II SA/Bd 377/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Piechowiak (spr.) asesor WSA Katarzyna Korycka Protokolant starszy sekretarz sądowy Dominika Znaniecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 września 2019 r. sprawy ze skargi A. R. [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] 2017r. [...] wydaną na podstawie art. 25 ust.1, ust.2 pkt 1,ust.3, ust.7 i ust.9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r., poz.2134), dalej "u.p.p.w.d" Wójt Gminy [...] przyznał A. R. świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko, to jest syna J. P. na okres od [...].2017 r. do [...].2018 r. w wysokości 500 zł miesięcznie. Pismem z dnia [...].2018r. zostało wszczęte postępowanie administracyjne w celu uznania za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze wypłacone za okres od [...].2017r. do [...] 2018r. Decyzją z dnia z dnia [...] 2019r.nr [...] Wójt Gminy [...] uznał świadczenie wychowawcze wypłacone A. R. w okresie od [...].2017r. do [...].2018r. na dziecko J. P. za świadczenie nienależnie pobrane. W odwołaniu od tej decyzji A. R. zarzuciła zaskarżonej decyzji błąd w ustaleniach faktycznych poprzez niezasadne przyjęcie, że świadczenie wychowawcze wypłacone w okresie od [...] 2017r. do dnia [...] 2018r. na J. P. stanowi świadczenie nienależnie pobrane, bowiem strona nie posiadała informacji o podjęciu przez jej męża - P. P. zatrudnienia w [...] 2017r., Skarżąca wyjaśniła, że z uwagi na chorobę alkoholową męża kontakt z nim, w tym również uzyskanie informacji o podejmowanych przez niego działaniach jest utrudniony. W związku z powyższym skarżąca składając wniosek o przyznanie jej świadczenia wychowawczego nie wiedziała o niespełnieniu przez nią wymogów formalnych. Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania przed organem pierwszej instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło zarzutów odwołania i decyzją ą z dnia [...] 2019r. znak: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz.2096), dalej "k,p,a," utrzymało w mocy decyzję wydaną przez organ I instancji podzielając ustalenia i stanowisko tego organu. W jej uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, że przepisy u.p.p.w.d. regulują sytuację zmian w strukturze dochodów rodziny, które winny być uwzględnione w celu ustalenia dochodu zbliżonego do dochodu faktycznie uzyskiwanego (art. 7 u.p.p.w.d.). Zmiany te mogą polegać na uzyskaniu dochodu, jak też na jego utracie. Zgodnie z przepisem art. 2 pkt. 20 u.p.p.w.d. przez pojęcie uzyskania dochodu należy rozumieć m.in. uzyskanie dochodu spowodowane uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zgodnie z ust. 3 art. 7 ustawy w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczenia wychowawczego. Dalej organ wskazał, że zgodnie z art. 25 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m.in.świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania (...) Dalej organ odwoławczy wskazał, że decyzją z dnia [...].2017r. przyznano A. R. świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko na okres świadczeniowy 2017/18, bowiem ustalono, że dochody rodziny kwalifikują ją do otrzymywania przedmiotowego świadczenia. Weryfikacja danych w systemie informatycznym ZUS na nowy okres świadczeniowy ujawniła okoliczność uzyskania przez męża skarżącej P. P. dochodu w okresie od [...].2017r. do [...].2017r. w firmie [...] Sp. z o.o. Powyższy fakt spowodował zmianę wysokości dochodu rodziny skarżącej, który po doliczeniu dochodu osiągniętego przez wnioskodawczynię w roku bazowym 2016r. wyniósł w przeliczeniu na osobę [...] zł, czyli przekroczył kryterium dochodowe uprawniające stronę do świadczenia wychowawczego, które wynosi [...] zł. Tym samym, zdaniem SKO miesiąca [...] 2017r. skarżącej nie przysługiwało już prawo do świadczenia wychowawczego. Biorąc powyższe ustalenia pod uwagę organ odwoławczy uznał, że zachodzą okoliczności uzasadniające ustalenie, iż pobrane przez skarżącą świadczenia wychowawcze w okresie od [...] 2017r. do [...] 2018r. w łącznej kwocie [...]zł są świadczeniami nienależnie pobranymi, co implikuje zobowiązanie skarżącej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Świadczenie wychowawcze wypłacone zostało mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia, a osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Kolegium wskazało natomiast, że skarżąca ma prawo złożyć wniosek o umorzenie należności, rozłożenie jej na raty bądź odroczenie terminu jej płatności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy A. R. domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji i umorzenia postępowania. Skarżąca podobnie jak w odwołaniu podniosła, że nie wiedziała o epizodycznym podjęciu pracy przez męża, z którym jest w faktycznej separacji. Skarżąca samotnie wychowuje dziecko i nie działała w złej wierze pobierając świadczenie wychowawcze. W ocenie skarżącej wydając przedmiotową decyzję organ dopuścił się naruszenia art.25 ust. 1 u.p.p.w.d., poprzez dokonanie jego błędnej wykładni i nieustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło w sposób zawiniony przez skarżącą. