak (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Renata Owczarzak Sędzia WSA Wojciech Jarzembski Protokolant Katarzyna Korycka po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 sierpnia 2012 r. sprawy ze skargi E. F. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy) na rzecz adwokata Ł. K. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), orzekł o odmowie przyznania E. F. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Orzekający organ podniósł w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia, iż w myśl znowelizowanego art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy, represją jest: deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945, natomiast w niniejszej sprawie zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, iż strona urodziła się w okresie wysiedlenia rodziców z G. k. I. do m. Ł. k. L., lecz wysiedlenie było związane z wyrzucaniem Polaków z terenów włączonych do III Rzeszy, a nie z przymusem pracy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E. F. wyraziła niezadowolenie z treści rozstrzygnięcia i podniosła, że jej matka wraz z córką w pierwszej fazie represji wysiedlona została i osadzona w obozie przesiedleńczym w I., skąd następnie została wywieziona na roboty przymusowe do m. Ł. Zdaniem zainteresowanej matka pracowała przymusowo do września 1944r., co potwierdzają zeznania świadków: S. i J. P. Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ zwrócił uwagę, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż ojciec wnioskodawczyni – T. M. został pod koniec września 1939 r. aresztowany i osadzony w więzieniu w I.. Matka, M. M. oraz siostra, M. zostały wysiedlone w grudniu 1939 r. z rodzinnej miejscowości G. i umieszczone w obozie przesiedleńczym w I., a następnie 17.12.1939 r. wysiedlone do Generalnej Guberni do miejscowości Ł.. W kwietniu 1940 r., po opuszczeniu więzienia, do rodziny dołączył ojciec. Zgodnie z oświadczeniami świadków: J. i S. P. rodzice zainteresowanej pracowali w majątku ziemskim w miejscowości Ł., T. M. jako zarządca nadzorujący prace polowe, M. M. jako księgowa. W tym czasie, 27.08.1942 r. urodziła się E. F. Z powodu pogarszającego się stanu zdrowia ojca, rodzina dostała zgodę opuszczenia Ł. 30.04.1944 r. T. M. trafił do szpitala w O., M. M. wraz z córkami zamieszkała w W. Z powodu wybuchu Powstania Warszawskiego nastąpiła ewakuacja szpitala, pozbawiony opieki lekarskiej ojciec zainteresowanej zmarł 1.09.1944 r. w miejscowości C., a E. F. wraz z matką i siostrą powróciły w rodzinne strony do G. w marcu 1945 r. Zdaniem Kierownika Urzędu udowodniony jest fakt wysiedlenia strony i jej rodziny jednak uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje wyłącznie z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utraty domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Organ zaznaczył, iż nie neguje ciężkiej sytuacji strony, spowodowanej wysiedleniem, uwięzieniem ojca w więzieniu i spowodowaną przez to chorobą, a następnie śmiercią, jednak te okoliczności nie mogą być podstawą do przyznania uprawnienia do wnioskowanego świadczenia. Okolicznością niesporną- w ocenie organu - jest sam fakt wywiezienia (wysiedlenia) w grudniu 1939 r. przez niemieckiego okupanta rodziny wnioskodawczyni na teren Generalnego Gubernatorstwa, lecz celem tego wysiedlenia nie było jednakże wywiezienie rodziny Pani F. do pracy przymusowej, lecz wywiezienie służące - w najogólniejszym ujęciu - wyrugowaniu większości ludności narodowości polskiej z zachodnich i północnych terenów Rzeczypospolitej (w jej przedwojennych granicach) wcielonych do III Rzeszy (okręg Rzeszy pod nazwą Kraj Warty) i następnie kolonizacja tych ziem. Wysiedlenia tego rodzaju związane były z realizacją przez III Rzeszę niemieckiej doktryny politycznej i wojskowej "poszerzania przestrzeni życiowej" (tzw. Lebensraum). Zdaniem organu brak jest podstaw do twierdzenia, iż rodzina strony podlegała represjom, określonym w art. 2 pkt 2 ust 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), dlatego mając na uwadze delikatny charakter tego typu spraw, z uwagi na niekwestionowane trudne warunki życia okupacyjnego, w jakich strona musiała dorastać, nie mogło ujść uwadze organu, że fakt bardzo ciężkich warunków bytowych nie może stanowić wyłącznej przesłanki do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie deportacja przybrała szczególnie dotkliwą formę. Sytuacja strony i jej rodziców w trakcie działań wojennych z pewnością wiązała się z określonymi uciążliwościami, których skutki wnioskodawczyni odczuwa po dziś dzień, jednakże sytuacja ta w ocenie Kierownika Urzędu mimo wszystko, była dużo lepsza w porównaniu do osób, które wywiezione zostały kilkaset, czy kilka tysięcy kilometrów od domu i oderwane od znanego im otoczenia, które nie wiedziały, gdzie znajduje się ich rodzina i czy kiedykolwiek w ogóle powrócą do kraju i bliskich. W skardze do sądu E. F. wniosła o uchylenie decyzji z dnia [...], zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, poprzez jego błędna wykładnię polegającą na przyjęciu, iż matka deportowana do miejscowości Ł.. pow. W. – GG, nie wykonywała pracy przymusowej, jak również jej mąż. W uzasadnieniu skargi, skarżąca przytoczyła okoliczności towarzyszące wysiedleniu jej matki, podniesione uprzednio we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżąca konsekwentnie podkreśliła, iż wykonywana przez rodziców praca w trakcie wysiedlenia, miała charakter przymusowy, z wszystkimi tego negatywnymi reperkusjami; w tym przedwczesną śmiercią jej ojca. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie wskazując, że po ponownej analizie akt sprawy nie znaleziono podstaw do zmiany zaskarżonego orzeczenia, ponieważ zostało podjęte zgodnie ze stanem faktycznym oraz w oparciu o obowiązujące przepisy prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] utrzymująca w mocy decyzję tego organu z dnia [...] o odmowie przyznania E. F. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Przesłanki przyznania wnioskowanego przez stronę świadczenia określa art. 2 pkt 2a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.). myśl wspomnianego przepisu represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Warunkiem przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego jest łączne spełnienie wskazanych w tym przepisie przesłanek. Po pierwsze, powinna nastąpić deportacja zainteresowanej osoby, czyli innymi słowy wywiezienie, w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. lub też z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Po drugie, celem deportacji powinno być wykonywanie pracy pod przymusem, czy też inaczej mówiąc z nakazu okupacyjnych władz niemieckich. Po trzecie, minimalny okres świadczenia pracy przymusowej na deportacji winien wynosić 6 miesięcy. W stosunku do dziecka o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, można mówić zarówno wtedy, gdy osoba wnioskująca o świadczenie została ona wywieziona wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót (por: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04 ONSAiWSA 2005/1/15). Zatem w przypadku deportowania z rodzicami małoletniego dziecka, niezdolnego do pracy ze względu na wiek, kryterium tym jest czas jego pobytu w miejscu deportacji rodziców do pracy przymusowej. W niniejszej sprawie, co potwierdzają akta administracyjne, Kierownik Urzędu odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego argumentując, że wysiedlenie rodziny strony z miejsca zamieszkania nie było spowodowane deportacją do pracy przymusowej, ale tworzeniem przez władze okupacyjne okręgu III Rzeszy pod nazwą Kraju Warty, co związane było z realizacją przez władze II Rzeszy niemieckiej doktryny politycznej i wojskowej "poszerzania przestrzeni życiowej" (tzw. Lebensraum). Powyższe stanowisko - w opinii Sądu - nie zasługuje na aprobatę, albowiem sam fakt wysiedlenia matki skarżącej z rodzinnej miejscowości G. i umieszenie w obozie przesiedleńczym w I. nie daje jeszcze wystarczających podstaw do wykluczenia możliwości jednoczesnego skierowania wysiedlanych z tych obszarów rodzin do pracy przymusowej w innych miejscowościach. Dla jednoznacznego stwierdzenia, czy w danym wypadku zachodzą przesłanki z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu konieczne jest rzetelne ustalenie okoliczności dotyczących wywiezienia i warunków pracy rodziców wnioskodawczyni, jej organizacji oraz sposobu kierowania do niej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pod pojęciem pracy przymusowej powinno się rozumieć pracę podejmowaną na skutek wydania przez władze okupacyjne stosownych zarządzeń czy też nakazów, a nie dobrowolnie, w celu zapewnienia rodzinie środków finansowych potrzebnych do zaspokajania potrzeb życiowych. Jednak z akt niniejszej sprawy nie wynika, by praca podejmowana przez rodziców strony wynikała z potrzeby zapewnienia egzystencji rodzinie, a nie z przymusowego skierowania, co sugeruje organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Argumentacja ta sprowadza się jednak jedynie do konstatacji, że represja w postaci wysiedlenia (przymusowej zmiany miejsca zamieszkania) ludności polskiej z ziem rzeczpospolitej włączonych do II Rzeszy nie stanowi represji, o której mowa w art. 2 pkt 2 ustawy. Takie generalne stwierdzenie nie może jednak być uznane za wystarczające w sprawie, która przecież musi by badana w sposób zindywidualizowany. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Natomiast całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. Postępowanie prowadzone w taki sposób realizuje zasadę swobodnej oceny dowodów, o której mowa w art. 80 K.p.a. Swobodna ocena dowodów musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki. W ocenie składu orzekającego organ administracji nie poczynił wystarczających ustaleń, dotyczących stwierdzenia deportacji (wywiezienia) rodziny skarżącej do pracy przymusowej. Organ bowiem nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Ponadto Sąd dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Natomiast uzasadnienie prawne powinno wyjaśniać podstawę prawną decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonej decyzji, poza powołaniem się na wyroki sądów administracyjnych zawiera skąpe uwagi odnoszące się do stanu faktycznego sprawy. Organ nie wskazał m.in., na jakiej podstawie uznał, że wywiezienie rodziny skarżącej z rodzinnej miejscowości nie było połączone ze skierowaniem do pracy przymusowej. Sam fakt, że rodzinna miejscowość rodziny skarżącej została wcielona przez władze okupacyjne do Kraju Warty nie może przecież przesądzać ustalenia, że rodzice skarżącej nie zostali objęci deportacją do pracy przymusowej na terenie Generalnej Guberni. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien ustalić, czy praca rodziny skarżącej miała charakter pracy przymusowej i czy miała bezpośredni związek z wysiedleniem z dotychczasowego miejsca zamieszkania, a w przypadku stwierdzenia tego faktu organ winien ustalić, w jakich warunkach skarżąca i jej rodzina przebywała w miejscu świadczenia przymusowej pracy. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O kosztach (pkt 3 wyroku) orzeczono na podstawie art. 250 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 19 w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit c) i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348; z późn. zm.).