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu w przedmiotowej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Skarżąca kwestionuje ustalenie organów obu instancji o uznaniu pobranego przez nią świadczenia w okresie od [...] 2017 do [...] 2018 r. za pobrane nienależnie podnosząc, że nie była świadoma okoliczności pobierania przez męża wynagrodzenia za pracę. O powyższym, jak twierdzi, mąż jej nie poinformował. Podkreślała przy tym, że już w momencie składania wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia pozostawała z małżonkiem w faktycznej separacji. Kontrola sądowoadministracyjna zaskarżonej decyzji doprowadziła Sąd do wniosku, że zarówno w niej, jak i w decyzji I instancji organy przedwcześnie ustaliły, że świadczenie wychowawcze w okresie od [...] 2017 do [...] 2018 r pobrane zostało przez skarżącą nienależnie. Instytucja świadczenia nienależnie pobranego została uregulowana przepisie art. 25 ust. 2 u.p.w. Stanowiący materialnoprawną współpodstawę zakarżonej decyzji art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.w. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy skarżąca została prawidłowo pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Okoliczność powyższa jest w sprawie bezsporna. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, zarówno w odniesieniu do art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jak i właściwego w niniejszej sprawie art. 25 u.p.p.w.d., że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie wychowawcze w świetle dowodów, ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 u.p.p.w.d. W postępowaniu prowadzonym w sprawie wydania decyzji o uznaniu pobranego świadczenia za pobrane nienależnie oraz o obowiązku jego zwrotu organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. (vide wyroki: NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., I OSK 751/16; WSA w Lublinie z dnia 5 kwietnia 2018 r., II SA/Lu 1246/17; WSA w Łodzi z dnia 8 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Łd 261/18 – dostępne na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle powyższego stwierdzić należy, że kwestia winy osoby pobierającej świadczenie wychowawcze bądź ubiegającej się o to świadczenie powinna być uwzględniana w każdym z przypadków wymienionych w przepisie art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. W ocenie Sądu organ wydał decyzję zobowiązującą do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego bez ustalenia, czy skarżąca wiedziała o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczenia wychowawczego. Nie zbadał, czy świadczenie uznane przez organ za "nienależne" zostało przez skarżącą "nienależnie pobrane". Skarżąca podnosiła bowiem zarówno w toku postępowania administracyjnego, że nie wiedziała o przysługującym jej mężowi prawie do wynagrodzenia za pracę. Organ I instancji, a w ślad za nim organ odwoławczy, nie dokonały zatem oceny, czy skarżąca miała świadomość, że zaistniały okoliczności mające wpływ na jej uprawnienie do pobierania świadczenia i apriorycznie założyły, że nie zastosowała się ona do odebranych pouczeń w tej kwestii. O ile okoliczność pozostawania przez skarżącą w faktycznej separacji z mężem w okresie pobierania świadczenia wychowawczego nie ma wpływu na obowiązek traktowania ich jako rodziny w myśl art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d. i wliczania dochodów obojga do dochodu tej rodziny, to jednak taki stan rzeczy uwiarygodnia podnoszoną przez skarżącą okoliczność nieistnienia po jej stronie świadomości co do zarobków męża, a co za tym idzie świadomości obowiązku zgłoszenia zmiany uzyskiwanych dochodów na osobę w rodzinie. Prowadzenie oddzielnych gospodarstw domowych bez orzeczonej sądowo separacji i tym bardziej wyroku rozwodowego, nie stanowi samo w sobie przesłanki uszczuplenia dochodu rodziny o dochód uzyskiwany przez drugiego z małżonków. Okoliczność ta może mieć jednak znaczenie w procesie ustalania prawdy materialnej, zgodnie z art. 7 k.p.a., co do świadomości beneficjenta świadczenia co do zarobków małżonka, a co za tym idzie decydującej kwestii dotyczącej istnienia lub nieistnienia po stronie tego beneficjenta obowiązku wynikającego z pouczenia o art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. Podsumowując, w ocenie Sądu organy nie wyjaśniły w sposób wyczerpujący stanu faktycznego, niezbędnego dla podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia, czym naruszyły zasady postępowania określone w art. 7., art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powyższe uchybienie związane jest z błędną wykładnią pojęcia świadczenia nienależnie pobranego i oceną zaistnienia okoliczności uzasadniających uznania za takie świadczenia tych pobranych przez skarżącą. Z uwagi na powyższe Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy uzupełnią postępowanie wyjaśniające we wskazanym w niniejszym uzasadnieniu zakresie, co do okoliczności związanych z koniecznością wyjaśnienia przesłanek z art. 25 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d.